Ένας δίσκος που δεν ρίχτηκε ποτέ. Μια επιγραφή που δεν απευθύνεται στους ζωντανούς. Ένας θάνατος που δεν πρέπει να λησμονηθεί. Ένας αθλητής σκοτώνεται τραγικά από έναν συναθλητή του κι η οικογένειά του κάνει κάτι εντυπωσιακό: κατασκευάζει ένα ομοίωμα του φονικού οργάνου και στη λιτή επιγραφή του κατονομάζει τον δράστη και το γεγονός. Αυτός ο μαρμάρινος δίσκος, καρφωμένος πάνω στο φέρετρο του νεκρού Δορκείδη, αφηγείται, καταγγέλλει και παραπέμπει την υπόθεσή του στη δικαιοκρισία των χθόνιων θεών — ένα σπάνιο παράδειγμα υλικής επιτελεστικότητας του αρχαίου κόσμου.
Αλέξανδρος Τζανετάκης, "Ο ενεπίγραφος δίσκος του τάφου του αθλητή στην Άκανθο" ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΟΝ 14 (2025): 77-88
--------
[ENG]
A discus that was never thrown. An inscription not addressed to the living. A death that must not be forgotten.
An athlete is tragically killed by a fellow competitor, and his family does something remarkable: they commission a replica of the deadly instrument and, in its brief inscription, they name the perpetrator and the act. This marble discus, nailed to the coffin of the deceased Dorkeidēs, narrates, accuses, and refers the case to the judgment of the chthonic gods—a rare example of material performativity in the ancient world.
Αλέξανδρος Τζανετάκης, "Ο ενεπίγραφος δίσκος του τάφου του αθλητή στην Άκανθο" ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΟΝ 14 (2025): 77-88
-----------------------------
Το 2004, στο αρχαίο νεκροταφείο της Ακάνθου στη Χαλκιδική, αποκαλύφθηκε ένας τάφος που κρύβει μια από τις πιο “συμπυκνωμένες” ιστορίες που μπορεί να αφηγηθεί η επιγραφική: σε ελάχιστες λέξεις, ένα αντικείμενο κατονομάζει θύμα και δράστη, αλλά ταυτόχρονα φαίνεται να λειτουργεί και ως πράξη κι όχι απλώς ως μνήμη.
Ένας τάφος, τρία αντικείμενα, μία ιστορία
Ο τάφος 11075 περιείχε τον καλά διατηρημένο σκελετό ενός άνδρα και λίγα κτερίσματα. Μια σιδερένια στλεγγίδα, τοποθετημένη κοντά στο δεξί χέρι και τον μηρό, παραπέμπει άμεσα στον κόσμο του γυμνασίου και της άσκησης. Υπήρχε επίσης ένα χάλκινο δακτυλίδι στο αριστερό χέρι (με ιδιαίτερη εικονογραφία, πιθανόν ανατολικής επίδρασης). Ωστόσο το εύρημα που συγκεντρώνει όλο το βάρος της ερμηνείας είναι ένα τρίτο αντικείμενο: ένας μαρμάρινος δίσκος.
Ο δίσκος (περ. 14 εκ. διάμετρος) είχε στο κέντρο του διαμπερή οπή με το σιδερένιο καρφί που τον προσήλωνε επάνω στο ξύλινο φέρετρο. Δεν μοιάζει με χρηστικό δίσκο αθλητικού αγώνα (τόσο εξαιτίας του υλικού όσο και του βάρους του)· περισσότερο θυμίζει συμβολικό αντίγραφο του αντικειμένου που σχετίζεται με τον θάνατο του νεκρού — ένα κτέρισμα φτιαγμένο για να συνοδεύσει τον άνθρωπο στον τάφο.
Η επιγραφή: δέκα λέξεις, ένας φόνος
Πάνω στον μαρμάρινο δίσκο χαράχθηκε σπειροειδώς επιγραφή σε αττικό/ιωνικό αλφάβητο (που παραπέμπει στην Άνδρο, τη μητρόπολη της Ακάνθου). Το κείμενο είναι λιτό:
Δορκείδεό ἐμι. Ἀντιμένον δέ με ἀπέκτενεν βαλόν.
Σε νεοελληνική απόδοση: «Ανήκω στον Δορκείδη. Ο Αντιμένων με σκότωσε ρίχνοντας [τον δίσκο].»
Η χάραξη φαίνεται βιαστική· ακόμη και ο χωρισμός της λέξης «ἀπέκτενεν» προδίδει ότι ο χαράκτης δεν “υπολόγισε” καλά το διαθέσιμο χώρο. Αυτό παραπέμπει μάλλον σε μία επείγουσα παραγγελία: η οικογένεια ήθελε να συνοδεύσει τον νεκρό στην αιώνιά του κατοικία ένα αντικείμενο που θα δήλωνε την αιτία του θανάτου.
Μέσα σε δέκα λέξεις η επιγραφή διηγείται μια τραγική ιστορία. Κάπου—πιθανόν στο γυμνάσιο της Ακάνθου—κατά τη διάρκεια άσκησης ή αγώνα δισκοβολίας, ο Αντιμένων έριξε το δίσκο του κι ίσως κατά λάθος ή από απροσεξία αυτός κτύπησε τον Δορκείδη και τον άφησε νεκρό.
Από δημόσια μνήμη σε επιτελεστική πράξη
Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό το κείμενο δε φαίνεται να γράφτηκε για να το διαβάσουν οι ζωντανοί. Ο δίσκος θάβεται και είναι στερεωμένος πάνω στο φέρετρο: η “επικοινωνία” δεν είναι δημόσια, αλλά μάλλον είναι μια πράξη που αφορά τον νεκρό και τους υποχθόνιους θεούς.
Η χρήση του καρφιού με το οποίο ο δίσκος προσηλώνεται στο
ξύλινο φέρετρο αλλά και η σπειροειδής γραφή στην οποία είναι γραμμένη η
επιγραφή υποδηλώνει τη μαγική και ιερή λειτουργία του δίσκου. Παραπέμπει στους
γνωστούς μαγικούς καταδέσμους, αν και δεν ταυτίζεται με αυτούς. Δεν απαιτεί την
τιμωρία του υπαίτιου, απλά τον κατανομάζει. Μάλιστα δεν απευθύνεται στους ανθρώπους
(αφού το αντικείμενο θάβεται με τον νεκρό) αλλά στους υποχθόνιους θεούς
παρουσιάζοντας σε αυτούς πια την υπόθεση του Δορκείδη. Πρόκειται για μία
περίπτωση «βιαιοθάνατου» που θέτει τον νεκρό στο μεταίχμιο του κόσμου των
νεκρών και του κόσμου των ζωντανών. Έτσι ο δίσκος συνδυάζει μία επιτελεστική
(μαγική ενδεχομένως) λειτουργία με την αποτύπωση της μεταιχμιακότητας (liminality) του νεκρού
Δορκείδη.
Με άλλα λόγια, ο δίσκος λειτουργεί ως συμβολικό corpus delicti: το “όπλο” (έστω ως αντίγραφο) καθίσταται πλέον κτήμα του νεκρού και μέρος της ταυτότητάς του. Ταυτόχρονα, θέτει την υπόθεση του Δορκείδη υπό την κρίση των χθονίων δυνάμεων, μέσα σε ένα θρησκευτικό φαντασιακό όπου ο βιαιοθάνατος θεωρείται μεταιχμιακός — ένας νεκρός που δεν “περνά” απλά στον Άδη, αλλά μένει μετέωρος μεταξύ του κόσμου των νεκρών και των ζωντανών, άωρος, κοινωνικά επικίνδυνος και απαιτεί δικαιοσύνη.
Ποια η σημασία του ευρήματος
Το εύρημα είναι πολύ αρχαιότερο από την εποχή της Καινής Διαθήκης (τέλη 6ου–αρχές 5ου αι. π.Χ.). Είναι, όμως, πολύτιμο για όποιον ενδιαφέρεται για τον κόσμο μέσα στον οποίο θα ζήσουν αργότερα οι ιουδαϊκές και χριστιανικές κοινότητες της Μεσογείου: δείχνει πώς οι άνθρωποι επικοινωνούν με το θείο όχι μόνο με την προσευχή, αλλά και με αντικείμενα και κείμενα σε συγκεκριμένη μορφή· πώς ο άωρος θάνατος αποκτά υλική μορφή (ένα αντίγραφο του φονικού οργάνου)· και πώς η δικαιοσύνη μπορεί να μετατεθεί από το ανθρώπινο πεδίο στο θεϊκό/χθόνιο.
Τέλος, προσφέρει ένα μικρό μάθημα μεθόδου: πώς διαβάζουμε ένα κείμενο που δεν “στέκει” μόνο του, αλλά είναι δεμένο με την ύλη και τη μορφή του ίδιου του κειμένου και εν τέλει και με τον ίδιο τον νεκρό.
--------------------------------------
[ENG]
In 2004, an excavation at the ancient cemetery of Akanthos in Chalkidiki uncovered a tomb that conceals one of the most "condensed" stories that epigraphy can tell: in just a few words, an object names both victim and perpetrator, while simultaneously appearing to function as an act—not merely as memory.
One Tomb, Three Objects, One Story
Tomb 11075 contained the well-preserved skeleton of a man along with a few grave goods. An iron strigil, placed near the right hand and thigh, immediately evokes the world of the gymnasium and athletic training. There was also a bronze ring on the left hand (with distinctive iconography, possibly of Eastern influence). However, the find that bears the full weight of interpretation is a third object: a marble discus.
The discus (approx. 14 cm in diameter) had a hole through its center with an iron nail that fastened it to the wooden bier. It does not resemble a functional athletic discus (both because of its material and its weight); rather, it suggests a symbolic replica of the object connected to the deceased's death—a grave offering made to accompany the person to the tomb.
The Inscription: Ten Words, One Killing
On the marble discus, an inscription was carved in spiraling letters in the Attic/Ionic alphabet (which points to Andros, the mother-city of Akanthos). The text is terse:
Δορκείδεό ἐμι. Ἀντιμένον δέ με ἀπέκτενεν βαλόν.
In English: "I belong to Dorkeidēs. Antimenōn killed me by throwing [the discus]."
The carving appears hasty; even the splitting of the word "ἀπέκτενεν" reveals that the engraver did not calculate the available space well. This suggests an urgent commission: the family wanted to accompany the deceased to his eternal dwelling with an object that would declare the cause of his death.
In ten words, the inscription tells a tragic story. Somewhere—probably at the gymnasium of Akanthos—during a discus-throwing practice or competition, Antimenōn threw his discus and perhaps accidentally or through carelessness it struck Dorkeidēs and left him dead.
From Public Memory to Performative Act
Interestingly, this text does not appear to have been written for the living to read. The discus is buried and fastened to the bier: the "communication" is not public, but rather appears to be an act concerning the deceased and the chthonic gods.
The use of the nail with which the discus is fastened to the wooden bier, as well as the spiral script in which the inscription is written, suggests the magical and sacred function of the discus. It evokes the well-known magical curse tablets (defixiones), though it does not fully correspond to them. It does not demand punishment of the responsible party, but simply names him. Indeed, it does not address humans (since the object is buried with the deceased) but rather the chthonic gods, presenting to them now the case of Dorkeidēs. This is an instance of a "violent death" (biaiothanatos) that places the deceased at the threshold between the world of the dead and the world of the living. Thus the discus combines a performative (possibly magical) function with the inscription of the liminality of the deceased Dorkeidēs.
In other words, the discus functions as a symbolic corpus delicti: the "weapon" (even as a replica) becomes the deceased's possession and part of his identity. At the same time, it places Dorkeidēs' case under the judgment of the chthonic powers, within a religious imaginary where the violently dead person is considered liminal—a dead person who does not simply "pass over" to Hades but remains suspended between the world of the dead and the living, untimely (aoros), socially dangerous, and demanding justice.
The Significance of the Find
The find is much older than the era of the New Testament (late 6th–early 5th century BCE). However, it is valuable for anyone interested in the world in which the Jewish and Christian communities of the Mediterranean would later live: it shows how people communicate with the divine not only through prayer but also with objects and texts in specific forms; how untimely death acquires material form (a replica of the deadly instrument); and how justice can be transferred from the human realm to the divine/chthonic.
Finally, it offers a small methodological lesson: how we read a text that does not "stand" on its own but is bound to the materiality and form of the text itself and ultimately to the deceased person himself.
