Πρακτικά συνεδρίου για την ιστορία και τη σωτηρία / Papers read in a conference on History and Salvation

Κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Mohr Siebeck ο τόμος με τις εισηγήσεις που διαβάστηκαν σε συνέδριο προς τιμήν του Martin Hengel που έλαβε χώρα την άνοιξη του 2007:

Jörg Frey, Stefan Krauter u. Hermann Lichtenberger (εκδ.), Die Geschichtsbezogenheit des Heils und das Problem der Heilsgeschichte in der biblischen Tradition und in der theologischen Deutung (WUNT I 248), Mohr Siebeck, Tübingen 2009

ISBN 978-3-16-150110-4
€ 199.00

Περιεχόμενα

• Jörg Frey - Stefan Krauter - Hermann Lichtenberger, "Zum Thema Heil und Geschichte und zum Problem der "Heilsgeschichte" in der biblischen Tradition und in der theologischen Interpretation : Einführung", XI-XXIII
• Martin Hengel, "Heilsgeschichte", 3-34
• Bernd Janowski, "Vergegenwärtigung und Wiederholung : Anmerkungen zu G. von Rads Konzept der 'Heilsgeschichte'", 37-61
• Joachim L. Schaper, "'Dann sollst du anheben und sagen vor dem Herrn, deinem Gott ...' : Heil, Geschichte und Gedächtnis im Deuteronomium", 63-73
• Anna M. Schwemer, "Die Gottesherrschaft bei Josephus", 75-101
• Bernhard Mutschler, "Geschichte, Heil und Unheil bei Flavius Josephus am Beispiel der Tempelzerstörung : zur Komposition von Jos. bell. 6,285-315", 103-127
• Jutta Leonhardt-Balzer, "Heilsgeschichte bei Philo? : die Aufnahme der Zweigeisterlehre in QE I 23", 129-147
• Marc Philonenko, "La symbolique du noir et du blanc dans la vision de l'Histoire de l'apocalyptique", 149-154
• Beate Ego, "Geschichte im Horizont der göttlichen Zuwendung : Überlegungen zur Relation von Heil und Geschichte im rabbinischen Judentum", 155-173
• Hermann Lichtenberger, "Geschichte und Heilsgeschichte in der Damaskusschrift῾", 175-184
• Daniel R. Schwartz, "From Moses' song to Mattathias' speech : on "zeal for the law" and Heilsgeschichte in the second century BCE", 185-193
• Thomas A. Szlezák, "Weltgeschehen mit und ohne Götter : griechische Vorstellungen über die Präsenz des Göttlichen im geschichtlichen Prozess", 197-211
• Dieter Timpe, "Domitian als Christenfeind und die Tradition der Verfolgerkaiser", 213-242
• Stefan Krauter, "Tanti fuit : römische Beiträge zu einem Problem heilsgeschichtlicher Theologie", 243-261
• Hans D. Betz, "Plutarch über das leere Grab des Numa Pompilius", 263-284
• Reinhard Feldmeier, "Gott und die Zeit", 287-305
• Ulrike Mittmann-Richert, "Thesen zur offenbarungsgeschichtlichen Grundlegung der Christologie", 307-331
• Christian Grappe, "De la création à la résurrection et à la nouvelle creátion : lectures et relectures de Genèse 2,7", 333-356
• Friedrich Avemarie, "Heilsgeschichte und Lebensgeschichte bei Paulus", 357-383
• James D. Dunn, " The book of Acts as salvation history", 385-401
• Roland Deines, "Das Erkennen von Gottes Handeln in der Geschichte bei Matthäus", 403-441
• Hermut Löhr, "Geschichtliches Denken im Hebräerbrief", 443-457
• Jörg Frey, "Heil und Geschichte im Johannesevangelium : zum Problem der "Heilsgeschichte" und zum fundamentalen Geschichtsbezug des Heilsgeschehens im vierten Evangelium", 459-510
• Christoph Markschies, "Welche Funktion hat der Mythos in gnostischen Systemen? : oder: ein gescheiterter Denkversuch zum Thema 'Heil und Geschichte'", 513-534
• Winrich A. Löhr, "Heilsgeschichte und Universalgeschichte im antiken Christentum", 535-558
• Torsten Krannich, :"'Gott, der du es durch die Fülle deines Erbarmens gut mit uns meintest' (haer. 3,6,4) : Heil bei Irenäus von Lyon", 559-569
• Volker H. Drecoll, :"Heil und Geschichte in der Paulusauslegung Augustins", 571-581
• Matthieu Arnold, "Dieu, maître de l'histoire dans la correspondance de Martin Luther῾", 583-596
• Volker Leppin, "'... in diesen letzten Zeiten' : Gottes Geschichtswirken und Gottes Heilswirken bei Martin Luther", 597-607
• Oswald Bayer, "Scheidekunst und Ehekunst : Glaube und Geschichte bei Kant und Hamann", 611-632
• Johannes Wischmeyer, "Heilsgeschichte im Zeitalter des Historismus : das geschichtstheologische Programm Johann Christian Konrad Hofmanns", 633-646
• Fritz Herrenbrück, "Heilsgeschichte bei Karl Löwith und Eugen Rosenstock-Huessy", 647-692
• Klaus W. Müller, "Rudolf Bultmann und die Heilsgeschichte", 693-723
• Christine Axt-Piscalar, "Offenbarung als Geschichte : die Neubegründung der Geschichtstheologie in der Theologie Wolfhart Pannenbergs", 725-743
• Christoph Schwöbel, "'Heilsgeschichte' : zur Anatomie eines umstrittenen theologischen Konzepts", 745-757
• Ulrich Heckel, "Heil und Geschichte : Predigt beim Abschlussgottesdienst über die Epistel für den Sonntag Quasimodogeniti (15.4.2007) aus 1. Petrus 1,3-9", 761-766
• Folker Siegert, "Philon über die Vorsehung : ein Gespräch", 767-781

Συνέδριο προς τιμήν του M. Hengel / A conference on M. Hengel's scholarly contribution

Από το ιστολόγιο του Nijay Gupta έχουμε την πληροφορία για το συνέδριο που διοργανώνει η Tyndale Fellowship New Testament Group προς τιμήν του μεγάλου καινοδιαθηκολόγου Martin Hengel και το οποίο φέρει τον τίτλο:

"Remembering Martin Hengel"

Το συνέδριο θα λάβει χώρα στο Cambridge στο διάστημα 7-9 Ιουλίου 2010. Όσοι επιθυμούν να το παρακολουθήσουν μπορούν να δηλώσουν συμμετοχή στη διεύθυνση: mbird@bcq.qld.edu.au.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

Wednesday 7th July

2.00 - 4.00 pm Registration

4.00 pm Tea and Coffee

5.00 pm - Session 1: Roland Deines (TBA)

6.30 pm Supper

8.00 pm - Session 2: Andreas Kostenberger "The Use (or Non-Use) of John's Gospel in Historical Jesus Research: Neglect and Possibility"

Thursday 8th July

7.30 am Breakfast

8.45 am Prayers

9.30 am - Session 3 TF NT Lecture: Richard Bauckham"Eyewitnesses and the Gospel of Mark"

11.00 am Coffee
11.30 am - Session 4: D.A. Hanger"The Parting of the Ways Once More"

1.00 pm Lunch

2.00 -0 4.00 pm - Free Time
4.00 pm - Coffee

5.00 pm - Session 5: Steve Walton"How Mighty A Minority Were the Hellenists?"
6.30 pm Supper

8.00 pm - Session 6: Rainer Riesner"Jesus in the Synoptic Gospels"

Friday 9th July

8.45 am Prayers
9.30 am - Session 7: Jörg Frey"A New History-of-Religions School? Martin Hengel's work on Christology and its Impact on Recent Research"
11.oo am - Coffee

11.30 am - Session 8: Seyoon Kim"The Son of God"
1.00 pm Lunch

2.00 pm - Session 9: Panel Discussion on "Martin Hengel: An Evangelical Appreciation"

3.00 pm - Planning for Tyndale Fellowship 2010, "Preaching the New Testament"
4.00 pm - Coffee
5.00 pm - Session 10: TBA
6.30 pm - Dinner Saturday 11th July
Departures

Άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο ThBeitr / In the new issue of ThBeitr

Στο νέο τεύχος του Theologische Beiträge 40:5 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Ulrich Heckel, "Die Kraft des Evangeliums (Röm 1,16) : Beerdigung von Professor Dr. Martin Hengel am 10. Juli 2009 auf dem Bergfriedhof in Tübingen", 306-310
• Jörg Jeremias, "Gottes Zorn - eine unbeliebte Gottesaussage des Alten Testaments", 311-324
• Friedrich Avemarie, "Historisches Arbeiten in der Exegese", 325-337
• Klaus Haacker, "Zeit zur Umkehr! : Jesu Gleichnis vom unfruchtbaren Feigenbaum (Lk 13,6-9)", 338-344
• Roland Deines, "Der irdische Jesus als Messias und Gottessohn : zu den christologischen Aufsätzen Martin Hengels", 349-351
• Armin D. Baum, "Die vier Evangelien und das eine Evangelium von Jesus Christus : Martin Hengels Gesamtsynthese zu den kanonischen Evangelien", 352-354

M. Hengel: Aufgaben der neutestamentlichen Wissenschaft

Σε ένα παλαιότερο τεύχος του New Testament Studies (40 [1994] 321-357) o πρόσφατα εκλιπών καθηγητής της Κ.Δ. M. Hengel ασχολήθηκε εκτενώς με τα όρια και τους τομείς της καινοδιαθηκικής έρευνας. Καθώς όσα γράφει σε αυτό το άρθρο αποτελούν κατά κάποιον τρόπο την παρακαταθήκη ενός από τους τελευταίους μεγάλους καινοδιαθηκολόγους της προηγούμενης γενιάς, παρουσιάζουμε εδώ μερικά σημεία αυτής της μελέτης:

Συζητώντας το θέμα, εάν θα πρέπει να υπάρχει ο επιμέρους τομέας της Θεολογίας της Κ.Δ., ο Η. απαντά θετικά. Η έννοια της θεολογίας στηρίζεται ήδη στον πρόλογο του κατά Ιωάννην, όπου προοϋποτίθεται η αδιάσπαστη σχέση μεταξύ λόγου του Θεού, πίστης και ιστορίας. Οι λέξεις "θεολόγος", "θεολογία" και "θεολογεῖν" εμφανίζονται στην πατερική γραμματεία με ένα εντελώς διαφορετικό σημασιολογικό περιεχόμενο από αυτό που είχαν στην ελληνορωμαϊκό περιβάλλον. Ο Η. σημειώνει: "η επιστήμη μας θα αυτοκαταστρεφόταν, αν θα εγκατέλειπε τη διερεύνηση του ερωτήματος για την αλήθεια του αποκεκαλυμμένου Λόγου του Θεού, το οποίο προκύπτει από την παύλεια και ιωάννεια σκέψη και μεταμορφωνόταν σε μία απλή περιγραφική ιστορία της θρησκείας, όπου ένα τέτοιο ερώτημα [όπως το παραπάνω] δε μπορεί να τεθεί. Εδώ βρίσκεται το αλάτι που χαρίζει γεύση και λόγο ύπαρξης στη δουλειά μας".

Όσον αφορά το ζήτημα του κανόνος ο Η. είναι της γνώμης ότι ο χώρος εργασίας κάθε καινοδιαθηκολόγου θα πρέπει να ευρύτερος εκείνου των 27 βιβλίων της Κ.Δ. Προτείνει το χρονικό διάστημα από τον 4ο/3ο αι. π.Χ. έως και μέχρι τον 3ο αι. μ.Χ. "Οι απολογητές, ο Ειρηναίος, ο Τερτυλλιανός, ο Κλήμης, στον οποίο χρωστάμε το χαρακτηρισμό "Καινή Διαθήκη" για το μικρό μας βιβλίο, και ο Ιππόλυτος, όλοι δηλαδή οι Πατέρες μέχρι τον Κυπριανό και τον Ωριγένη είναι οι πρώτοι ερμηνευτές της συλλογής κειμένων που είναι σημαντική για την επιστήμη μας, είναι οι κύριοι μάρτυρες της αποκρυστάλλωσης του κανόνα μέσα στην εκκλησιαστική πράξη και ως τέτοιοι ταυτόχρονα τα αρχαιότερα παραδείγματα για τη θεολογική ανάπτυξη των σκέψεων για την πίστη που εμπεριέχονται στα κείμενα της Κ.Δ."
Με αυτά τα χρονικά όρια, που προτείνει, στο πεδίο έρευνας κάθε καινοδιαθηκολόγου εμπίπτουν και τα γνωστικά κείμενα. Ο ίδιος δεν πιστεύει στην ύπαρξη ενός "προχριστιανικού γνωστικισμού". Ο γνωστικισμός, ένα περιφερειακό πρόβλημα του πρώιμου χριστιανισμού, ανήκει στην ιστορία πρόσληψής του (Wirkungsgeschichte) κι όχι στην προϊστορία του. Ασκώντας κριτική στη Σχολή του Baur υποστηρίζει ότι ο κανόνας των 4 ευαγγελίων είναι σαφώς αρχαιότερος του Ειρηναίου και ότι η μαρτυρία της αρχαίας Εκκλησίας θα πρέπει ληφθεί σοβαρά υπόψη. Κανένα μη κανονικό κείμενο δεν είναι αρχαιότερο των κειμένων της Κ.Δ. Ο ίδιος δεν θεωρεί πιθανό το Ευαγγέλιο του Θωμά ή του Πέτρου ή ακόμη ο πάπυρος Egerton να είναι αρχαιότερα της Κ.Δ.

Σήμερα ο υπεραισιόδοξος θετικισμός έχει πια υποχωρήσει και γνωρίζουμε ότι πρέπει στις περισσότερες περιπτώσεις να εργαστούμε με υποθέσεις διατρέχοντας πάντοτε τον κίνδυνο της υπερβολικής ερμηνείας. "Με άλλα λόγια η καινοδιαθηκική επιστήμη ήταν σε ένα μεγάλο μέρος της μια επιστήμη υποθέσεων και με την εξέλιξη της κριτικής έρευνας έχει γίνει ακόμη περισσότερο. Αυτό θα πρέπει να μας κάνει περισσότερο προσεκτικούς." Χαρακτηριστικό παράδειγμα σύγχυσης μεταξύ του δυνατού και του πιθανού είναι η λεγόμενη Literarkritik. Σε σχέση προς μία γενικά προφορική διδασκαλία τα γραπτά κείμενα είναι ένα τυχαίο παραπροϊόν, αποτέλεσμα συνήθως μίας συγκεκριμένης αναγκαιότητας. Ο Η. επίσης εκφράζει τις αμφιβολίες του για την ύπαρξη της κοινότητας της Q και θέτει το ερώτημα κατά πόσο μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η Q ήταν ένα ενιαίο κείμενο. Πώς μπορούμε να γνωρίζουμε τι δεν συμπεριέλαβαν οι Λκ και Μτ;

Ο Η. επισημαίνει ακόμη την τάση να παρουσιάζονται συνεχώς νέες προσεγγίσεις του κειμένου, η οποία συχνά οδηγεί σε ακραίες ερμηνείες. "Η σχέση μας με το βιβλίο όλων των βιβλίων πρέπει να είναι μια σοβαρή υπόθεση κι όχι να οδηγούμε μέσα στο -μεταμοντέρνο- γήπεδο με όλες τις δυνατές και μη δυνατές ερμηνείες του τύπου anything goes στην αποξένωση από την Κ.Δ. Πρέπει επιτέλους να μάθουμε να κατανοούμε τα όριά μας και να κρίνουμε προσεκτικά πού μπορούμε να διατυπώσουμε μόνο υποθέσεις και δε μπορούμε πια να καταστήσουμε τίποτε πραγματικά πιθανό. Δε θα πρέπει να ντρεπόμαστε να ομολογούμε δημόσια τη μεγάλη μας αβεβαιότητα."

Οι παλαιότεροι ερμηνευτές είχαν ένα ουσιαστικό προτέρημα έναντι των νεότερων: τη φιλολογική μόρφωση. Στην εποχή του Harnack κάθε θεολόγος έπρεπε να έχει κάνει και κλασικές σπουδές. Πολλοί από τους νεότερους βιβλικούς επιστήμονες δεν είναι εφοδιασμένοι πια με τη γνώση των αρχαίων ελληνικών, λατινικών ή εβραϊκών (ή αραμαϊκών και συριακών). Γι' αυτό οι παλαιότεροι εργάζονταν περισσότερο με τις πηγές, ενώ σήμερα όλο και λιγότεροι εργάζονται με χειρόγραφα ή την παπυρολογία. Καθώς στην εποχή μας η πρόσβαση στις αρχαίες πηγές είναι ευκολότερη και ο αριθμός των πηγών που είναι στη διάθεσή μας πολύ μεγαλύτερος από ό,τι στις παλαιότερες εποχής, η ενασχόλησή μας με αυτές είναι ευκολότερη και αναγκαία.

Στις σημαντικότερες εξελίξεις στο χώρο της καινοδιαθηκικής επιστήμης ο Η. απαριθμεί την ανακάλυψη παπύρων με κείμενα της Κ.Δ. και την πρόοδο στις σπουδές της κριτικής του κειμένου, τη συνειδητοποίηση του σημαντικού ρόλου που διαδραμάτισε ο Ιουδαϊσμός ως το έδαφος μέσα από το οποίο γεννήθηκε ο Χριστιανισμός αλλά και τη διαπίστωση μίας οικουμενικής ευθύνης ερμηνείας (θεολογικής και φιλολογικοϊστορικής) αυτών των κειμένων. Στους σημαντικούς επίσης σταθμούς αυτής της νέας φάσης συγκαταλέγονται η εύρεση και έκδοση των κειμένων του Κουμράν και του Nag Hammadi, οι εκδόσεις επιγραφών και καταλόγων νομισμάτων. Ταυτόχρονα με τη σημαντική θέση του Ιουδαϊσμού στην ιστορία του αρχέγονου Χριστιανισμού δε θα πρέπει να παραβλέπεται και η σημασία του ελληνορωμαϊκού περιβάλλοντος των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων.

Αναφερόμενος στην καθολική και ορθόδοξη βιβλική επιστήμη ο Η. επισημαίνει ότι αυτές μπορούν να συμβάλουν στην επανασύνδεση της ευαγγελικής βιβλικής επιστήμης με την πατερική ερμηνεία και επισημαίνει την ανάγκη έκδοσης υπομνημάτων με βάση τις πατερικές ερμηνείες συγκεκριμένων βιβλίων.

"Για το καλό της αλήθειας, την οποία συναντάμε στα κείμενα της Κ.Δ. πρέπει να αποφύγουμε την υπερεξειδίκευση και να κτίσουμε γέφυρες με μία βιβλική θεολογία με την πραγματική σημασία του όρου, με την Εκκλησιαστική Ιστορία και την ιστορία πρόσληψης της Κ.Δ. καθώς επίσης και με τη συστηματική θεολογία, έτσι ώστε μέσα στο έργο μας να καταστεί σαφές κάτι από την οικουμενική ενότητα του συνόλου της θεολογίας. Σε αυτό το κτίσιμο γεφυρών θα πρέπει να συμπεριληφθεί και ο διάλογος με τον Ιουδαϊσμό. ... Ταυτόχρονα ως θεολογική επιστήμη δε θα πρέπει να λησμονούμε ότι είμαστε ένα -σαφώς μικρό- τμήμα των επιστημών της αρχαιότητας και ότι η καθαρή χρήση των φιλολογικοϊστορικών μεθόδων είναι εκείνη που μας συνδέει με εκείνες κι ότι κυρίως από εκείνες λαμβάνουμε πλούσια και αναγκαία ερεθίσματα."

+ Martin Hengel (1926-2009)

Εκοιμήθη χθες, Πέμπτη 2 Ιουλίου 2009 o γνωστός βιβλικός θεολόγος Martin Hengel.

Σπούδασε θεολογία στο Tübingen, όπου ανακηρύχθηκε στη συνέχεια διδάκτορας (1959) και κατέθεσε και την υφηγεσία του (1967). Το 1968 έγινε καθηγητής στο Erlangen. Από το 1972 έως το 1992 υπήρξε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τübingen στην έδρα της Καινής Διαθήκης και του αρχαίου Ιουδαϊσμού και διευθυντής του Ινστιτούτου για τον αρχαίο Ιουδαϊσμό και την ιστορία της ελληνιστικής θρησκείας. Για το μεγάλο του έργο τιμήθηκε από πολλούς φορείς και πανεπιστήμια.
Υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους βιβλικούς επιστήμονες της γενιάς του και βαθύς γνώστης της ιστορίας της εποχής της Καινής Διαθήκης. Ασχολήθηκε κυρίως με την επίδραση του ελληνισμού στον Ιουδαϊσμό της Παλαιστίνης και με τις μελέτες του διόρθωσε τις προηγούμενες υπερβολές της Θρησκειοϊστορικής Σχολής καταδεικνύοντας ότι τόσο ο Ιουδαϊσμός όσο και ο Ελληνισμός εκείνης της εποχής ήταν πολύ πιο σύνθετα φαινόμενα από ό,τι συνήθως εκτιμάται κι ότι οι δύο αυτές πραγματικότητες ήρθαν σε επαφή σε πολλά επίπεδα και ανέπτυξαν σύνθετες σχέσεις αλληλεπίδρασης.
Το συγγραφικό του έργο είναι τεράστιο κι ενδεικτικά εδώ αναφέρουμε:
- Die Zeloten. Untersuchungen zur jüdischen Freiheitsbewegung in der Zeit von Herodes I. bis 70 n. Chr., (AGJU 1), Brill 1961
- Judentum und Hellenismus. Studien zu ihrer Begegnung unter besonderer Berücksichtigung Palästinas bis zur Mitte des 2. Jh. v. Chr. , (WUNT 10), Mohr Siebeck, Tübingen 1969
- Eigentum und Reichtum in der frühen Kirche. Aspekte einer frühchristlichen Sozialgeschichte. Calwer Paperback. Calwer Verl., Stuttgart 1973
- Der Sohn Gottes. Die Entstehung der Christologie und die jüdisch-hellenistische Religionsgeschichte. Mohr, Tübingen 1975
To τελευταίο του έργο είναι Die vier Evangelien und das eine Evangelium von Jesus Christus. Studien zu ihrer Sammlung und Entstehung, (WUNT 224), Mohr Siebeck, Tübingen 2008

[Α.Τ.: είχα την ευκαιρία να τον ακούσω σε μία από τις τελευταίες του εισηγήσεις πριν δύο χρόνια στο Μόναχο. Είχε μιλήσει τότε για τις διάφορες παραδόσεις που διασώζονται στα ευαγγέλια αλλά και για τον ιστορικό Ιησού. Είχε τότε τονίσει, ασκώντας κριτική στις θέσεις της Formgeschichte, ότι οι ευαγγελιστές δεν υπήρξαν απλοί συλλέκτες των αρχαίων χριστιανικών παραδόσεων για τον Ιησού αλλά θεολόγοι με λογοτεχνική και κριτική ικανότητα κι ότι η σύνταξη των ευαγγελίων ήταν μία σαφώς σύνθετη διαδικασία, στην οποία υπάρχει η αμοιβαία εξάρτηση και αλληλεπίδραση κοινότητας / ομάδας και συντάκτη του ευαγγελίου. Τόνισε επίσης ότι η η μεσσιανική ιδιότητα του Ιησού αποτελεί ένα από τα πρωταρχικά στοιχεία της παράδοσης γι' αυτόν κι ότι η οικειοποίηση αυτής της ιδιότητας ανάγεται στον ίδιο κι όχι σε μεταγενέστερες ερμηνείες του προσώπου του. Δε νομίζω να υπάρχει βιβλικός επιστήμονας που να μην ωφελήθηκε από το έργο του μεγάλου αυτού ερευνητή. Η συμβολή του παραμένει ουσιαστική και μεγάλη. Ο Θεός να τον αναπαύσει!]

Στο νέο τεύχος του Expository Times 120 (2008)

Στο νέο τεύχος του Expository Times 120:2 (2008) δημοσιεύονται τα εξής δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

Edward Adams, "The Ancient Church at Megiddo: The Discovery and an Assessment of its Significance 1", 62-69

Στο άρθρο παρουσιάζονται τα ευρήματα από μία πρόσφατη αρχαιολογική ανακάλυψη (2005) στη Μεδιγγώ, στο Β. Ισραήλ και τις αντιδράσεις που προκάλεσε στην επιστημονική κοινότητα. Παρουσιάζονται κυρίως το μωσαϊκό και οι επιγραφές. Ο συγγραφέας αμφισβητεί τη χρονολόγηση του κτίσματος. Στο άρθρο επίσης παρουσιάζεται η σημασία που έχει η νέα αυτή ανακάλυψη για την κατανόηση του αρχέγονου Χριστιανισμού.

Larry W. Hurtado, "Martin Hengel's Impact on English-speaking Scholarship1", 70-76

Ο καθ. Martin Hengel είναι μία από τις σημαντικότερες μορφές στο χώρο της βιβλικής επιστήμης κατά το δεύτερο μισό του 20ου αι. Το έργο του δεν άσκησε επίδραση μόνο στη Γερμανία αλλά και στις αγγλόφωνες χώρες. Ο συγγραφέας παρουσιάζει αυτήν την επίδραση. Τονίζει επίσης την προσφορά του Hengel στη μελέτη του Ιουδαϊσμού της μεσοδιαθηκικής περιόδου, της Κ.Δ. και του αρχέγονου Χριστιανισμού.