Οι γυναίκες, ο άδειος τάφος και οι ευαγγελικές αφηγήσεις της ανάστασης / The Women, the Empty Tomb, and the Gospel Narratives of the Resurrection

Το πρόσφατο άρθρο της Adele Reinhartz στο TheTorah.com (“Easter with the Women at Jesus’ Empty Tomb: The Four Gospels”) μάς δίνει μια καλή αφορμή να ξαναδούμε ένα από τα πιο γνωστά και ταυτόχρονα πιο πολυσυζητημένα πασχαλινά θέματα: τις γυναίκες στον άδειο τάφο του Ιησού. Η βασική αρετή του άρθρου είναι ότι συγκρίνει συνοπτικά και καθαρά τις τέσσερις ευαγγελικές αφηγήσεις, δείχνοντας ότι, ενώ όλες κινούνται γύρω από έναν κοινό πυρήνα, διαφέρουν αισθητά στις λεπτομέρειες, στην αφηγηματική έμφαση και στη θεολογική στόχευση.

Κοινό σημείο και των τεσσάρων ευαγγελίων είναι ότι πρώτες στον τάφο φτάνουν γυναίκες, με σταθερή παρουσία τη Μαρία τη Μαγδαληνή. Από εκεί και πέρα, όμως, οι διαφορές είναι σημαντικές. Στον Μάρκο, οι γυναίκες έρχονται για να αλείψουν το σώμα του Ιησού και φεύγουν με φόβο και τρόμο, χωρίς να πουν τίποτε σε κανέναν. Στον Ματθαίο, η σκηνή είναι πιο θριαμβευτική: σεισμός, άγγελος, φόβος αλλά και χαρά, και τελικά συνάντηση με τον αναστημένο Ιησού. Ο Λουκάς τονίζει περισσότερο την αμηχανία και τη δυσπιστία των μαθητών απέναντι στη γυναικεία μαρτυρία. Ο Ιωάννης, τέλος, εστιάζει σχεδόν εξ ολοκλήρου στη Μαρία τη Μαγδαληνή και μετατρέπει τη σκηνή σε μια βαθιά προσωπική συνάντηση αναγνώρισης: «Μαρία! – Ραββουνί!»

Δεν είναι τυχαίο ότι τα ερωτήματα αυτά απασχόλησαν έντονα και την αρχαία Εκκλησία. Η χειρόγραφη και ερμηνευτική παράδοση διασώζει κείμενα που επιχειρούν να διευκρινίσουν πόσες Μαρίες πήγαν στον τάφο, ποιες ακριβώς γυναίκες συμμετείχαν, πότε έφτασαν και πώς μπορούν να συνδυαστούν οι επιμέρους ευαγγελικές μαρτυρίες. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι οι διαφορές των αφηγήσεων έγιναν πολύ νωρίς αντιληπτές και προκάλεσαν ερμηνευτική εργασία ήδη μέσα στην εκκλησιαστική παράδοση.

Το άρθρο σωστά αναδεικνύει ότι οι αφηγήσεις αυτές δεν είναι απλές παραλλαγές του ίδιου επεισοδίου, αλλά ξεχωριστές θεολογικές συνθέσεις. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η παρατήρηση για τον Ιωάννη, όπου η σκηνή στον κήπο ίσως ενεργοποιεί συνειρμούς τόσο από την Εδέμ όσο και από το Άσμα Ασμάτων. Η αναζήτηση του αγαπημένου, ο κήπος, η αδυναμία άμεσης αναγνώρισης και η κίνηση προσέγγισης δημιουργούν πράγματι ένα πλούσιο διακειμενικό πεδίο.

Ωστόσο, εδώ ακριβώς χρειάζεται και κάποια προσοχή. Η λογοτεχνική και συμβολική ανάγνωση του Ιωάννη είναι γόνιμη, αλλά δεν πρέπει εύκολα να μετατρέπεται σε υπερβολικά τολμηρές υποθέσεις. Η σύνδεση με το Άσμα Ασμάτων μπορεί να φωτίσει τη σκηνή, όχι όμως να την εγκλωβίσει σε ένα σχήμα που ξεπερνά τις πραγματικές ενδείξεις του κειμένου. Εδώ, όμως, ανακύπτει το εξής ερώτημα: μέχρι ποίου σημείου είναι πειστική η διακειμενική σύνδεση του Ιω 20 με το Άσμα Ασμάτων; Πρόκειται για ισχυρή λογοτεχνική ένδειξη ή για μια ενδιαφέρουσα αλλά πιο ελεύθερη ερμηνευτική πρόταση; Με άλλα λόγια, το κέρδος του άρθρου βρίσκεται κυρίως στο ότι μας καλεί να διαβάσουμε πιο προσεκτικά τις αφηγήσεις της Ανάστασης ως κείμενα με δική τους φωνή.

Ίσως αυτό να είναι και το σημαντικότερο μήνυμα: το γεγονός της Ανάστασης δεν μας παραδίδεται σε μία μόνο «ουδέτερη» αφήγηση, αλλά μέσα από τέσσερις διαφορετικές μαρτυρίες, στις οποίες οι γυναίκες κατέχουν σημαίνουσα θέση ως οι πρώτες που βλέπουν, αναζητούν τον Ιησού και αναγγέλλουν τον κενό τάφο. Και φυσικά εδώ το ερώτημα παραμένει ανοικτό: γιατί οι γυναίκες κατέχουν τόσο κεντρική θέση στις ευαγγελικές αφηγήσεις του άδειου τάφου; Πώς ερμηνεύεται αυτή η έμφαση μέσα στο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής, αν μάλιστα λάβουμε υπόψη ότι σε μια αρχαιότερη ομολογία πίστεως, στο 1 Κορ 15, οι γυναίκες απουσιάζουν εκκωφαντικά;

Adele Reinhartz, "Easter with the Women at Jesus’ Empty Tomb: The Four Gospels"

----------------------------------------

[ENG] 

The recent article by Adele Reinhartz in TheTorah.com (“Easter with the Women at Jesus’ Empty Tomb: The Four Gospels”) gives us a good opportunity to revisit one of the best-known and at the same time most debated Easter themes: the women at Jesus’ empty tomb. The article’s main strength lies in the fact that it compares the four Gospel accounts in a concise and clear way, showing that, although they all revolve around a common core, they differ significantly in detail, narrative emphasis, and theological orientation.

A common feature of all four Gospels is that women are the first to arrive at the tomb, with Mary Magdalene as a constant presence. Beyond that, however, the differences are significant. In Mark, the women come to anoint Jesus’ body and leave in fear and trembling, saying nothing to anyone. In Matthew, the scene is more triumphant: an earthquake, an angel, fear but also joy, and finally an encounter with the risen Jesus. Luke places greater emphasis on the bewilderment and disbelief of the disciples in response to the women’s testimony. John, finally, focuses almost entirely on Mary Magdalene and turns the scene into a deeply personal moment of recognition: “Mary!” – “Rabbouni!”

It is no coincidence that these questions also deeply concerned the early Church. The manuscript and interpretive tradition preserves texts that attempt to clarify how many Marys went to the tomb, which women exactly were involved, when they arrived, and how the individual Gospel testimonies might be brought into harmony. This shows that the differences among the accounts were noticed very early and already gave rise to interpretive work within the ecclesiastical tradition.

The article rightly highlights that these accounts are not simple variations of the same episode, but distinct theological compositions. Particularly interesting is its observation about John, where the garden scene may evoke associations both with Eden and with the Song of Songs. The search for the beloved, the garden, the initial failure of recognition, and the movement of approach do indeed create a rich intertextual field.

At this point, however, some caution is needed. John’s literary and symbolic reading is fruitful, but it should not too easily be turned into overly bold hypotheses. The connection with the Song of Songs may illuminate the scene, but it should not confine it within a framework that goes beyond the actual indications of the text. Here, then, the following question arises: to what extent is the intertextual connection between John 20 and the Song of Songs convincing? Are we dealing with a strong literary signal, or with an interesting but more open-ended interpretive proposal? In other words, the article’s real value lies above all in the fact that it invites us to read the resurrection accounts more carefully as texts with voices of their own.

Perhaps this is also its most important message: the event of the Resurrection is not handed down to us in a single “neutral” narrative, but through four different testimonies, in which women occupy a significant place as the first to see, seek, and announce the empty tomb. And of course the question remains open: why do women occupy such a central place in the Gospel accounts of the empty tomb? How should this emphasis be interpreted within the social and cultural context of the time, especially if we take into account that in an earlier confessional tradition, in 1 Cor 15, women are strikingly absent?

Adele Reinhartz, "Easter with the Women at Jesus’ Empty Tomb: The Four Gospels"

Journal for the Study of the Historical Jesus 24/1 (2026)

 Journal for the Study of the Historical Jesus 24/1 (2026)

• David A. Fiensy, "Where was Golgotha? The Philological, Biblical, Patristic, and Archaeological Evidence," 1-22 (abstract)
• Stephen H. Smith, "Possible Psychological Explanations for the Post-Resurrection Appearances of Jesus:  A Rejoinder to Andrew Ter Ern Loke and Nick Meader," 23-47 (abstract)
• Tamás Visi, "Sinful Money: Attitudes to Coins in Second Temple Judaism and the Origins of Christianity," 48–98 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Journal for the Study of Pseudepigrapha / The current issue of the Journal for the Study of Pseudepigrapha

 Το τεύχος Δεκεμβρίου 2025 του JSPs είναι αφιερωμένο στο φύλο και στη γυναίκα στον αρχαίο Ιουδαϊσμό και στον πρώιμο Χριστιανισμό. Δίνω τα περιεχόμενα και στη συνέχεια γράφω μερικές σκέψεις για δύο από τα άρθρα του τεύχους. [An English summary of my comments at the end of the post]

Τα δύο άρθρα που σχολιάζω εδώ—της Meyer για τις γυναίκες στην ανάσταση και του Kunkel για το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου—δεν ασχολούνται απλώς με λεπτομέρειες που αφορούν ένα ακαδημαϊκό κοινό. Θέτουν ερωτήματα με άμεσες συνέπειες: Πώς οι αρχαίες κοινότητες θυμούνταν την πρώτη γενιά των μαθητών και μαθητριών; Ποιοι ρόλοι ηγεσίας ήταν προσβάσιμοι στις γυναίκες; Πώς η θεότητα επικοινωνεί με τους ανθρώπους πέρα από πολιτισμικούς, θρησκευτικούς και έμφυλους περιορισμούς; Αυτά τα ερωτήματα είναι σημαντικά και σήμερα.

Journal for the Study of Pseudepigrapha 35:2 (2025)

• Gerbern S. Oegema / Jackie Wyse-Rhodes, "Introduction: Women and gender in ancient Judaism and Christianity," 101-104
• Katharine Fitzgerald, "Threatened bodies: Gender and trauma in the narratives of Judith and Susanna," 105-127 (περίληψη/abstract)
• Sarina Odden Meyer, "The heroines are in the details: Rediscovering the women in the resurrection narratives," 128-159 (OA)
• Daniel J. Kunkel, "The suffering of Pilate’s wife: Rethinking Matthew 27:19b in light of Matthean Christology," 160-173 (περίληψη/abstract)
• Carly Daniel-Hughes, "Adornments of empire: Early Christian dress and the colonial composition of gender," 174-197 (OA)

(a) Sarina Odden Meyer, "The heroines are in the details: Rediscovering the women in the resurrection narratives"

Η Sarina Odden Meyer (Concordia University) υποστηρίζει ότι οι λεπτομέρειες σχετικά με ηγετικό ρόλο των γυναικών στις πρώιμες χριστιανικές κοινότητες, οι οποίες εντοπίζονται μέσα στις αφηγήσεις της ανάστασης αντιπροσωπεύουν τις παλαιότερες μνήμες της αρχαίας χριστιανικής παράδοσης. Μέσα από συστηματική σύγκριση των τριών εκδοχών του τέλους του κατά Μάρκον (απότομο 16:8, σύντομο και εκτενές 16:9-20) και των αφηγήσεων της ανάστασης στα άλλα τρία κανονικά ευαγγέλια, η Meyer αποκαλύπτει ένα πρότυπο gendered redaction με στόχο τη σταδιακή διαγραφή, μείωση και απόκρυψη του ρόλου των γυναικών.

Μεθοδολογική Καινοτομία

Από πλευράς μεθοδολογίας η μελέτη της Meyer ξεχωρίζει για τη διεπιστημονική προσέγγιση: συνδυάζει την κριτική του κειμένου και την ιστορικοκριτική μέθοδο (κυρίως στο επίπεδο της ιστορίας της σύνταξης) με αρχαιολογικά στοιχεία από την πρώιμη χριστιανική τέχνη (εδώ στηρίζεται κυρίως στην έρευνα της Ally Kateusz για την παρουσία των γυναικών στις αφηγήσεις και τις εικονογραφικές παραστάσεις της ιστορίας της Κοίμησης της Θεοτόκου). Η χρήση της τέχνης ως «αποθετηρίου μνήμης», όπου διατηρούνται λεπτομέρειες που διαγράφονται από την κειμενική παράδοση, είναι ιδιαίτερα πρωτότυπη.

Βασικοί δείκτες της gendered redaction των κειμένων που εξετάζει η M. είναι οι εξής: ονόματα γυναικών, παρουσία, ομιλία, κίνηση, στάση σώματος, κατοχή μύρων/θυμιάματος, και ο τελετουργικός ρόλος των γυναικών.

Κύρια Επιχειρήματα

1. Το μακρό τέλος του Μάρκου διατηρεί παλαιότερες μνήμες

Αντίθετα με την επιστημονική συναίνεση, το μακρό τέλος (16:9-20) - που περιέχεται στο 99% των 1,600+ χειρογράφων - διατηρεί περισσότερες λεπτομέρειες για το γυναικείο ηγετικό ρόλο:

• Δεν αναφέρει τον Πέτρο ονομαστικά
• Καταγράφει την επίπληξη του Ιησού στους έντεκα για τη δυσπιστία τους προς τις γυναίκες (16:14)
• Συνδέεται με την παράδοση της Q (ισότιμη αξιοπιστία μαρτύρων)

2. Τα μύρα ως λειτουργικό θυμίαμα

Η Meyer υποστηρίζει ότι οι γυναίκες πήγαν στον τάφο με λιβανωτούς για μία ταφική τελετουργία κι όχι για να αλείψουν το σώμα του Ιησού. Ωστόσο, στα κανονικά ευαγγέλια παρατηρείται μία σταδιακή διαγραφή αυτού του ρόλου: μύρα + άλειψη (Μάρκος) → μόνο μύρα (Λουκάς) → "να δουν" (Ματθαίος) → τίποτα (Ιωάννης).

Η αρχαία χριστιανική τέχνη, ωστόσο, διασώζει αυτή τη λειτουργική διάσταση της παρουσίας των γυναικών στον τάφο:

• Μία πυξίδα από ελεφαντόδοντο (500 μ.Χ.): πέντε γυναίκες στην αγία τράπεζα στο ναό της Αναστάσεως με λιβανωτούς
• Παράδοση για μυρροφόρες που λειτούργησαν στην Ανάσταση (Typikon 1122)
• Ένα ξυλόγλυπτο από την Santa Sabina (420-430 μ.Χ.), όπου δύο γυναίκες με αντικείμενα (πιθανώς μύρα) συναντούν όρθιο άγγελο

Συμπέρασμα: Η χριστιανική λατρεία μπορεί να ξεκίνησε με γυναικείες τελετουργίες θρήνου-ανάστασης, προγενέστερες του κηρύγματος στην 1 Κορ. 15:3-8.

3. Συστηματική αντικατάσταση γυναικών από άνδρες

Παρατηρείται μία σταδιακή εισαγωγή ανδρών στις αφηγήσεις για την ανάσταση:

• Μάρκος: αναφορά μόνο στον Πέτρο (16:7)
• Ματθαίος: φρουροί
• Λουκάς: Ο Πέτρος μπαίνει στον τάφο (24:12), "ὤϕθη Σίμωνι" (24:34)
• Ιωάννης: Πέτρος + αγαπημένος μαθητής μπαίνουν, Μαρία σκύβει από έξω

Κατά την M. είναι αξιοσημείωτο ότι ούτε στον Λουκά ούτε στον Ιωάννη οι άνδρες που επισκέπτονται τον τάφο μιλούν. Διατυπώνει την υπόθεση ότι η παράδοση των λόγων των γυναικών ήταν τόσο ισχυρή που δεν μπορούσαν να αποδοθούν σε άλλους στη συνέχεια.

Αξιολόγηση και Ερωτήματα

Η μελέτη της M. είναι μία πολύ προσεγμένη δουλειά η οποία στηρίζεται σε έναν γόνιμο συνδυασμό της φεμινιστικής ερμηνείας με την κριτική του κειμένου, την ιστορικοκριτική ανάλυση αλλά και την ιστορία της πρόσληψης. Κι όπως κάθε τέτοια πρωτότυπη έρευνα, είναι εύλογο να προκαλεί μία σειρά από ερωτήματα. Εδώ αναφέρω μόνο τρία:

1. Κυκλικό επιχείρημα; Η Meyer θεωρεί ότι κείμενα που διασώζουν περισσότερες λεπτομέρειες διασώζουν την παλαιότερη μνήμη των αρχαίων χριστιανικών κοινοτήτων, αλλά αναγνωρίζει εξαιρέσεις (π.χ. σύντομο Αιθιοπικό χειρόγραφο με μοναδικές λεπτομέρειες). Με ποια κριτήρια αποφασίζουμε πότε το περισσότερο είναι και αρχαιότερο;
2. Ιστορική ανάμνηση ή θεολογική επανερμηνεία; Πώς μπορούμε να διακρίνουμε μεταξύ της ιστορικής ανάμνησης και πρώιμης θεολογικής επανερμηνείας μίας ιστορίας για τον Ιησού;
3. Το παράδοξο της διατήρησης: Η θέση της Meyer ότι το εκτενές τέλος του κατά Μάρκον διασώζει αρχαιότερες μνήμες και μαρτυρεί έναν περισσότερο ηγετικό ρόλο των γυναικών στις αρχαίες κοινότητες πώς συμβιβάζεται με το γεγονός ότι η πλειονοψηφία των χειρογράφων του ευαγγελίου που διασώζουν αυτό το τέλος τοποθετούνται χρονικά στην εποχή που ο ρόλος των γυναικών έχει πλέον υποβαθμιστεί;

Daniel J. Kunkel: "The suffering of Pilate's wife"

Ο Daniel J. Kunkel (Fordham University) υποστηρίζει ότι το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου (Μτ 27:19) είναι ένα συμβολικό όνειρο θεοφάνειας που ενισχύει το χριστολογικό θέμα του κατά Ματθαίον ότι ο Ιησούς είναι ο «Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς» («Ἐμμανουήλ», Μτ 1:23) δείχνοντας ότι ο Ιησούς ως θεία παρουσία παραμένει ενεργός ακόμα και στο πάθος - και μάλιστα μέσα σε όνειρα εθνικών.

Τα όνειρα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο 

Ο K. χαρτογραφεί πρώτα το πολύπλοκο τοπίο των ονείρων στην ελληνορωμαϊκή και εβραϊκή παράδοση. Διαπιστώνει ότι δεν υπήρχε ενιαία στάση απέναντί τους - συνυπήρχαν σκεπτικισμός και ευλάβεια. Ωστόσο, γενικά τα θεϊκά όνειρα αντιμετωπίζονταν ως μία από τις αρχαιότερες και πλέον σεβαστές μορφές χρησμοδότησης (Πλούταρχος).

Συστηματική τυπολογία και συζήτηση των ονείρων κάνει ο Αρτεμίδωρος (2ος αι. μ.Χ.) στο έργο του Ὀνειροκριτικά. Εκεί διέκρινε δύο βασικούς τύπους ονείρων:

Ἐνύπνιον: καθημερινά όνειρα που λησμονιούνται και δεν έχουν αξία

Ὄνειρος: διακρίνεται σε δύο τύπους, τον άμεσα προφητικό και τον αλληγορικό/συμβολικό

Μεταξύ των χαρακτηριστικών των ονείρων θεοφάνειας, τα οποία ανήκουν στα όνειρα (κι όχι στα ενύπνια) ο Αρτεμίδωρος αναφέρει τα εξής: εμφάνιση θεού, συναισθηματική αναστάτωση και αυτονόητη σαφήνεια.

Πέντε Επιχειρήματα για το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου

Ο K. χαρακτηρίζει το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου ως ένα τέτοιο όνειρο θεοφάνειας. Επισημαίνει όμως τα εξής χαρακτηριστικά στην περίπτωσή του:

1. Το όνειρο το βλέπει γυναίκα. Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχουν λιγοστές αναφορές σε όνειρα που βλέπουν γυναίκες στην ιουδαϊκή παράδοση (στην εβραϊκή Βίβλο κανένα και στην ελληνιστική ιουδαϊκή γραμματεία μόνο 5 σε σύνολο περίπου 100 ονείρων). Σε αντίθεση με τους άνδρες, που λαμβάνουν εντολές μέσω αυτών των ονείρων, τα όνειρα των γυναικών απαιτούν ερμηνεία. Εδώ ο K. ακολουθεί την Hanna Tervanotko η οποία θεωρεί ότι αν και λίγα αυτά τα γυναικεία όνειρα μαρτυρούν την ανεξάρτητη σχέση κι επικοινωνία των γυναικών με τη θεότητα. Η γυναίκα του Πιλάτου, όπως η Μαριάμ (LAB 9:15) και η Ρεβέκκα (Jub. 27), ενεργεί ανεξάρτητα χωρίς να χρειάζεται ερμηνεία.

2. Υπέφερε πολύ (πολλὰ ἔπαθον)

Σύμφωνα με τον Αρτεμίδωρο, τα ἐνύπνια "εξαφανίζονται" και δεν αφήνουν κάποια αναστάτωση. Η αγωνία της γυναίκας του Πιλάτου που την οδηγεί να διακόψει ρωμαϊκή δικαστική διαδικασία υποδηλώνει ότι το όνειρο ήταν ὄνειρος, όχι ἐνύπνιον.

3. Η φόρμουλα "κατ' όναρ"

Η φόρμουλα "κατ' όναρ" συνδέει το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου με τα όνειρα των κεφ. 1-2, δημιουργώντας inclusio:

• Ματθ. 2:2: "Πού είναι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;"
• Ματθ. 27:11: "Είσαι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;"

Και στις δύο περιπτώσεις: εθνικοί (μάγοι, γυναίκα Πιλάτου) αναγνωρίζουν κάτι για τον Ιησού που οι άρχοντες των Ιουδαίων αρνούνται να αποδεχθούν.

4. Ο Ιησούς ως η θεία παρουσία

Στα κεφ. 1-2, άγγελος Κυρίου μεταδίδει τα μηνύματα. Στο 27:19, κανένας άγγελος - μόνο ο Ιησούς ("δι' αὐτόν").

Χριστολογική εξέλιξη:

• Κεφ. 1-2: "Θεός μαζί μας" (μέσω αγγέλου)
• Κεφ. 27: "Θεός μαζί μας παντού" - ακόμα και σε όνειρα εθνικών, ακόμα και στο πάθος

Όπως λέει ο Εφραίμ ο Σύρος: "Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος στάθηκε ενώπιον του Πιλάτου; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιος τρόμαξε τη γυναίκα του Πιλάτου με όνειρο;"

5. Ρωμαϊκά παράλληλα

Ο K. σωστά επισημαίνει ότι, ενώ το ιουδαϊκό υπόβαθρο αυτής της ιστορίας με τη γυναίκα του Πιλάτου είναι προφανές, δεν θα πρέπει να υποβαθμιστεί το ρωμαϊκό/ελληνικό στοιχείο. Αναφέρει μάλιστα δύο σημαντικά παράλληλα: την γυναίκα του Ιούλιου Καίσαρα, Καλπούρνια και την Καικιλία Μέτελλα (1ος αι. π.Χ.). Σε όλες τις περιπτώσεις μία γυναίκα λαμβάνει θεϊκό όνειρο → αγωνία → προειδοποιεί ισχυρό άνδρα.

Αξιολόγηση και Ερωτήματα

Είναι πολύ χρήσιμη η αξιοποίηση των αρχαίων πηγών για την κατανόηση της σημασίας του συγκεκριμένου ονείρου. Είναι επίσης πολύ σημαντική η σύνδεση αυτή της σύντομης αφήγησης με τη χριστολογία του κατά Ματθαίον. Και πάλι εγείρονται ερωτήματα, όπως:

1. Ο Ιησούς εμφανίστηκε πραγματικά στο όνειρο; Το «δι' αὐτόν» σημαίνει άμεση παρουσία ή απλά ότι «εξαιτίας της κατάστασης με αυτόν τον άνθρωπο»; Αν τον είδε ως Θεό, γιατί τον αποκαλεί «δίκαιον»; Και τι σημαίνει ο όρος δίκαιος όταν το χρησιμοποιεί μία εθνική; Ή μήπως είναι προσθήκη του Ματθαίου;
2. Η σκοπιμότητα του ονείρου στο επίπεδο της αφήγησης: Αν το όνειρο δεν αποσκοπούσε να αλλάξει τα γεγονότα (όπως υποστηρίζει ο Kunkel κατά του Luz), ποιος ήταν ο σκοπός του; Μόνο να επιβεβαιώσει την αθωότητα;
3. Η απουσία περιγραφής του ονείρου: Ο Kunkel σωστά συνδέει το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου με τα όνειρα στα κεφάλαια 1-2 του ευαγγελίου. Γιατί όμως εδώ δεν έχουμε περιγραφή του περιεχομένου του ονείρου; Είναι αρκετή η σύνδεση με τα όνειρα στα Μτ 1-2 για να καταλήξουμε ότι ο Ματθαίος θέλει να το παρουσιάσει ως όνειρο θεοφάνειας;
4. Τι μπορεί να υποδηλώνει η ανωνυμία της γυναίκας;

Συμπερασματικά

Τα δύο αυτά άρθρα, όπως και τα υπόλοιπα του συγκεκριμένου τεύχους, αποδεικνύουν ότι οι λεπτομέρειες που συχνά παραβλέπουμε—ονόματα, στάση σώματος, όνειρα, τελετουργίες—φέρουν θεολογικό βάρος. Μας δίνουν τη δυνατότητα να διαβάσουμε γνωστά κείμενα με φρέσκια ματιά και να αναρωτηθούμε: Τι άλλο έχει διαγραφεί; Ποιες άλλες φωνές περιμένουν να ανακτηθούν;

 -------------------------------------------------------------------------------------------------

Meyer: "The heroines are in the details"

Main Argument: Sarina Odden Meyer (Concordia University) argues that details of women's authority and leadership preserved in the resurrection narratives represent the oldest memories of the tradition. Through systematic comparison of the three endings of Mark and the four canonical resurrection accounts, she reveals a pattern of gendered redaction—the gradual diminishment, obscuration, and excision of women's roles.

Assessment: The article's strength lies in its interdisciplinary rigour, combining textual criticism with early Christian art (Santa Sabina doors 420-430 CE, ivory pyxis 500 CE) and parallels with the Dormition tradition (Kateusz). Meyer's use of art as a "conservative text" that preserves details erased from manuscripts is particularly innovative. Her most provocative claim—that the longer ending of Mark (16:9-20) preserves older memories than the abrupt ending—reverses scholarly consensus and has significant implications for canon, liturgy, and women's ordination. The argument that Christian worship may have originated with women's funerary-turned-resurrection liturgies (predating 1 Cor 15:3-8) is groundbreaking, though it raises methodological questions about distinguishing historical reminiscence from early theological reinterpretation.

Critical Questions:

1. Circular reasoning? Meyer argues that more details = older memory, but acknowledges exceptions (e.g., shorter Ethiopic manuscript with unique details). What criteria determine when this pattern holds?
2. Historical memory vs. theological reinterpretation: How can we distinguish between historical reminiscence and early theological reinterpretation of a story about Jesus?
3. The preservation paradox: If the longer ending preserves pre-patriarchal memories of women's leadership, how do we explain that 99% of manuscripts preserving it date to the patriarchal era (4th-15th centuries) when women's roles were already diminished?

Kunkel: "The suffering of Pilate's wife"

Main Argument: Daniel J. Kunkel (Fordham University) argues that Pilate's wife's dream (Matt 27:19b) is a divine symbolic dream that extends Matthew's "God-with-us" Christology, showing Jesus' divine presence remains active even in the Passion—and specifically in the dreams of Gentiles. Unlike the infancy narratives where an angel mediates divine messages, here Jesus himself appears to be the source of revelation, suggesting his omnipresence extends beyond physical incarnation.

Assessment: Kunkel's sophisticated use of Artemidorus' Oneirocritica to categorise the dream and his careful mapping of ancient dream traditions (Greek, Roman, and Jewish) demonstrate methodological rigour. His rejection of false dichotomies between Hebrew and Greco-Roman dream cultures (contra Gnuse) is particularly valuable. The five-fold argument for identifying this as a divine symbolic dream is compelling, especially the observations about female dreamers (following Tervanotko's feminist reading) and the inclusio structure linking Matt 2:2 with 27:11. The patristic support (Ephrem the Syrian) confirms early reception. However, the absence of dream content in the text itself raises questions about whether structural parallels alone suffice to establish theological function.

Critical Questions:

1. Jesus' presence in the dream: Does δι' αὐτόν truly mean Jesus appeared in the dream, or simply "because of the situation with this man"? If she saw him as God, why call him "righteous man" rather than acknowledge his divinity? What does "righteous" mean when used by a Gentile woman, or is this Matthean redaction?
2. Narrative function: If the dream wasn't meant to change events (contra Luz's "divine intervention"), what was its purpose? Merely to affirm Jesus' innocence? To whom?
3. Absence of dream content: Why does Matthew not describe the dream's content, unlike the detailed dreams in chapters 1-2? Is the inclusio structure sufficient evidence that Matthew presents this as a divine dream?
4. The anonymity: What might the woman's namelessness signify, especially compared to named female dreamers like Miriam and Rebecca?

Το τρέχον τεύχος του EC / The current issue of EC

 Early Christianity 14/2 (2023)

• Tobias Nicklas, "Mit heteronomen Texten arbeiten: Beispiele aus der Welt christlicher Apokryphen," 121-142 (abstract)
• Janet Spittler, "Νῦν ἀναστὰς οὐ ζῇς ὄντως: Resurrection in the Acts of John," 143-168 (abstract)
• Clare K. Rothschild, "Dynasty and the Christian Apocrypha," 169-201 (abstract)
• Tony Burke, "Christian Apocrypha in the Lost Libraries of Late Antiquity," 202-243 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του JTI / The current issue of JTI

 Journal of Theological Interpretation 15/2 (2021)

• Marianne Meye Thompson, "A Tribute to Joel Green," 184-188
• R. W. L. Moberly , "Salvation in the Old Testament," 189-202 (abstract)
• Bo H. Lim, "Reading the Psalms as Torah for Social Ethics," 203-218 (abstract)
• Murray Rae, "Who Are Abraham’s Children?" 219-232 (abstract)
• Jeannine K. Brown - Kazuhiko Yamazaki-Ransom, "The Parable of the Good Samaritan and the Narrative Portrayal of Samaritans in Luke-Acts," 233-246 (abstract)
• Andy Johnson, "The Resurrection and Ascension of True Humanity in Luke-Acts," 247-261 (abstract)
• Nina Henrichs-Tarasenkova, "Good News about Resurrection," 262-276 (abstract)
• Bonnie Howe, "Embodied Cognition and the Foundational Eucharistic Texts," 277-290 (abstract)
• Michael J. Gorman, "Traces of the Trinity in 1 Corinthians," 291-304 (abstract)
• D. Brent Laytham, "Looking at What Cannot Be Seen: Reading 2 Corinthians through the Lens of Ascension," 305-317 (abstract)
• Abson Prédestin Joseph, "The Background and Implications of the Language of New Birth in 1 Peter,"  318-332 (abstract)
• Marianne Meye Thompson, "On Writing a Commentary," 333-345 (abstract)
• Michael Pasquarello III, "“To Come of Age in Dealing with Holy Scripture”: Dietrich Bonhoeffer and the End of Theological Education," 346-364  (abstract)
• Seth Heringer, "Beginning with the End: 1 Timothy 1:3–6 and Formative Theological Education," 365-380 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του JThS / In the current issue of JThS

 Journal of Theological Studies 72/1 (2021)

• J. L. Andruska, "Unmarried Lovers in the Song of Songs," 1-18 (abstract)
• Andrew J Niggemann, "The Role of Lexical Collocation in Luther’s Translation of עָמָל (ʿāmāl) in Eccl. 1:3," 19-43
• Andrew B Perrin, "Redrafting the Architecture of Daniel Traditions in the Hebrew Scriptures and Dead Sea Scrolls," 44-71 (abstract)
• Noah Hacham, "How Did Esau Die? On Jewish–Gentile Relations in Pseudepigrapha and Rabbinic Literature," 72-101 (abstract)
• B. J. Oropeza, "Justification by Faith in Christ or Faithfulness of Christ? Updating the ΠΙΣΤΙΣ ΧΡΙΣΤΟΥ Debate in Light of Paul’s Use of Scripture," 102-124 (abstract)
• Paul A Holloway, "Religious ‘Slogans’ in 1 Corinthians: Wit, Wisdom, and the Quest for Status in a Roman Colony," 125-154 (abstract)
• Jonathan Knight, "The Descent into Hell: Its Origin and First Development," 155-191 (abstract)
• Mina Monier - Joan E Taylor, "Tatian’s Diatessaron: The Arabic Version, the Dura Europos Fragment, and the Women Witnesses," 192-230
• M. David Litwa, "Did Marcion Call the Creator ‘God’?" 231-246 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Biblische Zeitschrift / The current issue of Biblische Zeitschrift

 Biblische Zeitschrift 66/1 (2022)

• Benjamin D. Giffone, "‘Anger Exhausted’ for the Sake of YHWH’s Name in Ezekiel 20: Did YHWH Really Relent from Wrath Poured Out on Israel?" 1–15 (abstract)
• Bryan Beeckman, "Absentia Nominum Sacrorum in Libro Iob: The Examination of אֱלוֹהַּ in Job without Counterpart in the LXX," 16–30 (abstract)
• Adrian Wypadlo, "„Freikauf“ oder „Erlösung in Jesus Christus“? (Röm 3,24): Exegetische Überlegungen zu einer nicht vernachlässigbaren Frage der Römerbrief-Exegese," 31–58 (abstract)
• Johannes Beutler SJ, "Der johanneische Auferstehungsbericht und die Überlieferung vom leeren Grab," 59–75 (abstract)
• Constantin Pogor, "Les béatitudes du Nouveau Testament (Mt 5,3–12a ; Lc 6,20b–26) à la lumière de celles de Qumrân (4Q525 2 ii 1–6 ; 1QHa VI 13–16) et de la littérature intertestamentaire," 76–92 (abstract)

Kleiner Beiträge

• Bernard Gosse, "Remarques sur le Psautier Coréite et Asaphite, Ps 42–49 ; 84–85.87–89," 93–107 (abstract)
• Benjamin Ziemer, "Was ist realistische Literarkritik? Eine Antwort auf Überlegungen von Hermann-Josef Stipp," 108–117 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του JSNT / The current issue of JSNT

 Journal for the Study of the New Testament 44/2 (2021)

• Gregory E. Sterling, "Philo of Alexandria on the Obligations of Wealth," 199–217 (abstract)
• Carlos Gil Arbiol, "Ioudaismos and ioudaizō in Paul and the Galatian Controversy: An Examination of Supposed Positions," 218-239 (abstract)
• Kelsie G. Rodenbiker, "The Claromontanus Stichometry and its Canonical Implications," 240–253
• Marcin Kowalski, "The Spirit of Resurrection in Romans 8 and Its Jewish Correspondences," 254–283 (abstract)
• Nathan Porter, "Between the Cherubim: The ‘Mercy Seat’ as Site of Divine Revelation in Romans 3.25," 284–309 (abstract)
• David K. Burge, "A Sub-Christian Epistle? Appreciating 2 Peter as an Anti-Sophistic Polemic," 310–332 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του JSNT / The current issue of JSNT

 Journal for the Study of the New Testament 44/1 (2021)

Special Issue: Crisis as Catalyst: Early Christian Texts and the COVID-19 Pandemic

• Peter Ben-Smit, "Crisis as a Catalyst: Early Christian Texts and the COVID-19 Pandemic," 3-7
• Joan E. Taylor, "Jesus as News: Crises of Health and Overpopulation in Galilee," 8-30
• Karin B. Neutel - Peter-Ben Smit, "Paul, Imprisonment and Crisis: Crisis and its Negotiation as a Lens for Reading Philippians," 31-55
• Alexander E. Stewart, Fear Appeals, Crisis and the Apocalypse of John: Analyzing an Apocalyptic Coping Strategy with the Extended Parallel Process Model," 56-74 (abstract)
• Bert Jan Lietaert Peerbolte, "The Book of Revelation: Plagues as Part of the Eschatological Human Condition," 75-92 
• James Crossley, "The Apocalypse and Political Discourse in an Age of COVID," 93-111
• Helen C. John, "Christianization, the New Testament and COVID-19 in Owambo, Namibia," 112-133

Articles

• Mark Goodacre, "How Empty Was the Tomb?"  134-148 (abstract)
• Kyung Min Kim, " Paul’s Defense: Masculinity and Authority in 2 Corinthians 10–13," 149-169 (abstract)
• Margaryta Teslina, "‘Apostles’ in 2 Peter 3.2: Literal Predecessors in Faith or Literary Records of their Witness?" 170-193 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Religion & Theology / In the current issue of Religion & Theology

 Religion & Theology 28/1-2 (2021)

• Collin Cornell, " Elephantine Trespasses: Theological Arguments in Recent Religion-History," 1-25 (abstract)
• David L. Eastman, "The Linguistic Turn and the Expanding Horizons of Early Christian Martyrdom," 26-40 (abstract)
• Stephen H. Smith, " Christic Visions and the Resurrection Appearances of Jesus: Comparisons, Contrasts and Conclusions," 41-63 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του CBQ / The current issue of CBQ

 Catholic Biblical Quarterly 83/3 (2021)

• Reed Carlson, "Provocateurs, Examiners, and Fools: Divine Opponents to the Aqedah in Early Judaism," 373-389 (abstract)
• Tova Ganzel, "First-Month Rituals in Ezekiel’s Temple Vision: A Pentateuchal and Babylonian Comparison," 390-406 (abstract)
• Mason Lancaster, "Wounds and Healing, Dew and Lions: Hosea’s Development of Divine Metaphors," 407-424 (abstract)
• Eunyung Lim, "Entering the Kingdom of Heaven Not like the Sons of Earthly Kings (Matthew 17: 24–18:5), 425-445 (abstract)
• Caryn A. Reeder, "Mary’s Sword: Women and War in the Gospel of Luke," 446-465 (abstract)
• Isaac Augustine Morales O.P., "Baptism, Holiness, and Resurrection Hope in Romans 6," 466-481 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Annales Theologici / In the current issue of Annales Theologici

 Annales Theologici 34/1 (2020)

• Fernando La Greca, Liberato De Caro, "Approfondimenti sulla nascita di Gesù nell’1 a.C. e sulla datazione della crocifissione nel 34," 13-58 (abstract)
• Michelangelo Tábet, "Presentazione del Documento della Pontificia Commissione Biblica, Che cosa è l’uomo? Un itinerario di antropologia biblica," 93-111 (abstract) 
• Giuseppe De Virgilio, "Corpo e risurrezione secondo Paolo. Sfondo culturale ed elaborazione antropologica in 1Cor 15,45-49," 113-137 (abstract)

Ένα νέο άρθρο στο Verbum et Ecclesia / A new article in the current issue of Verbum et Ecclesia

 Verbum et Ecclesia 41/1 (2020)

Marius Nel, "Pentecostal hermeneutical reconsideration of the longer ending of Mark 16:9–20"

Στο τρέχον τεύχος του HeyJ / In the current issue of HeyJ

Heythrop Journal 61:4 (2020)

Stephen H. Smith, "‘Seeing Things’: ‘Best Explanations’ and the Resurrection of Jesus," 689-700 (abstract)

Η ιστορία του ναού του Παναγίου Τάφου / The history of the Church of the Holy Sepulchre

Σχετικά παλιά δημοσίευση του National Geographic που καταγράφει τις αρχιτεκτονικές αλλαγές και την κτηριακή εξέλιξη του ναού του Παναγίου Τάφου στην Ιερουσαλήμ:

The History of the Church of the Holy Sepulchre

Το τρέχον τεύχος του Novum Testamentum / The current issue of Novum Testamentum

Novum Testamentum 62:2 (2020)

• Jan Heilmann - Kevin Künzl, "Das Problem von Kurz‑ und Langtext in Lk 22,17–20 und das für Marcion bezeugte Evangelium: Zugleich ein Beitrag zur methodischen Kritik an bisherigen Rekonstruktionen desselben," 117–138 (abstract)
• Timothy A. Brookins, "Reconsidering the Coherence of 1 Corinthians 1:10–4:21," 139–156 (abstract)
• Michael K.W. Suh, "Δοκιµάζω in 1 Corinthians 11:28–29 within the Ancient Mediterranean Context," 157–179 (abstract)
• K.R. Harriman, "A Synthetic Proposal about the Corinthian Resurrection Deniers," 180–200 (abstract)
• Chee-Chiew Lee, "The Rhetoric of Empathy in Hebrews," 201–218 (abstract)

H ανάσταση στον αρχαίο κόσμο της Μεσογείου / Resurrection in ancient Mediterranean

Στη σελίδα ANE Today ο John Granger Cook συζητά τις αντιλήψεις του αρχαίου κόσμου για την ανάσταση ή θεοποίηση προσώπων μετά θάνατον στους λαούς της αρχαίας Μεσογείου με έμφαση κυρίως στον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό:

Resurrection in the Mediterranean World

Στο τρέχον τεύχος του VigChr / In the current issue of VigChr

Vigiliae Christianae 24:2 (2020)

• Jan M. Kozlowski, "'And she took off her clothes …'. Agathonice’s Nudity in Acta Carpi 44," 121–128 (abstract)
• Peter Gemeinhardt, "Teaching the Faith in Early Christianity: Divine and Human Agency," 129–164 (abstract)
• Nikolai Kiel,"Auferstehung des Fleisches in der Epistula Apostolorum," 165–198 (abstract)
• Gianluca Piscini, "De l’exégèse à la polémique : la notion d’ἀκολουθία dans les tomes 1-2 du Contre Celse d’Origène," 199–221 (abstract)

Προέλευση και χρονολόγηση της "Επιγραφής της Ναζαρέτ" / Provenance and Dating of the 'Nazareth Inscription"

Η επιγραφή της Ναζαρέτ, το διάταγμα ενός άγνωστου πλέον αυτοκράτορα το οποίο θεωρήθηκε από πολλούς ως έμμεση αναφορά στο χριστιανικό κήρυγμα για την ανάσταση, συνεχίζει να απασχολεί την έρευνα. Πολλές είναι οι θεωρίες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς (για μία σύνοψή τους βλ. το άρθρο μου στα Tekmeria ). Mία νέα μελέτη έρχεται να ανατρέψει τα μέχρι τώρα δεδομένα, καθώς υποστηρίζει ότι η ισοτοπική ανάλυση της πέτρας βεβαιώνει την προέλευσή της από την Κω και τοποθετεί το επιγραφικό μνημείο στην εποχή του Αυγούστου. Οι συγγραφείς της μελέτης υποστηρίζουν, ωστόσο, ότι το μνημείο πρέπει να αποσυνδεθεί από το κήρυγμα της Ανάστασης και μάλλον αφορά τα όσα ακολούθησαν τη βεβήλωση του τύραννου του νησιού Νικία:

KyleHarper -Michael McCormick -Matthew Hamilton -Chantal Peiffert -Raymond Michels -Michael Engel, "Establishing the provenance of the Nazareth Inscription: Using stable isotopes to resolve a historic controversy and trace ancient marble production," Journal of Archaeological Science: Reports 30 (April 2020), 102228

Στο τρέχον τεύχος του Biblical Annals / In the current issue of Biblical Annals

Biblical Annals 10:1 (2020)

• Andrzej Piwowar, "Respect for the Doctor (Sir 38:1-3)"
• Tomasz Bartłomiej Bąk, "A Critical Edition and Philological Analysis of the Second Chapter of Deutero-Isaiah (Isa 41) on the Basis of the Coptic Manuscript sa 52 (M 568) in Light of Other Coptic Manuscripts Written in the Sahidic Dialect and the Greek Text of the Septuagint"'
• Vadim Wittkowsky, "Paul’s Death and Resurrection in Acts 27–28? A Literary Comparison with the Gospel of Luke"