Το τρέχον τεύχος του RRE / The current issue of RRE

Religion in the Roman Empire 4:3 (2018)
Mystery Cults and Heresies in the Roman Empire: Polemics, Identities and Interactions

• Francesco Massa, "Introduction : 'Mysteries' and 'Heresies' between Practices and Notions," 275-288 (abstract)
• Claudio Zamagni, "The Elenchos and the 'Mysteries'," 289-302 (abstract)
• Anna van den Kerchove, "Mysteries, teletai and Mithras," 303-330 (abstract)
• Flavia Ruani, "Mystery Cults and Syriac Heresiology: A Fruitful Polemical Association?," 331-352 (abstract)
• Francesco Massa, "Mystery Cults in Epiphanius' Panarion," 353-375 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Scrinium / In the current issue of Scrinium

Scrinium 13:1 (2017)

• Grigory Benevich, "Maximus Confessor’s Interpretation of Abraham’s Hospitality in Genesis 18 and the Preceding Orthodox Tradition
," 42-52 (abstract)
• Elena Chepel, "Invocations of the Blood of Christ in Greek Magical Amulets
,"  53-71 (abstract)
• Joseph L. Grabau, "John 4:23-24 in North African Preaching
," 136-153 (abstract)
• Ekaterina V. Gusarova, "Little Known Aspects of Veneration of the Old Testament Sabbath in Medieval Ethiopia
," 154-158 (abstract)
• Basil Lourié, "Inscription on the Chalice of Solomon
," 170-198 (abstract)
• Evgenia Moiseeva, "Genesis as a Hidden Source of Manichaeism
," 199-212 (abstract)

Η ταξινόμηση των αρχαίων Χριστιανών / The classification of ancient Christians

Στη σειρά των σχολιασμών του νέου βιβλίου του Todd Berzon, Classifying Christians έχει αναρτηθεί το κείμενο της Mira Balberg στη σελίδα Ancient Jew Review:

"One, Two, Many: Thoughts following Classifying Christians" 

Αρχαία εθνογραφία και χριστιανική αιρεσιολογία (2) / Ancient topography and Christian Heresiology (2)

Στη συνέχεια της συζήτησης του νέου βιβλίου του Todd Berzon, Classifying Christians: Ethnography, Heresiology, and the Limits of Knowledge in Late Antiquity η σελίδα Αncient Jew Review φιλοξενεί ένα ακόμη κείμενο σχολασμού της μελέτης του Berzon:

Benjamin H. Dunning, "Early Christian Theological Anthropology and the Work of Classification: A Response to Todd S. Berzon" 

Αρχαία εθνογραφία και χριστιανική αιρεσιολογία / Αncient Christian ethnography and heresiology

Στην ιστοσελίδα Ancient Jew Review θα φιλοξενηθεί κατά το μήνα Ιούλιο η συζήτηση που έγινε στο πάνελ της ομάδας Religious Worlds of Late Antiquity στη συνάντηση της SBL (Νοέμβριος 2017) σχετικά με το νέο βιβλίο του Todd Berzon, Classifying Christians: Ethnography, Heresiology, and the Limits of Knowledge in Late Antiquity. Στο εισαγωγικό κείμενο η Heidi Wendt επισημαίνει την ενδιαφέρουσα σύνδεση που προτείνει ο Berzon μεταξύ αιρεσιολογίας και εθνογραφίας στους αρχαίους Χριστιανούς συγγραφείς και την αρχαία εθνογραφία:

Classifying Christians : An AJR Forum

Η περιτομή του Ιησού στην αρχαία Εκκλησία / Jesus' circumcision in Ancient Church

Ένα επίσης επίκαιρο άρθρο του Andrew Jacobs σχετικά με την περιτομή του Χριστού και πώς αυτή κατανοήθηκε κυρίως από ιουδαΐζουσες ομάδες της αρχαίας Εκκλησίας:

On the Eighth Day of Christmas…

Στο τρέχον τεύχος του HTR / In the current issue of HTR

Harvard Theological Review 109:1 (2016)

• Malka Z. Simkovich, "Echoes of Universalist Testament Literature in Christian and Rabbinic Texts," 1-32 (abstract)
• Christopher A. Frilingos, "Parents Just Don't Understand: Ambiguity in Stories about the Childhood of Jesus," 33-55 (abstract)
• Oded Yisraeli, "Cain as the Scion of Satan: The Evolution of a Gnostic Myth in the Zohar," 56-74 (abstract)
• Todd S. Berzon, "Known Knowns and Known Unknowns: Epiphanius of Salamis and the Limits of Heresiology," 75-101 (abstract)

Βασιλείδης: Το έργο και η διδασκαλία του (Γ΄ μέρος)

Χριστολογία και σωτηριολογία

Ο Ειρηναίος διασώζει τη διδασκαλία του Βασιλείδη για τη σωτηρία του ανθρώπου διά του Χριστού (Κατὰ αἰρέσεων 1.24.4): ο αγέννητος Πατέρας έστειλε τον πρωτότοκό του Νου (τον Χριστό) για να απελευθερώσει όσους πιστέψουν σε αυτόν από τη δύναμη εκείνων που δημιούργησαν τον κόσμο. Εκείνος εμφανίστηκε στον κόσμο ως άνθρωπος και έκανε θαύματα. Δεν υπέφερε ο ίδιος, αλλά ένα Σίμων Κυρηναίος αναγκάστηκε να κουβαλήσει το σταυρό για λογαριασμό του. Αυτός ο Σίμων μεταμορφώθηκε από τον Ιησού, έτσι ώστε οι άλλοι να νομίσουν ότι είναι ο Ιησούς και να τον σταυρώσουν στη θέση του. Ο Ιησούς πήρε τη μορφή του Σίμωνα και γελούσε εις βάρος τους. Διότι, εφόσον ήταν μία ασώματη δύναμη και ο Νους του αγέννητου Πατέρα, μπορούσε να πάρει όποια μορφή ήθελε. Στη συνέχεια αναλήφθηκε κοντά στον Πατέρα.

Ο Βασιλείδης μοιράζεται με τον Σατουρνίνο τη διδασκαλία του για την έλευση του Σωτήρα άνωθεν με σκοπό την απελευθέρωση των ανθρώπων από το κράτος των δημιουργών αγγέλων. Ο Σατουρνίνος υιοθετούσε μία δοκητική χριστολογία (Ειρηναίος, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.2: δοκήσει δὲ ἐπιπεφηνέναι ἄνθρωπον). Ο Β. στο απόσπασμα του Ειρηναίου φαίνεται να δίδασκε ότι ο Ιησούς μπορούσε να αλλάζει μορφές. Ο B. Pearson (σ. 21) υποστηρίζει ότι εδώ ίσως ο Ειρηναίος παρανόησε τη διδασκαλία του Β. και παραπέμπει σε ένα απόσπασμα από τη Δεύτερη Πραγματεία του Μεγάλου Σηθ (NHC VII, 2), το οποίο θεωρείται ότι περιέχει τη διδασκαλία του Β. και όπου λέγεται ότι ο ίδιος ο Ιησούς δεν υπέστη το σταυρικό θάνατο αλλά το φυσικό του σώμα, η δημιουργία δηλαδή των αρχόντων. Σύμφωνα με το ίδιο κείμενο όσοι πιστεύουν σε ένα σταυρωμένο σωτήρα, αυτοί υιοθετούν τη "διδασκαλία ενός νεκρού ανθρώπου (60,22. Βλ. επίσης Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.4).
Ο Β. πιθανόν λοιπόν να υποστήριζε ότι ο Νους-Χριστός κατέβηκε στον άνθρωπο Ιησού και αντικατέστησε την ανθρώπινη ψυχή του (ίσως αυτό κατά τον Β. να έγινε την ώρα του βαπτίσματος). Με το θάνατο του Ιησού ανέβηκε και πάλι στον Πατέρα.
Η σωτηρία για τον Β. αφορά μόνο στην ψυχή κι όχι στο φθαρτό σώμα (Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.5), μία διδασκαλία που συμφωνεί απόλυτα με την χριστολογία του. Η σωτηρία, η οποία σημαίνει απελευθέρωση από τη δύναμη των δημιουργών αρχόντων και άνοδο στον Πατέρα μετά το θάνατο, επιτυγχάνεται μέσω της γνώσης. Ο Β. δε φαίνεται ωστόσο να κάνει σαφή διάκριση μεταξύ πίστης και γνώσης (βλ. Κλήμεντος, Στρωματεῖς 5.165, όπου η πίστις ονομάζεται γνώση και υπόστασις και Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.4).
Επίσης κάνει λόγο για μια εσχατολογική σωτηρία όλων των εκλεκτών, την οποία ονομάζει "ἀποκατάστασις", έναν όρο που μάλλον προσέλαβε από την Κ.Δ.

Ηθική διδασκαλία - Διδασκαλία για τη Θεία Πρόνοια

Δε στηρίζει την ηθική του διδασκαλία στην Παλαιά Διαθήκη. Σε ένα απόσπασμα του Ειρηναίου (Κατὰ αἰρέσεων 1.24.5) αναφέρεται ότι δεχόταν την βρώση ειδωλοθύτων, κάτι που μπορεί να προκύπτει από την ανάγνωση που κάνει στο 1 Κορ 8 αλλά και από τη γενικότερη θέση του, κατ' επίδραση της στωικής φιλοσοφίας, ότι όλες οι συμβατικές αξίες είναι αδιάφορα.

Από τον Κλήμεντα (Στρωματεῖς 4.86.1) προκύπτει ότι ο Β. συνέδεε τη χριστιανική ηθική της αγάπης με τη θεία πρόνοια ("το θείο θέλημα"). Ο ενάρετος άνθρωπος "αγαπά" καθετί που ορίζει ο Θεός (ακόμη και τις κακουχίες) κι είναι απελευθερωμένος από την "επιθυμία" και το "μίσος". Εδώ έχουμε προσέγγιση της βιβλικής ηθικής με τη βοήθεια της στωικής φιλοσοφίας.
Ο Κλήμης διασώζει σε ένα εκτενές απόσπασμα τη διδασκαλία του Β. για την πρόνοια (Στρωματεῖς 4.81.1-83.1). Οι δίκαιοι υποφέρουν "ἡμαρτηκότες ἐν ἄλλοις λανθάνοντες πταίσμασιν" κι επειδή είναι χριστιανοί. Ένα παιδί υποφέρει επειδή έχει "τὸ ἁμαρτητικόν" (τη ροπή προς την αμαρτία). Την ίδια ροπή αποδίδει στον Ιησού, του οποίου την περίπτωση παραλληλίζει με εκείνη του παιδιού. Γι' αυτήν τη θέση δέχεται την αυστηρή κριτική του Κλήμεντος.
Επίσης ο Β. φαίνεται ότι δίδασκε κάποια μορφή μετενσάρκωσης. Ήταν ιδιαίτερα αυστηρός στο θέμα της αμαρτίας. Σύμφωνα με τον Κλήμεντα δίδασκε ότι μόνο οι αμαρτίες που διαπράχθηκαν ακούσια ή εν αγνοία μπορούν να συγχωρεθούν (Στρωματεῖς 4.153.4). Η θεία τιμωρία στη μορφή των παθημάτων είναι το αποτέλεσμα όλων των εκουσίων αμαρτιών ακόμη και μετά το βάπτισμα.
Επηρεασμένος από τη Στωική και πλατωνική φιλοσοφία τονίζει την αγαθότητα της θείας πρόνοιας και την παιδευτική αξία των ανθρώπινων παθημάτων.

Η διδασκαλία του Β. πρέπει να εξαπλώθηκε και πέραν της Αιγύπτου. Στην ίδια την Αίγυπτο παρέμεινε ζωντανή μέχρι τον 4ο αι., όπως πληροφορούμαστε από τον Επιφάνιο. Στη διάδοσή της σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε ο γιος και μαθητής του Β. Ισίδωρος στον οποίο αποδίδονται τρία συγγράμματα. Φαίνεται επίσης ότι η διδασκαλία του Β. ήταν γνωστή σε έναν άλλο σημαντικό γνωστικό αυτής της περιόδου, τον Βαλεντίνο, ο οποίος υιοθέτησε στοιχεία της στο δικό του θεολογικό σύστημα.
Τέλος από το ενδιαφέρον το οποίο μαρτυρείται στα σωζόμενα αποσπάσματά του για λειτουργικά ζητήματα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τελούνταν διάφορες λειτουργικές πράξεις στη σχολή του. Από τον Κλήμεντα πληροφορούμαστε επίσης ότι οι οπαδοί του γιόρταζαν την εορτή των Επιφανείων στις 6 Ιανουαρίου (Στρωματεῖς 1.145.6).

Απολογητική και αιρέσεις χθες και σήμερα

Στο Forum της SBL έχει αναρτηθεί η εισήγηση του Tony Burke, που διαβάστηκε στη συνάντηση της SBL το καλοκαίρι (2008). Θέμα της είναι η σύγκριση των μεθόδων απολογητικής και αντιμετώπισης αιρέσεων στην αρχαιότητα και σήμερα καθώς και η παρουσίαση των σύγχρονων τάσεων όσον αφορά στην ερμηνεία του προσώπου του Ιησού. Ανάμεσα στα άλλα μνεία γίνεται του αποκρύφου ευαγγελίου του Ιούδα καθώς και του μυθιστορήματος του Dan Brown, Da Vinci Code.

Για να διαβάσετε το άρθρο, πατήστε εδώ.