Το πρόβλημα της Q / The problem with Q

Στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation δημοσιεύεται το κείμενο του Daniel A. Smith (Huron University College, London Ontario) σχετικά με την πηγή των Λογίων (Q) και τα προβλήματα που συνδέονται με αυτήν την υπόθεση εργασίας όσον αφορά στη σύνταξη των συνοπτικών ευαγγελίων.

D.A. Smith, "The Trouble with Q"

Ο Smith εκθέτει τα ιδιαίτερα προβλήματα και τονίζει τον υποθετικό χαρακτήρα της Πηγής. Tονίζει ωστόσο ότι κι η άρνηση της Πηγής έχει τον ίδιο υποθετικό χαρακτήρα. Επιπλέον ο Smith φαίνεται να υιοθετεί την άποψη ότι η Πηγή συνδέεται με κάποια χριστιανική ομάδα, η οποία δεν τονίζει τον σωτηριώδη χαρακτήρα της θυσίας του Ιησού και δεν θέτει στο κέντρο της πίστης της την ανάσταση του Ιησού.

[Α.Τ.: Οι θέσεις του Smith είναι ενδιαφέρουσες, αν και γνωστές. Ιδιαίτερα εύστοχη είναι η παρατήρησή του ότι ένας από τους σοβαρούς λόγους που αυτές οι θέσεις δεν γίνονται δεκτές είναι το γεγονός ότι αλλάζει κατά πολύ τις δεδομένες αντιλήψεις που έχουμε για τον αρχέγονο Χριστιανισμό κι ότι οπωσδήποτε όσα λέγονται κι από τις δύο πλευρές στηρίζονται κυρίως στις υποθέσεις. Αυτός ωστόσο ο υποθετικός χαρακτήρας της Πηγής είναι εκείνος, που νομίζω ότι θα έπρεπε να μας κάνει προσεκτικούς στα συμπεράσματα που συνάγουμε. Παρά τη βεβαιότητα του Smith ότι γνωρίζουμε πού άρχιζε και τέλειωνε η Πηγή, αυτό δεν είναι και τόσο βέβαιο. Πώς μπορούμε να γνωρίζουμε ότι κάποιο από το ιδιαίτερο υλικό των Μτ και Λκ δεν προέρχεται από την Q; Έπειτα ό,τι δεν αναφέρεται ρητά σε ένα κείμενο, δε σημαίνει κατ΄ ανάγκη ότι δεν προϋποτίθεται. Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνούμε τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της Πηγής (λόγια του Ιησού) καθώς και τα νέα συμπεράσματα που προκύπτουν από τις μελέτες για την προφορικότητα κτλ, κάτι που βάζει στη συζήτηση για τη σύνταξη των συνοπτικών κι άλλους παράγοντες πέρα από την Πηγή.]

Το νέο τεύχος του JSHJ

Στο νέο τεύχος του Journal for the Study of the Historical Jesus 7:1 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Theodore J. Weeden Sr., "Kenneth Bailey's Theory of Oral Tradition: A Theory Contested by Its Evidence ", 3-43

Στο άρθρο εξετάζεται κριτικά η θεωρία του Kenneth Bailey για την προφορική παράδοση, μία θεωρία την οποία εκείνος ονομάζει "ανεπίσημη προφορική ελεγχόμενη παράδοση". Ο Bailey υποστηρίζει ότι η ανεπίσημη προφορική ελεγχόμενη παράδοση είναι μία προφορική μεθοδολογία που εφαρμόσθηκε ιστορικά στις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής με σκοπό να διασώσει και να μεταφέρει με ακρίβεια τα ουσιαστικά, θεμελιώδη στοιχεία, σύμφωνα με τον Bailey, των προφορικών τους παραδόσεων. Ο Bailey θεωρεί ότι η ίδια μεθοδολογία χρησιμοποιήθηκε από το κίνημα του Ιησού από την αρχή μέχρι τουλάχιστον την εποχή του Ιουδαϊκού Πολέμου με σκοπό να διατηρήσει με ακρίβεια και να μεταδώσει με πιστότητα τον ουσιαστικό ιστορικό πυρήνα της ανάμνησης του Ιησού. Ωστόσο στο άρθρο υποστηρίζεται ότι οι μαρτυρίες, τις οποίες παρουσιάζει ο Bailey για να στηρίξει τη θεωρία του, όχι μόνο δεν καταφέρνουν να την στηρίξουν αλλά ουσιαστικά λειτουργούν εναντίον της.

James D.G. Dunn, "Kenneth Bailey's Theory of Oral Tradition: Critiquing Theodore Weeden's Critique", 44-62

Αυτό το άρθρο είναι μία απάντηση στην κριτική του Τheodore Weeden στο προηγούμενο άρθρο όσον αφορά στην περιγραφή της προφορικής παράδοσης που προτείνει ο Kenneth Bailey. O ανεκδοτικός χαρακτήρας των αποδείξεων που προβάλλει ο Bailey για να στηρίξει τη θέση του οπωσδήποτε αφήνει χώρο για κριτική, όμως η κριτική του Weeden έχει ως βασικό μειονέκτημά της ότι χαρακτηρίζεται από αντιπάθεια για την θέση του Bailey. Παρουσιάζει λανθασμένα τις θέσεις του Bailey σε διάφορες περιπτώσεις και μόνιμα παρανοεί τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η προφορική παράδοση, κάτι το οποίο με σαφήνεια παρουσιάζουν τα παραδείγματα του Bailey. H θεωρία του Bailey στην πραγματικότητα παρέχει την καλύτερη εξήγηση από οποιαδήποτε άλλη κυρίαρχη φιλολογική ερμηνεία σχετικά με την ανθεκτική φύση και μορφή της συνοπτικής παράδοσης για τον Ιησού, τον επαναλαμβανόμενο χαρακτήρα των ίδιων πραγμάτων με διαφορετικό τρόπο.

James G. Crossley, "Writing about the Historical Jesus: Historical Explanation and 'the Big Why Questions', or Antiquarian Empiricism and Victorian Tomes? ", 63-90

Στο άρθρο υποστηρίζεται ότι οι βιογραφίες του Ιησού χαρακτηρίζονται από εξατομίκευση, αναζήτηση δεδομένων, ερμηνεία και περιγραφή. Αυτή η στάση έρχεται σε αντίθεση προς τους τρόπους με τους οποίους η ιστορική αναπαράσταση ασκήθηκε από άλλες ανθρωπιστικές επιστήμες και σε αντίθεση προς τους τρόπους με τους οποίους κάποιοι βιογράφοι και ιστορικοί βλέπουν το ρόλο που διαδραματίζει το άτομο μέσα στην ιστορική αλλαγή. Ακόμη και στις περιπτώσεις που γίνεται η προσπάθεια να χρησιμοποιηθούν οι κοινωνικές επιστήμες στη μελέτη του ιστορικού Ιησού κι όταν το αποτέλεσμα δεν είναι απλά περιγραφικό και ερμηνευτικό, και πάλι η πρόσληψη τέτοιων προσεγγίσεων στην έρευνα τείνει να επικεντρώνεται στο άτομο, το οποίοι προσπαθεί να αναπαραστήσει μέσα στο ιστορικό του περιβάλλον, παρά σε δυνατές μεθοδολογικές αναπτύξεις σχετικά με την ιστορική αλλαγή. Στο άρθρο προτείνονται τρόπο με τους οποίους η περιγραφή του ατόμου και η περιγραφική έμφαση μπορούν να συμπληρωθούν από ένα ευρύτερο πεδίο κοινωνικοϊστορικών αναπαραστάσεων που σκοπό έχουν να εξηγήσουν την ιστορική αλλαγή ή γενικότερα το πώς θα μπορούσαμε να περάσουμε από τον Ιησού στις απαρχές του Χριστιανισμού.

Γραπτή και προφορική παράδοση

Όπως αναφέραμε σε προηγούμενη σημερινή ανάρτηση ένα θέμα που απασχόλησε τα ιστολόγια χθες ήταν το θέμα της προφορικής και γραπτής παράδοσης και αυτό της κοινωνικής μνήμης. Πρόκειται για θέματα, τα οποία απασχολούν τα τελευταία χρόνια και ιδιαίτερα μέσα στο πλαίσιο της γενικότερης συζήτησης για τον ιστορικό Ιησού.

Η April DeConick δημοσίευσε χθες ένα κείμενο, το οποίο σχολιάζει τις εργασίες της συνεδρίας Cross and Diversity in early Christianity του SBL του περασμένου Νοεμβρίου. Στο θέμα επανήλθε σήμερα με δύο ακόμη αναρτήσεις. Τις θέσεις της σχολίασαν στα δικά τους ιστολόγια οι Mark Goodacre και N.T. Wrong.

Η DeConick στην πρώτη της ανάρτηση συζητά τα εξής σημεία:

α) η ανθρώπινη μνήμη διαδραμάτισε ένα σημαντικό ρόλο στις παραδόσεις για τον Ιησού

β) θα πρέπει να εξετασθεί ο τρόπος με τον οποίο γινόταν η σύνθεση του υλικού σε έναν κόσμο, όπου το επίπεδο του αλφαβητισμού ήταν ιδιαίτερα χαμηλό και όπου η προφορικότητα κυριαρχούσε και στο γραπτό κόσμο και στις πρακτικές γραφής

γ) ο μόνος τρόπος για να έχουμε κατά λέξη 100% τα λόγια του Ιησού είναι να του τα υπαγόρευε και το κείμενο αυτό να αντιγραφόταν χωρίς καθόλου λάθη όλες τις επόμενες φορές. Ή κάποιος με καλή μνήμη να τα μετέφερε αμέσως σε κάποιον με ακριβώς την ίδια καλή μνήμη και η μεταβίβαση από κει και πέρα να γινόταν χωρίς λάθη

δ) κι αν ακόμη υποθέσουμε ότι ο Ιησούς δίδαξε στους μαθητές του κείμενα που έπρεπε να απομνημονεύσουν (κάτι που δε μπορεί να αποδειχθεί), και σε αυτήν την περίπτωση η απομνημόνευση δε γινόταν κατά λέξη, αλλά απομνημονευόταν το κεντρικό νόημα και κάποιες λέξεις που μπορούσαν να βοηθήσουν στην επανάληψη του κειμένου

ε) ο τρόπος που λειτουργούσε η απομνημόνευση στην αρχαιότητα ήταν πολύ διαφορετικός από το δικό μας, αφού σήμερα η απομνημόνευση συνδέεται άμεσα με το γραπτό κείμενο

στ) στην κατανόηση του τρόπου που λειτουργούσε η μνήμη σε αυτούς τους πολιτισμούς είναι καλό να λάβουμε υπόψη μας τα πορίσματα της γνωσιολογικής ψυχολογίας

ζ) χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Ευαγγελίου του Θωμά, όπου συχνά παρατίθενται η αρχή και το τέλος μίας παραβολής όχι όμως και το μεσαία τμήμα, πράγμα που συχνά την καθιστά ακατανόητη. Το φαινόμενο αυτό θα μπορούσε να εξηγηθεί με τη βοήθεια των πορισμάτων για την προφορικότητα και για τις παραμορφώσεις της μνήμης. Πολύ πιθανόν να μην είχε ο συγγραφέας στη διάθεσή του γραπτό κείμενο αλλά να παραθέτει από μνήμης

Η DeConick παραθέτει στη συνέχεια κάποια από τα πορίσματά της για μνήμη και της παραμορφώσεις της μνήμης. Κανείς θυμάται τα κεντρικά θέματα μιας ιστορίας. Συνήθως στοιχεία χάνονται από το μεσαίο τμήμα μίας αφήγησης.

Η DeConick αναπτύσσει τα αποτελέσματα της έρευνάς της και σε μία ανάρτηση σήμερα.

Τις θέσεις της σχολίασε στο δικό του ιστολόγιο ο Mark Goodacre, ο οποίος θεωρεί το μοντέλο, το οποίο προτείνει η DeConick για να εξηγήσει τη σύνθεση του Ευαγγελίου του Θωμά ως αναπόδεικτο. Ο Goodacre θεωρεί ότι ο συγγραφέας του ευαγγελίου του Θωμά γνώριζε τα συνοπτικά ευαγγέλια, επειδή τα άκουγε να διαβάζονται κι επομένως τα γνώριζε από μνήμης. Στη συνέχεια σχολιάζει την έρευνα του F. C. Bartlett, Remembering: A Study in Social Psychology (Cambridge: Cambridge University Press, 1995; πρώτη έκδ., 1932). Ο Bartlett στήριξε τα πορίσματά του για την απώλεια του μεσαίου τμήματος μίας ιστορίας σε ένα γραπτό κείμενο, το οποίο έπρεπε η ομάδα ανθρώπων, που χρησιμοποιήθηκε στο πείραμα, να απομνημονεύσει.

Ο N.T. Wrong σχολιάζοντας σήμερα το κείμενο της deConick προτείνει την εφαρμογή του μοντέλου που προτείνει η λεγόμενη "middle range theory". Στο μοντέλο αυτό εξετάζονται οι αμοιβαίες σχέσεις μεταξύ σύγχρονων αντικειμένων και των σύγχρονων πολιτισμών με σκοπό να εφαρμοσθούν αυτά τα πορίσματα στη συνέχεια στα αρχαία αντικείμενα. Μολονότι μπορούμε σήμερα να μελετήσουμε πώς χρησιμοποιούνται τα διάφορα αντικείμενα, μελετούμε μόνο τα αρχαία αντικείμενα κι όχι τη χρήση τους. Ο N.T. Wrong παρουσιάζει σχηματικά τον τρόπο που λειτουργεί αυτό το σχήμα.

Με το θέμα της προφορικότητας και του τρόπου μετάδοσης των παραδόσεων για τον Ιησού θα ασχοληθούμε και σε μελλοντικές αναρτήσεις.