Στο τρέχον τεύχος του Revue de l' histoire des religions

 Revue de l' histoire des religions 243/1 (2026)

Rodrigo de Sousa, "La Loi comme lieu d’articulation entre judaïsme et hellénisme selon la Lettre d’Aristée," 5-28 (abstract)

Journal for the Study of Judaism 57/1 (2026)

 Journal for the Study of Judaism 571 (2026)

• Annie Calderbank, "The Elusive Presence of God in Ezekiel’s Exagoge: A Proposal for Reading a Fragmented Text," 1–33 (OA)
• Martina Korytiaková, "Who Ought to Be Sentenced to Death and Why? Reasons and Legal Justifications of the Death Penalty in the Book of Judith," 34–62 (abstract)
• Ariel Feldman - Faina Feldman, "A Hebrew Liturgical Text from Dura-Europos (D.Pg. 25): New Readings and Interpretations," 63–101 (abstract)

Το Σάββατο ως δείκτης ταυτότητας στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. / Shabbat as an Identity Marker in the Mid-Fifth Century BCE

Στο πρόσφατο άρθρο τους στην έγκριτη σελίδα TheTorah.com (4 Φεβρουαρίου 2026), οι Tova Ganzel (Bar-Ilan) και Jan Safford (Εβραϊκό Πανεπιστήμιο Ιερουσαλήμ) εξετάζουν πώς το Σάββατο αναδείχθηκε σε δείκτη ιουδαϊκής ταυτότητας στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. ("Shabbat, Mid-Fifth Century B.C.E."). 

Αφετηρία τους αποτελούν οι μεταρρυθμίσεις του Νεεμία για την επιβολή της σαββατικής ανάπαυσης στην Ιερουσαλήμ, όπως καταγράφονται στο βιβλίο Έσδρα-Νεεμία. Κεντρικό επιχείρημα του άρθρου είναι ότι ονόματα παραγόμενα από τη λέξη Shabbat (Shabbethai στο βιβλικό κείμενο, Shabbataya στις σφηνοειδείς πλάκες) εμφανίζονται για πρώτη φορά αποκλειστικά στην περίοδο των Αχαιμενιδών (περ. 550–330 π.Χ.): σε πλάκες από το Āl-Yāḫūdu, τη Νιππούρ και τα Σούσα (506–419 π.Χ.), καθώς και σε αραμαϊκά όστρακα από την Ελεφαντίνη. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι το όνομα αυτό δεν συνδέεται με το βαβυλωνιακό šapattu αλλά είναι γνήσιο ιουδαϊκό και τεκμηριώνουν τη θέση τους παραπέμποντας στην παρουσία του θεοφορικού στοιχείου Yawa στα πατρωνυμικά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση ανάμεσα στην Ελεφαντίνη, όπου τα τεκμήρια δείχνουν αποχή από εργασία κατά το Σάββατο (με εξαίρεση περιπτώσεις ακραίου εξαναγκασμού), και τη Βαβυλωνία, όπου οι Ιουδαίοι φαίνεται να συνέχιζαν τις οικονομικές τους συναλλαγές — μια διαφοροποίηση που ανοίγει ερωτήματα για τον βαθμό στον οποίο η τήρηση του Σαββάτου λειτουργούσε ομοιόμορφα ως δείκτης ταυτότητας στη διασπορά.

Για περαιτέρω μελέτη

• Oded Tammuz. “The Sabbath as the Seventh Day of the Week and a Day of Rest: Since When?” ZAW 131 (2019): 287–294.
• Bob Becking, Identity in Persian Egypt, Eisenbrauns, 2020

----------------------

[ENG]

In their recent article on the authoritative site TheTorah.com (February 4, 2026), Tova Ganzel (Bar-Ilan) and Jan Safford (Hebrew University of Jerusalem) examine how the Sabbath emerged as a marker of Judean identity in the mid-fifth century B.C.E. ("Shabbat, Mid-Fifth Century B.C.E."). Their starting point is Nehemiah's reforms to enforce Sabbath rest in Jerusalem, as recorded in the book of Ezra–Nehemiah. The article's central argument is that names derived from the word Shabbat (Shabbethai in the biblical text, Shabbataya in cuneiform tablets) appear for the first time exclusively in the Achaemenid period (ca. 550–330 B.C.E.): on tablets from Āl-Yāḫūdu, Nippur, and Susa (506–419 B.C.E.), as well as on Aramaic ostraca from Elephantine. The authors argue that this name is not connected to the Babylonian šapattu but is genuinely Judean, supporting their position by pointing to the presence of the theophoric element Yawa in the patronymics. Of particular interest is the comparison between Elephantine, where the evidence points to abstention from work on the Sabbath (except under extreme duress), and Babylonia, where Judeans appear to have continued their economic transactions — a discrepancy that raises questions about the degree to which Sabbath observance functioned uniformly as a marker of identity in the diaspora.

Further reading

• Oded Tammuz. “The Sabbath as the Seventh Day of the Week and a Day of Rest: Since When?” ZAW 131 (2019): 287–294.
• Bob Becking, Identity in Persian Egypt, Eisenbrauns, 2020

Πρώιμος Χριστιανισμός και αρχαίος Ιουδαϊσμός: οι δρόμοι που δεν χώρισαν εύκολα / Early Christianity and Ancient Judaism: The Paths That Didn’t Easily Part

Μία από τις πιο ζωηρές συζητήσεις στην καινοδιαθηκική έρευνα τις τελευταίες δεκαετίες αφορά το λεγόμενο «χωρισμό των δρόμων» Ιουδαϊσμού και Χριστιανισμού (parting of the ways). Το μοντέλο που πρότεινε ο James Dunn το 1991 — ότι οι δύο κοινότητες αρχικά ήταν «αδελφές» που προέρχονται από την ίδια ρίζα, τον Ισραήλ του 1ου αιώνα μ.Χ., αλλά ακολούθησαν αργότερα διακριτές πορείες — έγινε αποδεκτό ως ένα χρηστικό εργαλείο μελέτης, ιδίως στην αγγλόφωνη έρευνα. Με τα χρόνια, ωστόσο, η κριτική που ασκείται στο μοντέλο αυτό αυξάνεται. Η Judith Lieu, ο Tobias Nicklas και άλλοι καινοδιαθηκολόγοι έχουν επισημάνει ότι το δίπολο που προϋποθέτει αυτό το μοντέλο (Χριστιανισμός - Ιουδαϊσμός) αφήνει έξω την πολυμορφία, τις συναντήσεις και τις συγκρούσεις που καταγράφουν τα κείμενα. Επομένως, η επιλογή μίας συγκεκριμένης «στιγμής χωρισμού» είναι τουλάχιστον προβληματική.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της γόνιμης κριτικής θα πρέπει να διαβαστεί και άρθρο του Markus Tiwald, καθηγητή Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation του Πανεπιστημίου της Αριζόνας. Το κείμενο, που αποτελεί εισαγωγή στο νέο του βιβλίο (Early Judaism and the Beginnings of Christianity: Common Roots and the Parting of the Ways, Kohlhammer, 2026 — διαθέσιμο σε open access), διατυπώνει με τρόπο συστηματικό και τεκμηριωμένο μία θέση που αρχίζει να κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος στην έρευνα: ότι, δηλαδή, αυτό που αποκαλούμε «πρώιμος/αρχέγονος Χριστιανισμός» δεν ήταν αρχικά παρά ένα ακόμη θρησκευτικό κίνημα μέσα στην σύνθετη ιστορική πραγματικότητα του Ιουδαϊσμού της εποχής του Δεύτερου Ναού.

Markus Tiwald, "The Beginnings of Christianity as an Integral Part of Early Judaism"

Η θέση του Tiwald

Ο Tiwald εκκινεί από τρεις παρατηρήσεις που τυγχάνουν πλέον ευρείας αποδοχής στην έρευνα. Πρώτον, η λεγόμενη «Σύνοδος της Ιάμνειας» δεν είναι ιστορικό γεγονός, και η birkat ha-minim (η προσευχή κατά των minim, των «αιρετικών»/«αποστατών») δεν τεκμηριώνεται με βεβαιότητα ως μηχανισμός αποκλεισμού των Χριστιανών από τη συναγωγή, όπως νομίζαμε. Δεύτερον, οι μεσσιανικές προσδοκίες και διεκδικήσεις ήταν πολύ πιο διαδεδομένες στον αρχαίο Ιουδαϊσμό απ’ ό,τι συχνά υποτίθεται—από τον Bar Kokhba και την αναγνώρισή του ως Μεσσία από τον ραββίνο Akiva, έως τους διάφορους προφήτες και χαρισματικούς επικεφαλής αποκαλυπτικών κινημάτων που αναφέρει ο Ιώσηπος. Τρίτον, η θεότητα του Ιησού δεν διατυπώθηκε ως δεσμευτικό δογματικό σχήμα παρά τον 4ο αιώνα, σε οικουμενικές συνόδους. Πριν από αυτές, οι τίτλοι «Υιός του Θεού» και «Μεσσίας» (οι οποίες για τους χριστιανούς δήλωναν τη θεότητα του Ιησού) ήταν ανοιχτές έννοιες που μπορούσαν να κατανοηθούν ποικιλοτρόπως, με μεταφορική ή κυριολεκτική σημασία, κι επομένως, δεν έθεταν αυτομάτως όσους τις χρησιμοποιούσαν για τον Ιησού εκτός του Ιουδαϊσμού.

Στη συνέχεια, ο Tiwald διατρέχει τις πηγές, αρχίζοντας από τον ιστορικό Ιησού και φτάνοντας στους Πατέρες του 5ου αιώνα. Κάθε σταθμός επαληθεύει την ίδια θέση: ο χωρισμός ήταν μία μακροχρόνια διαδικασία, έλαβε διάφορες μορφές, και συνήθως συνίστατο σε μία σειρά μικρότερων χωρισμών, διαφορετικών στη μορφή, στην ταχύτητα και την ένταση κατά τόπους.  Οι «ιουδαΐζοντες» χριστιανοί που αναφέρονται στα κείμενα δεν εξέλειπαν πλήρως ακόμη και τον 5ο αιώνα — απαντούν στο έργο του Ωριγένη, του Κυρίλλου Αλεξανδρείας, του Ιωάννη Χρυσοστόμου και του Ιερώνυμου. Όλοι τους αντιμετωπίζουν ως μία πραγματικότητα κι όχι ως μία θεωρητική απειλή. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο άρθρο του Tiwald παρουσιάζει η συζήτηση του Παύλου και του κύκλου του Στεφάνου.  Ο Tiwald επισημαίνει την αξιοποίηση του Ναού και της λατρείας του ως μεταφορικές εικόνες για τη χριστιανική εκκλησία και τη λατρεία της (η θεώρηση, για παράδειγμα, της εκκλησίας ως «ναού» ή η αντικατάσταση των θυσιών με τα «έργα αίνου»). Υποστηρίζει ότι δεν ήταν χριστιανική καινοτομία, αλλά μία τάση που παρατηρείται ήδη στην κοινότητα του Κουμράν και στον Φίλωνα. Ομοίως, η αποχή από τις διατάξεις περιτομής και καθαρότητας δεν ήταν αποκλειστικά θέση του Παύλου·  ήδη ακραίοι αλληγοριστές στους οποίους ασκεί κριτική ο Φίλων ή οι συντάκτες της Επιστολής Αριστέα συνιστούν μάρτυρες τέτοιων τάσεων στο εσωτερικό του Ιουδαϊσμού. 

Η περίπτωση της Αντιόχειας επί Ορόντου: ένα case study

Το άρθρο του Tiwald παρέχει ένα γενικό θεωρητικό πλαίσιο, πολύ σημαντικό για την κατανόηση των σχέσεων Χριστιανισμού-Ιουδαϊσμού στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Θα ήταν χρήσιμο, ωστόσο, να δοκιμαστεί αυτό το μοντέλο σε συγκεκριμένα γεωγραφικά και πολιτιστικά οριζόμενα παραδείγματα. Μία τέτοια ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι η Αντιόχεια επί Ορόντου. Δεν είναι μάλιστα τυχαίο ότι συχνά παρουσιάζεται ως το κατεξοχήν παράδειγμα του χωρισμού από εκείνους που ενστερνίζονται τη θεωρία του χωρισμού των δύο δρόμων.  Η πόλη αποτελούσε τόπο συνάντησης και συμβίωσης μίας ιουδαϊκής κοινότητας — με ισοπολιτεία που διατηρήθηκε ακόμη και μετά την καταστροφή του Ναού — και μίας ανερχόμενης χριστιανικής κοινότητας ποικίλης προέλευσης: Ιουδαιοχριστιανοί της Παλαιστίνης, Σύριοι πρώην εθνικοί, Ιουδαίοι της Διασποράς που έγιναν χριστιανοί, πρώην εθνικοί από Κύπρο και Κυρήνη.

Αν διαβάσουμε τα κείμενα που συνδέονται με την Αντιόχεια ακολουθώντας τη μεθοδολογική πρόταση του Tiwald, προκύπτουν ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Στις Πραξ 15, οι οδηγίες που δίνονται στους εξ εθνών χριστιανούς της Αντιόχειας ομοιάζουν στις αντίστοιχες συζητήσεις περί kashrut και τους κανόνες για τους gerim — εκείνους τους μη Ισραηλίτες, δηλαδή, που προσκολλήθηκαν στον Ισραήλ κατά την είσοδό του στη Γη της Επαγγελίας. Είναι δύσκολο να μιλήσουμε για «χωρισμό», όταν οι οδηγίες που δίνονται στην κοινότητα είναι οι ίδιες με εκείνες της ιουδαϊκής παράδοσης για τους ξένους που εισέρχονται στον Ισραήλ. 

Το περιστατικό που περιγράφει ο Παύλος στο Γαλ. 2 — η ένταση μεταξύ Παύλου και Πέτρου στην Αντιόχεια — είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό. Η έμφαση εδώ δεν είναι στη διάσταση μεταξύ Ιουδαίων και χριστιανών αλλά στο ερώτημα στο εσωτερικό της χριστιανικής κοινότητας: ποιες ιουδαϊκές πρακτικές θα πρέπει να αποτελούν κοινό στοιχείο της χριστιανικής ταυτότητας. Ο τρόπος που ο Παύλος χρησιμοποιεί τους όρους «Ἰουδαϊσμός» και «ἰουδαΐζειν» δε δηλώνει ένα απόλυτο ταυτοτικό μέγεθος αλλά μάλλον μία σειρά πρακτικών που συμμορφώνονται με τις ιουδαϊκές παραδόσεις και μπορούν να έχουν διαβαθμίσεις. Αυτή η κατανόηση ταιριάζει απόλυτα στο πλαίσιο που θέτει ο Tiwald κι ιδιαίτερα στην παρατήρηση ότι τα έργα νόμου στα οποία αναφέρεται ο Παύλος αφορούν κυρίως τις διατάξεις του τελετουργικού και της καθαρότητας. 

Πέρα από τον Tiwald: οι πολιτικοί και οικονομικοί παράγοντες

Η τοπική διάσταση της μελέτης των σχέσεων Ιουδαίων και Χριστιανών αναδεικνύει επίσης και μία σειρά άλλων μη θεολογικών παραγόντων στους οποίους δεν αναφέρεται ιδιαίτερα ο Tiwald στο άρθρο του. Είναι, δηλαδή, πιθανόν, ο χωρισμός των δρόμων να επηρεάζεται ή να επισπεύδεται από την περιρρέουσα  πολιτική κατάσταση ή τις κατά τόπους πολιτισμικές ιδιαιτερότητες (στην περίπτωση της Αντιόχειας, για παράδειγμα, το περιστατικό με τον Ιουδαίο "εξωμότη" Αντίοχο ή το αντι-ιουδαϊκό κλίμα στην πόλη). Ο συνυπολογισμός και των πολιτικών/πολιτισμικών παραγόντων καθιστά σαφές ότι ο χωρισμός δεν ήταν αποκλειστικά θεολογική απόφαση αλλά και σχέση πολιτικής ισορροπίας και κοινωνικής επιβίωσης.

Κατ' ανάλογο τρόπο, η αναφορά του Ιγνάτιου Αντιοχείας στον «Χριστιανισμό» ως αυτόνομο μέγεθος χρήζει μίας περισσότερο σύνθετης ανάγνωσης από αυτή που συνήθως γίνεται. Αν και η γλώσσα του παραπέμπει σε σαφή διάκριση Ιουδαϊσμού-Χριστιανισμού, οι εικόνες που χρησιμοποιεί — θυσία, θυσιαστήριο, η σχέση ΠΔ-ευαγγελίου ως χριστολογική συνέχεια, όχι ρήξη — δείχνουν ότι η αναφορά του Ιγνάτιου δεν θα πρέπει να κατανοηθεί μέσα από το δίπολο εμείς - οι άλλοι, αλλά έχει ένα πιο σύνθετο περιεχόμενο. 

Συμπερασματικά

Το άρθρο του Tiwald και φυσικά και το νέο του βιβλίο αποτελούν αξιόλογες συμβολές στη συζήτηση για το "χωρισμό των δρόμων", ιδιαίτερα στο γερμανόφωνο χώρο, όπου αυτό το μοντέλο δεν είναι ακόμη απόλυτα αποδεκτό. Η αφήγηση αυτού του χωρισμού, όπως προτάθηκε από τον Dunn κι άλλους, συνέβαλε αναμφίβολα στην εδραίωση ενός νέου παραδείγματος και στην απομάκρυνση από το παλαιότερο μοντέλο της "θεολογίας της αντικατάστασης". Ωστόσο, αυτό που πρέπει να είναι πάντα σαφές είναι ότι αυτή η διαδικασία δεν ήταν τόσο μονοσήμαντη όσο συχνά παρουσιάζεται. Το άρθρο του Tiwald σωστά επισημαίνει ότι δεν υπάρχει μία απόλυτη ιστορική στιγμή κατά την οποία έλαβε χώρα οριστικά και αμετάκλητα αυτός ο χωρισμός. Επιπλέον, είναι πλέον σημαντικό να αναρωτηθούμε ποιοι δείκτες διαφοροποίησης (κοινή τράπεζα/καθαρότητα/περιτομή/εορτές/Γραφή/θεσμοί/ρητορικός λόγος) οδήγησαν στη διαφοροποίηση και πώς αυτό επιτεύχθηκε κατά τόπους. Η μελέτη των πηγών καταδεικνύει ότι αυτή η διαδικασία δεν ήταν τόσο καθαρή παντού: μια κοινότητα μπορεί να διαφοροποιείται θεσμικά, αλλά να μοιράζεται πρακτικές· ή να οξύνει τη ρητορική της ενώ στην πράξη συνεχίζει να ζει σε «γκρίζες ζώνες» συνύπαρξης. Η ρητορική μπορεί να είναι στρατηγική—και ακριβώς γι’ αυτό είναι ιστορικό τεκμήριο, αλλά όχι “φωτογραφία” της καθημερινότητας.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

• Becker, Adam H. and Reed, Annette Yoshiko, επιμ. The Ways That Never Parted: Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages. Tübingen: Mohr Siebeck, 2003.
• Boyarin, Daniel. Border Lines: The Partition of Judaeo-Christianity. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2004.
• Dunn, James D. G. The Partings of the Ways: Between Christianity and Judaism and Their Significance for the Character of Christianity. 2nd ed. London: SCM Press, 2006.
• Fredriksen, Paula. When Christians Were Jews: The First Generation. New Haven, CT: Yale University Press, 2018.
• Kimelman, Reuven. “Birkat ha-Minim and the Lack of Evidence for an Anti-Christian Jewish Prayer in Late Antiquity.” Στο Jewish and Christian Self-Definition, τόμ. 2: Aspects of Judaism in the Graeco-Roman Period, επιμ. Sanders, E. P. με Baumgarten, Albert I. και Mendelson, Alan, 226–44. Philadelphia: Fortress Press, 1981.
• Lieu, Judith M.. Christian Identity in the Jewish and Graeco-Roman World. Oxford: Oxford University Press, 2004.
• Nicklas, Tobias. “Parting of the Ways? Probleme eines Konzepts.” Στο Juden – Heiden – Christen? Religiöse Inklusionen und Exklusionen im Römischen Kleinasien bis Decius, επιμ. Stefan Alkier και Hartmut Leppin, 21–41. WUNT I/400. Tübingen: Mohr Siebeck, 2018
• Carleton Paget, James. Jews, Christians and Jewish Christians in Antiquity. Tübingen: Mohr Siebeck, 2010.
• Zetterholm, Magnus. The Formation of Christianity in Antioch: A Social-Scientific Approach to the Separation between Judaism and Christianity. London: Routledge, 2003

-------------------------------------------------------

One of the most lively discussions in New Testament scholarship over the past few decades concerns the so-called "parting of the ways" between Judaism and Christianity. The model proposed by James Dunn in 1991 — that the two communities were originally "sisters" stemming from the same root, the Israel of the 1st century CE, but later followed distinct paths — was quickly accepted as a useful analytical tool, particularly in anglophone scholarship. Over the years, however, the criticism directed at this model has been growing. Judith Lieu, Tobias Nicklas, and other New Testament scholars have pointed out that the binary framework this model presupposes (Christianity vs. Judaism) leaves out the plurality, the encounters, and the conflicts that the texts actually record. Consequently, the selection of a specific "moment of parting" is, at the very least, problematic.

It is within this context of productive critique that we should read the recent article by Markus Tiwald, Professor of New Testament at the University of Vienna, published on the website The Bible and Interpretation of the University of Arizona. The piece, which serves as an introduction to his new book (Early Judaism and the Beginnings of Christianity: Common Roots and the Parting of the Ways, Kohlhammer, 2026 — available in open access), formulates in a systematic and well-documented way a position that is gaining ever more ground in scholarship: that what we call "early Christianity" was, initially, nothing other than one more religious movement within the complex historical reality of Judaism in the Second Temple period.

Markus Tiwald, "The Beginnings of Christianity as an Integral Part of Early Judaism"

---

Tiwald's Position

Tiwald begins from three observations that now enjoy broad acceptance in scholarship. First, the so-called "Council of Yavneh" is not a historical event, and the birkat ha-minim (the prayer against the minim, the "heretics"/"apostates") was not a mechanism for the exclusion of Christians from the synagogue, as was previously assumed. Second, the title "Messiah" ("christos") was far more common in ancient Judaism than had been maintained until now — from Bar Kokhba, who proclaimed himself Messiah with the support of Rabbi Akiva, to the various prophet-leaders of apocalyptic groups mentioned by Josephus. Third, the divinity of Jesus was not formulated as dogma until the 4th century, at ecumenical councils. Before these, the titles "Son of God" and "Messiah" (which for Christians denoted the divinity of Jesus) were open concepts that could be understood in various ways — figuratively or literally — and therefore did not automatically place those who used them with reference to Jesus outside of Judaism.

Tiwald then moves through the sources, starting from the historical Jesus and reaching the Church Fathers of the 5th century. Each stage confirms the same thesis: the parting was a long-term process, took various forms, and usually consisted of a series of smaller separations, different in form, speed, and intensity from place to place. The "Judaizing" Christians mentioned in the texts did not disappear fully even by the 5th century — they appear in the work of Origen, Cyril of Alexandria, John Chrysostom, and Jerome. All of them confront this as a living reality, not as a theoretical threat.

Of particular interest in Tiwald's article is the discussion of Paul and the circle of Stephen. Tiwald points out that the use of the Temple and its worship as metaphorical images for the Christian church and its worship (the understanding, for instance, of the church as a "temple," or the replacement of sacrifices with "works of praise") was not a Christian innovation, but a tendency already observable in the Qumran community and in Philo. Likewise, the abstention from the regulations on circumcision and purity was not exclusively Paul's position; already the radical allegorizers whom Philo criticizes, or the authors of the Letter of Aristeas, constitute witnesses to such tendencies within Judaism itself.

---

The Case of Antioch on the Orontes: A Case Study

Tiwald's article provides a general theoretical framework, very important for understanding the relations between Christianity and Judaism in the first Christian centuries. It would be useful, however, to test this model against specific geographically and culturally defined examples. One such interesting case is Antioch on the Orontes. It is no coincidence, in fact, that it is frequently presented as the paradigmatic example of the parting by those who embrace the theory of the two ways. The city constituted a place of encounter and coexistence between a Jewish community — with civic equality that was maintained even after the destruction of the Temple — and a rising Christian community of diverse origins: Jewish Christians from Palestine, Syrian former gentiles, Jews of the Diaspora who had become Christians, former gentiles from Cyprus and Cyrene.

If we read the texts connected with Antioch following Tiwald's methodological proposal, interesting conclusions emerge. In Acts 15, the instructions given to the gentile Christians of Antioch resemble the corresponding discussions about kashrut and the regulations for the gerim — the non-Israelites, that is, who attached themselves to Israel at the time of its entry into the Land of Promise. It is difficult to speak of a "parting," when the instructions given to the community are the same as those of the Jewish tradition for the foreigners who enter into Israel.

The incident described by Paul in Gal. 2 — the tension between Paul and Peter in Antioch — is even more revealing. The emphasis here is not on the division between Jews and Christians but on the question internal to the Christian community: which Jewish practices should constitute a common element of Christian identity. The way Paul uses the terms "Judaism" and "to Judaize" does not denote an absolute categorical identity but rather a series of practices conforming to Jewish traditions that can admit of degrees. This understanding fits perfectly with the framework set by Tiwald, and particularly with the observation that the "works of the law" to which Paul refers concern mainly the regulations of ritual and purity.

---

Beyond Tiwald: Political and Economic Factors

The local dimension of the study of Jewish-Christian relations also brings to light a series of other non-theological factors to which Tiwald does not refer particularly in his article. It is possible, that is, that the parting of the ways is influenced or accelerated by the surrounding political situation or by local cultural particularities (in the case of Antioch, for example, the incident with the Jewish "apostate" Antiochus, or the anti-Jewish climate in the city). Taking into account political and cultural factors as well makes it clear that the parting was not exclusively a theological decision but also a matter of political balance and social survival.

In an analogous way, Ignatius of Antioch's reference to "Christianity" as an autonomous entity requires a more complex reading than the one usually given. Although his language points to a clear distinction between Judaism and Christianity, the images he employs — sacrifice, altar, the relationship between the Old Testament and the gospel as christological continuity, not rupture — show that Ignatius's stance should not be understood through the binary of "us vs. them," but has a more complex content.

---

Conclusion

Tiwald's article and of course his new book constitute worthy contributions to the discussion about the "parting of the ways," particularly in the German-speaking world, where this model is not yet fully accepted. The narrative of this parting, as proposed by Dunn and others, undoubtedly contributed to the establishment of a new paradigm and to the move away from the older model of "supersessionist theology." However, what must always remain clear is that this process was not as straightforward as it is often presented. Tiwald's article correctly points out that there is no single historical moment at which this parting took place definitively and irreversibly. Furthermore, it is now important to ask which markers of differentiation (common table / purity / circumcision / feasts / Scripture / institutions / rhetorical discourse) led to differentiation, and how this was achieved locally. The study of the sources demonstrates that this process was not so clean-cut everywhere: a community can differentiate institutionally while sharing practices; or it can sharpen its rhetoric while in practice continuing to live in "grey zones" of coexistence. Rhetoric can be strategic — and precisely for that reason it is historical evidence, but not a "photograph" of everyday life.

Το τρέχον τεύχος του JAJ / The current issue of JAJ

 Journal of Ancient Judaism 16:3 (2025)

• Josef Forsling, "The Bitter Effect of the Water in the Law of Jealousy (Num 5:11–31): Holiness and Impurity in Conflict," 301–323 (abstract)
• Jodi Magness, "When Was the First Samaritan Temple on Mount Gerizim Built?" 340–349 (abstract)
• Jonathan Reichel, "Moses as a Tyrant? Moses’s Anti-tyrannical Reaction to Zambrias’s Accusation (Ant. 4.145–149)," 350-370 (abstract)
• Jozef Tiňo - Marcela Andoková, "Ezekiel’s Exagoge: Jewish Pro-Ptolemaic Propaganda?" 371–401 (abstract)
• Daniel Charles Smith, "A Palm Grove in Smyrna and the Negotiation of Judean Difference," 402–420 (abstract)
• Chance E. Bonar, "Jewish Interconnectivity and Diasporic Unrest under Trajan: Stereotypes and Uneasy Histories," 421–444 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του HeBAI / The current issue of HeBAI

 Hebrew Bible and Ancient Israel 11/Suppl. (2022)

• Ido Koch, "A Framework for the Study of Deportations to and from the Southern Levant during the Age of the Mesopotamian Empires," 10-24 (abstract)
• Laura Battini, "During the Displacement: Life, Death, Health and Psychological Conditions of Migrants," 25-55 (abstract)
• Eckart Frahm, "The Intellectual Background of Assyrian Deportees, Colonists, and Officials in the Levant," 56-82 (abstract)
• Gilad Itach, "The Assyrian Interests in the Western Part of the Province of Samaria," 83-112 (abstract)
• Ran Zadok, "Issues of the Deportations of the Israelites-Judeans and their Aftermath," 113-147 (abstract)
• Angelika Berlejung, "A Sketch of the Life of the Golah in the Countryside of Babylonia," 148-188 (abstract)
• C. A. Strine, "Was the Book of Ezekiel Written in a Refugee Camp? An Investigation"189-203 (abstract)
• Cynthia Edenburg, "Messaging Brothers in Distant Lands:  Biblical Texts in Light of Judean, Samarian and Diaspora Target Audiences," 204-223 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του ZNW / The current issue of ZNW

 Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft 113/2 (2022)

• John Granger Cook, "1Cor 15,40–41: Paul and the Heavenly Bodies," 150-179 (abstract)
• Christian Blumenthal, "Die Mehrdeutigkeit der Gottgleichheitsaussage in Phil 2,6 und ihr argumentationsstrategisches Potential," 180-201 (abstract)
• G. K. Beale, "The Background to “Fight the Good Fight” in 1 Timothy 1:18, 6:12, and 2 Timothy 4:7," 202-230 (abstract)
• Josiah D. Hall, "Translocal Relationships among Associations and Christ Groups, Revisited," 231-260 (abstract)
• Albertina Oegema, "What Are These Sons Doing? Filial Agency in New Testament and Early Rabbinic Writings," 261-283 (abstract)
• Ruben A. Bühner, "Zwischen Abgrenzung und Annäherung. Essens- und Tischgemeinschaft von Juden und Nichtjuden anhand der Diasporanovellen Judith sowie Josef und Asenet," 284-302 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του OTE / The current issue of OTE

 Old Testament Essays 34/3 (2021)

• Joshua Joel Spoelstra, "An Inverted Type-Scene? Setting Parameters around a Jacob Cycle Sister-Wife Story"
• Orly Keren - Hagit Taragan, "Jonadab Son of Shimeah: A Figure Wrapped in Controversy"
• Nicholas J. Campbell, "Counting the Jeremiahs: Machine Learning and the Jeremiah Narratives"
• June F. Dickie, "What "Persuades" God to Respond to the Psalmist's Cry? Use of Rhetorical Devices Related to "Vows of Future Praise" in Some Psalms of Lament"
• Doniwen Pietersen, "Re-interpreting Deuteronomy to Empower Women (of South Africa)"
• Shaul Bar, "Death by Stoning in the Hebrew Bible and in Post-Biblical Traditions"
• Robert Wafawanaka, "Toxic Masculinity in Africa and the Bible: The Strong-man Model and the Co-optation of Feminist Biblical Interpretation"
• l. Juliana Claassens, "The Ethical Obligation to Disrupt: Facing the Bloody City in Nah 3:1-7"
• Bin Kang, "Rhetoric of Honour and Shame in Understanding the Fate of the King of Tyre in Ezek 28:1-19"
• Hans-Georg Wünch, "'Dismiss All Foreign Wives!' The Understanding of the Torah in Ezra-Nehemiah as a Step towards Exclusive Judaism" 
• Louis C. Jonker, "Community Leadership, Diaspora, and Ezra-Nehemiah: Continuing the Conversation with Gary Knoppers"
• Barbara M. Leung Lai, "Making Some Sense of the Paradox: Polyphony, Conflicting Ideologies, Dialogism, and the Dialectic Dynamics of Ecclesiastes"
• Paba Nidhani De Andrado, "Reconciliation in the Templeless Age: The Servant as Sanctuary in Isa 53"
• Wynand C. Retief, "The Anti-Yahweh Label lassaw' in Jeremiah (PART 1)"

Το τρέχον τεύχος του JSJ / The current issue of JSJ

 Journal for the Study of Judaism 53/1 (2022)

• Peter Altmann, "The Significance of the Divine Torah in Ptolemaic Egypt in Documentary and Literary Sources from the Third and Second Centuries BCE," 1–31 (abstract)
• Rivkah Gillian Glass, "Aseneth’s Epiphanies," 32–68 (abstract)
• Michael Zellmann-Rohrer, "Hippocratic Diagnosis, Solomonic Therapy, Roman Amulets: Epilepsy, Exorcism, and the Diffusion of a Jewish Tradition in the Roman World," 69–93 
• Krista N. Dalton, "Rabbis as Recipients of Charity and the Logic of Grammarian Piety," 94–130 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του SJOT / The current issue of SJOT

 Scandinavian Journal of the Old Testament 35/2 (2021)

• Melissa Sayyad Bach, "How Hard is it to Get into the Community Rule? Exploring Transmission in 1QS from the Perspective of the Modes of Religiosity," 159-186 (abstract)
• Inchol Yang, "The Presence and Absence of Marduk and YHWH," 187-200 (abstract)
• Neil O’Hara, "Man Cannot Serve Two Masters: The Characterisation of Gideon and Doublets in Judges 6," 201-206 (abstract)
• Juan Chapa, "The “Jewish” LXX Papyri from Oxyrhynchus: Witnesses of Ways that did not Part?" 207-229 (abstract)
• Ellena C. Lyell, "Cognitive Linguistics & Chromatic Language: Applying Modern Theories of Colour Perception to the Hebrew Bible," 230-241 (abstract)
• Gregory Goswell, "The Glorification of the Temple in Haggai 2,1-9," 242-255 (abstract)
• Graeme Auld, "Tracing the Writing of Kings with Nadav Na’aman and Klaus-Peter Adam," 256-273 (abstract)
• Caio Peres, "A Lion Ate Grass like an Ox: Nebuchadnezzar and Empire Transformation in Daniel Four," 274-300 (abstract)
• Bernhard Lang, "God and Time: An Essay on the Bible’s Cyclical View of History," 301-314 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του SJOT / The current issue of SJOT

 Scandinavian Journal of the Old Testament 35/1 (2021)

• Bernard P. Robinson, "'Meat Seasoned with Divine Wrath'? The Quails Tradition(s),"  19-32 (abstract)
• Wolfgang Schütte, "miṣwah oder tôrah? Ben Sira und das Aufkommen der Torah im 2. Jh. v.Chr.," 33-58 (abstract)
• Miriam Sklarz, "'Ha’azinu' (Deut 32,1-43): Structure and Significance," 59-72 (abstract)
• David Rothstein, "Is the Chronicler’s Tent of Meeting Really “Anti-Priestly”? Another Look," 73-94 (abstract)
• Frederik Poulsen, "Daniel’s Prayer for Jerusalem: Reading Daniel 9 in a Diaspora Context," 95-110 (abstract)
• Gili Kugler, "Egypt without Slavery—Tracing the Tradition of Israel’s Residence in Egypt," 111-125 (abstract)
• Drew S. Holland, "The Genre of Source Texts Used in Chronographic Narratives of 1-2 Kings," 126-146 (abstract)
• David Seal, "Proverbs Through the Eyes (and Ears) of Performance," 147-158 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του JSJ / The current issue of JSJ

 Journal for the Study of Judaism 52/3 (2021)

• Sylvie Honigman, "Antiochus III’s Decree for Jerusalem and the Persian Decrees in Ezra-Nehemiah and LXX 1 Esdras," 303–329 (abstract)
• Nikolaos Domazakis, "On the Date of Composition of Additions B and E to LXX Esther," 330–358 
• Joabson Xavier Pena, "Wearing the Cosmos: The High Priestly Attire in Josephus’ Judean Antiquities,"  359–387 
• Lydia Gore-Jones, "Torah as Wisdom in 4 Ezra and 2 Baruch," 388–416 
• Michael Kochenash, "Trojan Horses: The Counterintuitive Use of Dinah, Helen, and Goliath in Joseph and Aseneth," 417–441 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Journal of Ancient Judaism / The current issue of Journal of Ancient Judaism

 Journal of Ancient Judaism 12/1 (2021)

• David Katzin, "A Common Tradition Underlying the Temptation Pericope of Matthew 4:1–11 and the Qumran Psalm Pesher (4QpPsa, 4Q171)," 1–47 (abstract)
• Hanna Tervanotko, "Dice, Stars and Names: Women and Technical Divination in the Dead Sea Scrolls," 48–70 (abstract)
• Jonathan R. Trotter, "Jewish Identity and the Intercommunal Links between Diaspora Jewish Communities in the Second Temple Period, " 71–93 (abstract)
• Jennifer Eyl, "Philo and Josephus on the Fidelity of Judeans," 94–121 (abstract)
• Barak Shlomo Cohen, "The Tannei Rav X Baraitot in the Babylonian Talmud: From Recitation to Ascription, " 122–147 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του HeBAI / The current issue of HeBAI

Hebrew Bible and Ancient Israel 9/4 (2020)

Tōrâ-centred Israel. When a Yehudite Concept Met Ptolemaic Egypt

• Ehud Ben Zvi, Sylvie Honigman, "Tōrâ-centred Israel. When a Yehudite Concept Met Ptolemaic Egypt," 367-369
• Sylvie Honigman, Ehud Ben Zvi, "The Spread of the Ideological Concept of a (Jerusalem-Centred) Tōrâ-centred Israel beyond Yehud: Observations and Implications," 370-397 (abstract)
• James K. Aitken, "The Ptolemaic Setting for the Translation of the Greek Pentateuch," 398-414 (abstract)
• Kimberley Czajkowski, Stéphanie Wackenier, "Legal Strategies of Judaeans in Herakleopolis, Middle Egypt, according to the Archives of the Politeuma," 415-434 (abstract)
• Anna Angelini, "The Reception and Idealization of the Torah in the Letter of Aristeas: The Case of the Dietary Laws," 435-447 (abstract)

Άρθρα σχετικά με την ιστορία του βιβλίου της Εσθήρ / Some articles regarding the story of Esther

 Με αφορμή τον εορτασμό του Purim λίγες μέρες πριν διαβάστε τρία ενδιαφέροντα άρθρα στην ιστοσελίδα TheTorah.com σχετικά με τα πρόσωπα και την ιστορία του βιβλίου της Εσθήρ:

• Emily Colbert Cairns, "Esther, Queen of the Conversas"
• Rachel Friedman, "Why Mordechai Refuses to “Kneel and Bow” to Haman"
• Αbraham J. Berkovitz, "Was Haman Hanged, Impaled or Crucified?"

To τρέχον τεύχος του Henoch / The current issue of Henoch

 Henoch 42/1 (2020)

La Sagesse au carrefour des nations

• Françoise Vinel - Daniela Scialabba,  "Avant-propos.", 5-6
• Stéphanie Anthonioz, "La bibliothèque des Ketûvîm et les livres de sagesse. Histoire d’un cosmopolitisme d’époque hellénistique,"  7-19
• Eberhard Bons, "La sagesse de l’Ancien Testament au carrefour des nations. Quelques réflexions sur l’exégèse biblique des deux derniers siècles," 20-33
• Luca Mazzinghi, "Le Livre de la Sagesse. Pour une sagesse accueillante,"  34-42
• Daniela Scialabba, "Ignorance et idolâtrie. Frontières et passerelles entre le monde juif et son milieu non-juif d’après le roman Joseph et Aséneth,"  43-57
• Pierre Keith, "La sagesse dans le livre de Daniel. Essai de caractérisation," 58-69
• Denis Fricker, "La sagesse comme don de Dieu dans l’Épître de Jacques," 70-83
• Luca Pedroli, "Le sage de l’Apocalypse. Prélude à une nouvelle humanité," 84-97
• Françoise Vinel, "Proverbes classiques et proverbes bibliques. Histoire d’une rencontre dans la littérature patristique," 98-116

Articles

• Andrew R. Krause, "Apotropaic Means and Methods in the Rules of the Trumpets and Banners (1QM 3-4)," 117-135
• Elvira Martín-Contreras, "Two Atypical Rabbinic Mnemonic Signs Similar to Masoretic Mnemonics," 136-145
• Paolo Lucca, "Whose ψυχή is that? A Note on the Armenian Text of Gen 34:3a," 146-154

Το τρέχον τεύχος του JBL / The current issue of JBL

 Journal of Biblical Literature 139/3 (2020)

• Richard C. Steiner, "Contradictions, Culture Gaps, and Narrative Gaps in the Joseph Story," 439-458 (abstract)
• Lance Hawley, "The Rhetoric of Condemnation in the Book of Job," 459-478 (abstract)
• Samuel Hildebrandt, "'Woe Is Me!': The Book of Jeremiah and the Language of Despair," 479-497 (abstract)
• Brian Charles DiPalma, "The Animalistic Nebuchadnezzar and the Heroic Encounter: Daniel 4:30 Iconographically Revisited," 499-520 (abstract)
• Nathan Hays, "Yedaniah’s Identity as Priest or Layperson and the Rhetoric of the Letter from the Judean Garrison of Elephantine to Bagavahya," 521-541 (abstract)
• Matthew Chalmers, "Rethinking Luke 10: The Parable of the Good Samaritan Israelite," 543-566 (abstract)
• D. Clint Burnett, "Imperial Divine Honors in Julio-Claudian Thessalonica and the Thessalonian Correspondence," 567-589 (abstract)
• Nevin Climenhaga, "Papias’s Prologue and the Probability of Parallels," 591-596 (abstract)

JBL Forum: Biblical Studies in a Pandemic

• Mark G. Brett and Susan E. Hylen, "The JBL Forum, an Occasional Exchange: Biblical Studies in a Pandemic," 597-599 (abstract)
• Roger S. Nam, "Biblical Studies, COVID-19, and Our Response to Growing Inequality," 600-606 (abstract)
• Ying Zhang, "Reading the Book of Job in the Pandemic," 607-612 (abstract)
• Monica Jyotsna Melanchthon and Mothy Varkey, "Teaching Biblical Studies in a Pandemic: India,"  613-618 (abstract)
• Annette Weissenrieder, "The Unpleasant Sight: Vulnerability and Bodily Fragmentation," 619-624 (abstract)
• Jacqueline M. Hidalgo, "Scripturalizing the Pandemic ," 625-634 (abstract)

Bernadette Brooten: Γυναίκες επικεφαλής των αρχαίων συναγωγών / Bernadette Brooten: Women leaders in ancient synagogues

Η μελέτη της Bernadette Brooten, Women Leaders in the Ancient Synagogue: Inscriptional Evidence and Background Issues (1982) είναι αναμφισβήτητα μία σημαντική συμβολή στη μελέτη της ιουδαϊκής Διασποράς και μάλιστα της παρουσίας των γυναικών μέσα στις συναγωγές της. Η Bernadette Brooten συγκέντρωσε ένα πλούσιο επιγραφικό και αρχαιολογικό υλικό και ανέδειξε πτυχές της γυναικείας δράσης και ζωής στις αρχαίες συναγωγές αγνοημένες μέχρι τότε από την έρευνα. Η μελέτη της επαναδημοσιεύεται τώρα με μία νέα εισαγωγή κι είναι open access στο JSTOR. Μία πολύτιμη μελέτη όχι μόνο για το πλούσιο υλικό που παρουσιάζει, αλλά και ως ένα εξαιρετικό παράδειγμα αξιοποίησης σύγχρονων ερμηνευτικών εργαλείων (π.χ. φεμινιστική ερμηνευτική) στη μελέτη των επιγραφών και των αρχαιολογικών ευρημάτων:

Bernadette Brooten, Women Leaders in the Ancient Synagogue: Inscriptional Evidence and Background Issues (2020)

Το τρέχον τεύχος του HeBAI / The current issue of HeBAI

Hebrew Bible and Ancient Israel 9:1 (2020)

• Abraham Winitzer, "New Historical Perspectives on the Babylonian Exile," 1-3 
• Paul-Alain Beaulieu, "Judah in the Shadow of Babylon," 4-19 (abstract)
• Michael Jursa, Ran Zadok, "Judeans and Other West Semites: Another View from the Babylonian Countryside," 20-40 (abstract)
• David S. Vanderhooft, "Babylon as Cosmopolis in Israelite Texts and Achaemenid Architecture," 41-61 (abstract)
• Ronnie Goldstein, "Casting Nets and Burning Temples: The Babylonian and Persian Background of Jer 43:8–13," 62-90 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του JSPs / The current issue of JSPs

Journal for the Study of Pseudepigrapha 29:3 (2020)

• Isaac T Soon, "'In strength' not 'by force': Re-reading the circumcision of the uncircumcised ἐν ἰσχύι in 1 Macc 2:46," 149–167 (abstract)
• Mateusz Kusio, "The origin of Beliar in Sibylline Oracle 3.63: A new proposal," 168–183 (abstract)
• Kai Akagi, "The Treatise of the Vessels (Massekhet Kelim) and traditions concerning Eden and the gold of Parvaim," 184–196 (abstract)
• Meron M Piotrkowski, "Artapanus as a Source for the Building of the Temple of Onias in Egypt,"  197–214 (abstract)