Στις αφηγήσεις της Καινής Διαθήκης που περιέχουν σκηνές δημόσιας ακρόασης, απολογίας ή διαχείρισης του πλήθους, συνήθως εστιάζουμε στα πρόσωπα και στους λόγους τους—όχι στον χώρο μέσα στον οποίο λαμβάνει χώρα το γεγονός. Αυτό είναι εύλογο: τις περισσότερες φορές η ίδια η αφήγηση δεν περιγράφει αυτούς τους χώρους.
Μια πρόσφατη ανακάλυψη στην ιταλική πόλη Fano—η εύρεση μιας βασιλικής που ταυτίζεται με εκείνη που περιγράφει ο Βιτρούβιος—μας δίνει την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε πώς ο δημόσιος χώρος διαμόρφωσε την εμπειρία και τη σημασία τέτοιων επεισοδίων. Κι αυτό, επειδή στον ρωμαϊκό κόσμο ο δημόσιος βίος, και ειδικότερα η απονομή της δικαιοσύνης, ήταν άρρηκτα δεμένος με συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές δομές: το forum και τα διοικητικά συγκροτήματα που το πλαισιώνουν, αλλά και τη ρωμαϊκή basilica.
Η ανακάλυψη της basilica στη Fano (Fanum Fortunae)
Το 2022, στην Piazza Andrea Costa της ιταλικής πόλης Fano (της αρχαίας Fanum Fortunae), η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως εντυπωσιακές μαρμάρινες κατασκευές και δάπεδα, ενδεικτικά ενός δημόσιου μνημειακού συγκροτήματος. Περαιτέρω εργασίες αποκάλυψαν ένα ορθογώνιο κτήριο διαστάσεων περίπου 50 × 35 μέτρων, με περιμετρική κιονοστοιχία.
Μετά την επίσημη ανακοίνωση της 19ης Ιανουαρίου 2026, η αρμόδια Soprintendenza (ABAP Ancona–Pesaro Urbino) παρουσίασε στις 20 Ιανουαρίου 2026 τα βασικά δεδομένα: πέντε κίονες σε opus vittatum (τεχνική με εναλλασσόμενες σειρές τούβλων και λίθου), διαμέτρου περίπου 1,5 μ., σε απόσταση περίπου 4 μ. ο ένας από τον άλλο—σε αντιστοιχία με την περιγραφή του Βιτρούβιου (De Architectura 5) για τις πλευρικές κιονοστοιχίες. Οι βάσεις των κιόνων επικαλύπτονταν από μαύρο επίχρισμα.
Η οριστική επιβεβαίωση ήρθε στις 16 Ιανουαρίου 2026, όταν με συστηματική έρευνα εντοπίστηκε η γωνιακή
κολόνα του κτηρίου. Οι κίονες αυτού του κτηρίου, ύψους περίπου 15 μέτρων, στηρίζονταν σε φέροντες πεσσούς
και παραστάδες για την υποστήριξη ενός δεύτερου ορόφου. Βρέθηκαν επίσης τμήμα
του περιμετρικού τοίχου με μαύρο επίχρισμα, δύο τετράγωνες βάσεις (πιθανώς για
αγάλματα), και εκτεταμένες επιφάνειες του δαπέδου της αίθουσας
της βασιλικής.
Ας σημειωθεί ότι ήδη από το 2022 οι ανασκαφές στη via Vitruvio είχαν φέρει στο φως επιβλητικές οικοδομικές κατασκευές και μαρμάρινα δάπεδα που υποδήλωναν
την παρουσία δημόσιων κτιρίων υψηλού επιπέδου. Η ανακάλυψη της βασιλικής συμπληρώνει την εικόνα αυτού του δημόσιου χώρου. Με βάση τα ευρήματα που έχουν μέχρι τώρα στη διάθεσή τους οι αρχαιολόγοι είναι σε θέση να αποκαταστήσουν την αρχική της μορφή και τις διαστάσεις της και την έχουν ταυτοποιήσει με τη βασιλική που περιγράφει ο Βιτρούβιος στο προαναφερθέν έργο του. Πρόκειται για την πρώτη υλική απόδειξη της ύπαρξης του μοναδικού κτιρίου που ο
Βιτρούβιος αποδίδει ρητώς στον εαυτό του.
Ανοιχτά ερωτήματα και μελλοντικές έρευνες
Η ανακάλυψη δημιουργεί μία σειρά από νέα ερωτήματα. Πού ακριβώς βρισκόταν ο aedes Augusti (ο ναός του Αυγούστου) που αναφέρει ο Βιτρούβιος; Πώς ήταν οργανωμένοι οι χώροι του forum; Οι έρευνες συνεχίζονται στην περιοχή του μοναστηριού του San Daniele, όπου εικάζεται ότι βρισκόταν το tribunalium και ο ναός. Προς την via Montevecchio, εντοπίστηκαν ήδη αρχιτεκτονικά υπολείμματα που πιθανόν σχετίζονται με το ρωμαϊκό macellum. Εκτιμάται ότι τα νέα ευρήματα θα επιτρέψουν την ανακατασκευή των άνω τμημάτων του κτηρίου της βασιλικής και θα οδηγήσουν στην επανεξέταση παλαιότερων υποθέσεων, όπως εκείνης του Palladio κατά το 16ο αιώνα.
Η ανακάλυψη της βασιλικής του Βιτρούβιου είναι σημαντική όχι μόνο για τη ρωμαϊκή αρχαιολογία και την ιστορία της αρχιτεκτονικής αλλά και για την ιστορική μελέτη της εποχής της Καινής Διαθήκης. Μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τους χώρους, όπου η ρωμαϊκή εξουσία εκδηλώνεται ως δημόσια διαδικασία.
Η βασιλική ως δημόσιο κτήριο
Μολονότι σήμερα η βασιλική να ταυτίζεται με συγκεκριμένο ρυθμό χριστιανικών ναών κι έχει αποκτήσει θρησκευτικό χαρακτήρα, στα ρωμαϊκά, όμως, χρόνια, ήταν ένα δημόσιο κοσμικό κτήριο συναλλαγών, διοίκησης και κυρίως δικαστικών διαδικασιών. Τα κτήρια, άλλωστε, του δημόσιου χώρου στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία είναι τόποι εξουσίας και φορείς ιδεολογίας. Ας θυμηθούμε εδώ ότι για τον Βιτρούβιο ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός πρέπει να ακολουθεί μία συγκεκριμένη τάξη κι αρμονία (για παράδειγμα, τα κτήρια πρέπει να ακολουθούν τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος). Η αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου, λοιπόν, επιβεβαιώνει και επιβάλλει μία συγκεκριμένη ιδεολογία και ιεραρχία της εξουσίας.
Αυτός ο χώρος, όμως, είναι κι ο κόσμος στον οποίο κινούνται οι πρώτοι Χριστιανοί, οι οποίοι γίνονται αποδέκτες και κάποιες φορές θύματα της ιδεολογίας και της πολιτικής πραγματικότητας την οποία υπογραμμίζουν κτήρια, όπως η βασιλική του Βιτρούβιου. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε, για παράδειγμα, ότι συχνά στις Πράξεις των Αποστόλων, διαβάζουμε για συλλήψεις και δίκες, κατηγορίες και απολογίες των αποστόλων, επαφές με τις αρχές και τη μεταφορά του ευαγγελίου από τον ιδιωτικό στο δημόσιο χώρο. Δε μπορούμε με βεβαιότητα πάντοτε να συνδέσουμε συγκεκριμένα περιστατικά των Πράξεων με αυτά τα δημόσια κτήρια που οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει. Ευρήματα, όμως, όπως αυτό στη Fano, επιτρέπουν να διαβαστούν με μεγαλύτερη ιστορική ακρίβεια σκηνές δημόσιας ακρόασης/αντιπαράθεσης που περιγράφονται στις πρώιμες χριστιανικές πηγές και καθιστούν απτό το υλικό και θεσμικό πλαίσιο αυτών των περιστατικών. Η έννοια της “κρίσης” και της “δικαιοσύνης” αποκτά λοιπόν και μια υλική/κοινωνική διάσταση: δεν είναι μόνο θεολογικό λεξιλόγιο, αλλά και εμπειρία ζωής μέσα σε συγκεκριμένους χώρους εξουσίας. Επομένως, η αρχαιολογία του χώρου δεν παρέχει απλά ένα αποδεικτικό συμπλήρωμα στον ερμηνευτή της Καινής Διαθήκης. Είναι ένα σημαντικό σημείο αφετηρίας της ερμηνείας και της κατανόησης του κειμένου μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό του πλαίσιο. Αν θέλουμε να διαβάσουμε αυτά τα κείμενα όπως τα διάβαζαν οι πρώτοι αναγνώστες, πρέπει να ανακατασκευάσουμε, κατά το δυνατόν, τον υλικό κόσμο μέσα στον οποίο εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα που περιγράφουν.
Η βασιλική της Fano λειτουργεί, επομένως, όπως μία "γέφυρα ανάμεσα στο κείμενο και τον τόπο" (πρώτα μεταξύ του κειμένου του Βιτρούβιου και το συγκεκριμένο κτήριο και, δεύτερον, μεταξύ των αφηγήσεων όπως εκείνων των Πράξεων και της υλικής πραγματικότητας και του χώρου στις πόλεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου). Ευρήματα, όπως αυτό, μας υπενθυμίζουν ότι η ιστορία των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων δεν εκτυλίσσεται σε κενό αλλά μέσα σε συγκεκριμένες υλικές συνάφειες του αστικού βίου που η αρχαιολογία μπορεί να ανασυνθέσει με αυξανόμενη ακρίβεια.
Πηγές
-------------------------------------------------------
Ιn the New Testament narratives that contain scenes of public hearings, defenses, or crowd management, we typically focus on the individuals and their words rather than on the space in which the event takes place. This is because the narrative itself most often does not describe these spaces. A recent discovery in the Italian city of Fano—the finding of the first confirmed basilica of Vitruvius—gives us an opportunity to reconsider how these spaces shaped the meaning of these very texts. This is because in the Roman world, public life, and particularly the administration of justice, was inextricably bound to specific architectural structures: the forum and its administrative complexes, and especially the Roman basilica.
The discovery of the basilica at Fano (Fanum Fortunae)
In 2022, within the Piazza Andrea Costa in the Italian city of Fano (ancient Fanum Fortunae), the archaeological spade brought to light impressive marble architectural structures and floors. Further work revealed a rectangular building measuring approximately 50 x 35 meters with a perimeter colonnade. On January 20, 2026, the Italian Archaeological Service presented in a press conference (with the participation of Minister of Culture Alessandro Giuli) the extraordinary findings: five columns in opus vittatum (a technique with alternating rows of brick and stone), 1.5 meters in diameter, approximately 4 meters apart from one another—exactly as Vitruvius describes them in Book 5 of his work De Architectura for the lateral colonnades. The bases of the columns are covered with black plaster.
The definitive confirmation came on January 16, 2026, when through systematic investigation the corner column of the building was located. Its columns, approximately 15 meters high, rested on load-bearing piers and pilasters to support a second floor. Also found were a section of the perimeter wall with black plaster, two square bases (probably for statues), and extensive surfaces of the basilica hall's floor.
It should be noted that already in 2022, excavations on the via Vitruvio had brought to light imposing architectural structures and marble floors indicating the presence of high-level public buildings. The discovery of the basilica completes the picture of this public space. Based on the findings available to archaeologists so far, they are in a position to reconstruct its original form and dimensions and have identified it with the basilica that Vitruvius describes in his aforementioned work. This is the first material evidence of the existence of the only building that Vitruvius explicitly attributes to himself.
Open questions and future research
The discovery raises a series of new questions. Where exactly was the aedes Augusti, the temple of Augustus that Vitruvius mentions? How were the spaces of the complex organized? Excavations continue in the area of the monastery of San Daniele, where the tribunalium and temple may have been located. Toward the via Montevecchio, architectural remains have already been identified that probably belong to the Roman macellum. It is estimated that the new findings will allow the reconstruction of the upper sections of the building and the reexamination of earlier hypotheses, such as that of Palladio in the 16th century.
The discovery of Vitruvius's basilica matters not only for Roman archaeology and the history of architecture but also for the historical study of the New Testament period. It helps us better understand the spaces where Roman power manifests itself as a public process within buildings and public space.
The basilica as a public building
While today the basilica is identified with a specific style of Christian churches and has acquired a religious character, in Roman times it was a public secular building for judicial proceedings, administration, and politics. Moreover, the buildings of public space in the Roman Empire are sites of power and bearers of ideology. Let us recall here that for Vitruvius, architectural design must follow a specific order and harmony (for example, buildings must follow the proportions of the human body). The architecture of public space, therefore, confirms and imposes a specific ideology and hierarchy of power.
This space, however, is also the world in which the first Christians move, who become recipients of the ideology and political reality underscored by buildings such as Vitruvius's basilica. We should remember here, for example, that often in the Acts of the Apostles we read about arrests and trials, accusations and defenses of the apostles, contacts with authorities and the transfer of the gospel from private to public space. Without of course being able always to identify public buildings with certainty with specific incidents in Acts, findings such as that at Fano allow scenes of public hearing/confrontation described in early Christian sources to be read with greater historical accuracy. The concept of "judgment" and "justice" then acquires a material/social dimension as well: it is not only theological vocabulary, but also life experience within specific spaces of power. Therefore, the archaeology of space does not merely provide supporting evidence to the interpreter of the New Testament. It is an important point of departure for the interpretation and understanding of the text within its historical, social, and political context. If we want to read these texts as the first readers read them, we must reconstruct, as far as possible, the material world within which the events they describe unfolded.
The basilica at Fano thus functions as a "bridge between text and place" (first between Vitruvius's text and the specific building, and second, between narratives such as those of Acts and the material reality and space in the cities of the Greco-Roman world). Findings such as this remind us that the history of the early Christian communities does not unfold in a vacuum but within specific material contexts of urban life that archaeology can reconstruct with increasing accuracy.
Sources:
- Lauren K. McCormick, "Vitruvius and the Built World of the New Testament," Biblical Archaeology Society, January 30, 2026.
https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-rome/vitruvius-and-built-world-of-new-testament/
- Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per le province di Ancona e Pesaro e Urbino, "Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana," January 20, 2026.
https://sabapancona.cultura.gov.it/fano-pu-piazza-andrea-costa-emergono-i-resti-della-basilica-vitruviana/
- Ministero della Cultura, "Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: 'A Fano il cuore della più antica sapienza architettonica dell'Occidente'," January 19, 2026.
https://cultura.gov.it/comunicato/28580
- Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026
