Στο τρέχον τεύχος του Toronto Journal of Theology / In the current issue of Toronto Journal of Theology

 Toronto Journal of Theology 41/1 (2025)

Jan M. Kozlowski - Dawid Opala, "Bereshit and Hesiod in Dialogue: The Dependence of Gen 1:1 on Theogony 45," 146-152 (abstract) 

Η αρχαιολογία της όσφρησης: βανίλια σε ταφικά αγγεία στη Μεγιδδώ / The Archaeology of Scent: Traces of Vanilla in Funerary Vessels at Megiddo

 Ένα ενδιαφέρον άρθρο της Vanessa Linares στο blog Bible History Daily (Biblical Archaeology Society) παρουσιάζει μία από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις της τελευταίας δεκαετίας στην ανατολική Μεσόγειο: την παρουσία βανίλιας σε νεκρικές προσφορές στη Μεγιδδώ της Μέσης Εποχής του Χαλκού (1650-1550 π.Χ.).

Vanessa Linares, "Vanilla-Spiced Afterlife at Canaanite Megiddo"

Η ανάλυση οργανικών καταλοίπων από τρία μικρά κεραμικά αγγεία που βρέθηκαν στον Τάφο 50 αποκάλυψε χημικά κατάλοιπα της βανίλιας—βανιλίνη, 4-υδροξυβενζαλδεΰδη και ακετονοβανιλόνη—ανατρέποντας την επικρατούσα άποψη ότι η βανίλια καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά από τους Αζτέκους στο Μεξικό το 1300 μ.Χ. Η ανακάλυψη μεταθέτει την ιστορία του αρώματος πίσω στο χρόνο κατά 2.500 χρόνια.

Το άρθρο ενδιαφέρει ιδιαίτερα τους αναγνώστες μας για τρεις λόγους: Πρώτον, αναδεικνύει τη σημασία των δικτύων εμπορίου μεγάλων αποστάσεων κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. και συνδέει τη Χαναάν με την Ανατολική Αφρική ή τη Νοτιοανατολική Ασία. Δεύτερον, προσφέρει σπάνια πληροφόρηση για τις νεκρικές πρακτικές και τις αντιλήψεις των Χαναανιτών για την άλλη ζωή. Τρίτον, καθιστά σαφή τη δύναμη της διεπιστημονικής μεθόδου: η συνδυασμένη χρήση αρχαιολογίας, χημικής ανάλυσης, βοτανικής και μελέτης εμπορικών δικτύων οδηγεί σε χρήσιμα συμπεράσματα που δεν θα ήταν δυνατά με μία μόνο προσέγγιση.

Κρίσιμα ερωτήματα

Η ανακάλυψη ανοίγει σειρά ερωτημάτων που χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης. Πώς ακριβώς χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι της Μεγιδδώ τη βανίλια; Η υπόθεση της ταρίχευσης, παρόμοια με τις αιγυπτιακές πρακτικές, είναι πειστική, αλλά θα μπορούσε να είχε λατρευτικές, θεραπευτικές ή ακόμα και γευστικές χρήσεις; Και δεύτερον: αν η βανίλια ταξίδεψε από την Ινδία ή την Αφρική μέσω τόσο μακρινών εμπορικών δικτύων, ποια άλλα εξωτικά αγαθά διακινούνταν στην περιοχή που δεν έχουμε ακόμα εντοπίσει αρχαιολογικά;

Βιβλιογραφία

Vanessa Linares et al., “First evidence for vanillin in the old world: Its use as mortuary offering in Middle Bronze Canaan,” Journal of Archaeological Science: Reports 25 (2019): 77–84.

A. Amir et al., “Burial offerings in intramural tombs at Middle Bronze Age Megiddo,” Archaeometry (2023).

---------------------------------------------------------

[ENG]

An interesting article by Vanessa Linares on the Bible History Daily blog (Biblical Archaeology Society) presents one of the most remarkable discoveries of the last decade in the eastern Mediterranean: the presence of vanilla in mortuary offerings at Middle Bronze Age Megiddo (1650-1550 BCE).

Vanessa Linares, "Vanilla-Spiced Afterlife at Canaanite Megiddo"

Organic residue analysis of three small ceramic vessels found in Tomb 50 revealed chemical traces of vanilla—vanillin, 4-hydroxybenzaldehyde, and acetonvanillone—overturning the prevailing view that vanilla was first cultivated by the Aztecs in Mexico around 1300 CE. This discovery pushes back the history of the spice by 2,500 years.

The article is of particular interest for three reasons: First, it highlights the significance of long-distance trade networks in the 2nd millennium BCE, connecting Canaan with East Africa or Southeast Asia. Second, it offers rare information about Canaanite funerary practices and conceptions of the afterlife. Third, it demonstrates the power of interdisciplinary methodology: the combined use of archaeology, chemical analysis, botany, and the study of trade networks leads to valuable conclusions that would not be possible with a single approach.

Critical Questions

The discovery opens a series of questions requiring further investigation. How exactly did the inhabitants of Megiddo use vanilla? The hypothesis of embalming, similar to Egyptian practices, is compelling, but it could also have had cultic, therapeutic, or even culinary uses. And second: if vanilla traveled from India or Africa through such distant trade networks, what other exotic goods were circulating in the region that we have not yet identified archaeologically?

Bibliography

• Vanessa Linares et al., "First evidence for vanillin in the old world: Its use as mortuary offering in Middle Bronze Canaan," Journal of Archaeological Science: Reports 25 (2019): 77–84.
• A. Amir et al., "Burial offerings in intramural tombs at Middle Bronze Age Megiddo," Archaeometry (2023).

Στο τρέχον τεύχος του Studia Theologica / In the current issue of Studia Theologica

 Studia Theologica 79/2 (2025)

Lars Johan Danbolt & Øystein Wang, "Seeking, Place, and Recognition in the Gospel of John: A Narrative and Theological Exploration of the Three Zētein-Dialogues," 189-206 (abstract)

Rivista Biblica 73/4 (2025)

 Rivista Biblica 73/4 (2025)

• A. Pagliari, "L’espressione «primo mese» in Nm 20,1: solo un indicatore cronologico?" 433-445
• M. Zappella, "Luce su «luce». A proposito di φῶς in Sir 24,27a," 447-459
• F. Carpinelli, "Did Luke Believe That Tamid Mediated Soteriological Gain?" 461-482
• P. Mascilongo, "La ricerca narratologica di I. de Jong e l’analisi narrativa biblica a confronto. II. La Guida alla narratologia dei classici," 483-510
•  A.G. Catalano, "La Vetus Latina, scrigno di tesori testuali e linguistici. Status quaestionis e domande aperte," 511-544

Ξαναδιαβάζοντας τις ιστορίες της Περπέτουας και του Κήρινθου: μεταξύ πηγών και ερμηνείας / Re-reading Perpetua and Cerinthus: Sources, Interpretation, and the Stories We Tell

Τι κοινό έχουν μια νεαρή μητέρα στη φυλακή του 3ου αι. και ένας "αιρετικός" θεολόγος που κατηγορήθηκε ότι πλαστογράφησε το Τέταρτο Ευαγγέλιο; Και στις δύο περιπτώσεις, οι ιστορίες που νομίζαμε ότι ξέραμε ίσως πρέπει να ξαναγραφτούν. Δύο άρθρα από το τεύχος 39 του Patristica Nordica Annuaria (2024) δείχνουν πώς η επανεξέταση γνωστών πηγών ανοίγει νέους δρόμους στην πατερική και βιβλική έρευνα. Και τα δύο άρθρα θέτουν ένα βασικό μεθοδολογικό ερώτημα:  ποιες φωνές "ακούμε" μέσα στα κείμενα, ποιες γραμμές της παράδοσης (και της ερμηνείας) υιοθετούμε. Τελικά, πώς οι ερμηνευτικές μας επιλογές διαμορφώνουν τις ιστορίες που θυμόμαστε και αφηγούμαστε; 

--------------

[ENG]

What do a young imprisoned mother in the 3rd century and a "heretical" theologian accused of forging the Fourth Gospel have in common? In both cases, the stories we thought we knew may need rewriting. Two articles from Patristica Nordica Annuaria 39 (2024) show how re-examining familiar sources opens new paths in patristic and biblical research. Both articles raise a fundamental methodological question: which voices do we "hear" within the texts, and which lines of tradition (and interpretation) do we adopt? Ultimately, how do our interpretive choices shape the stories we remember and tell?-

🔓Michael Kok, "Was Cerinthus a Johannine Theologian?" 79-103 

Ο Michael Kok αμφισβητεί την εδραιωμένη άποψη που υποστηρίζεται από μελετητές, όπως οι Simone Pétrement, April DeConick και M. David Litwa, ότι, δηλαδή,  ο Κήρινθος ήταν ένας πρώιμος ερμηνευτής και πλαστογράφος του Τετάρτου Ευαγγελίου, και ότι οι Ιωάννειες Επιστολές και η Epistula Apostolorum γράφτηκαν για να αντικρούσουν την ερμηνεία του. 

Ο Kok εξετάζει γραμματικά τα χωρία που παρουσιάζονται ως τεκμήρια της συντακτικής παρέμβασης του Κήρινθου στο κατά Ιωάννην και υποστηρίζει ότι ο Ιωάννης που αναφέρεται από τον Ειρηναίο είναι ο Ιωάννης ο Πρεσβύτερος. Άλλωστε η θέση ότι ο Κήρινθος παρενέβη συντακτικά στο κατά Ιωάννην εμφανίζεται για πρώτη φορά τον 4ο αι. κι είναι μάλλον αποτέλεσμα παρερμηνείας. 

Το άρθρο δείχνει πώς οι "ιστορικές βεβαιότητες" συχνά βασίζονται σε εύθραυστες ερμηνευτικές παραδόσεις. Η απλή ταύτιση "Ιωάννης = Απόστολος" από τον Ειρηναίο διαμόρφωσε αιώνες θεολογίας. Η ανασυγκρότηση των πρώιμων χριστολογικών διαμαχών απαιτεί προσοχή στις λεπτομέρειες - ποιος μίλησε σε ποιον, πότε, με ποια εξουσία. Αν ο Cerinthus δεν επηρεάζεται από την ιωάννεια θεολογία, τότε η ερμηνευτική ιστορία του Τετάρτου Ευαγγελίου πρέπει να ξαναγραφτεί.

🔓Alexandra Lembke-Ross, "Maternity and Mortality: A Matricentric Reading of the Prison Diary of Perpetua," 105-116 

Η συγγραφέας προτείνει μια νέα ανάγνωση του Passio Perpetuae et Felicitatis: η Perpetua καθίσταται μάρτυρας μέσω του μητρικού της σώματος. Εφαρμόζοντας τη μητροκεντρική λογοτεχνική θεωρία - μια νέα μέθοδο που αναδύεται από τα σπουδές της μητρότητας - η συγγραφέας αναδεικνύει πώς το μητρικό σώμα λειτουργεί ως μεταιχμιακός (liminal) χώρος μεταξύ ζωής και θανάτου. Επιπλέον, η Lembke-Ross συνδέει το μη γραμμικό χρόνο της αφήγησης του Πάθους με την écriture féminine της Hélène Cixous - η γυναικεία γραφή ως αντίσταση στα patriarchal αφηγηματικά σχήματα.

Στην αφήγηση του Πάθους η μητρική οδύνη τίθεται στο κέντρο του μαρτυρίου. Τέλος, η Περπέτουα συνδέεται με τη Μακκαβαία μητέρα η οποία στην πατερική ερμηνεία αναδεικνύεται σε παράδειγμα για τις απλές γυναίκες και μάλιστα τις παντρεμένες μητέρες. 

Η μεθοδολογία του άρθρου είναι συναρπαστική, αλλά εγείρει και κάποια ερωτήματα. Πόσο μπορούμε για παράδειγμα να διακρίνουμε μέσα στο κείμενο τη φωνή της Perpetua από τις παρεμβάσεις του συντάκτη/αναθεωρητή του κειμένου; Μήπως υπάρχει ο κίνδυνος προβολής σύγχρονων θεωριών σε ένα αρχαίο κείμενο;

Σε κάθε περίπτωση το άρθρο προσφέρει κάτι σπάνιο: μια ανάγνωση ενός κειμένου της πρώιμης χριστιανικής λογοτεχνίας που εστιάζει στην ενσώματη γυναικεία εμπειρία. Η Perpetua, ίσως είναι η μοναδική σωζόμενη γυναικεία φωνή από την αρχαιότητα που μιλάει για μητρότητα και θρησκευτική δέσμευση και γίνεται παράθυρο στο κόσμο αυτών των παραγνωρισμένων ανθρώπων της αρχαιότητας. Η μητροκεντρική θεώρηση, λοιπόν, δεν είναι απλά νέο "εργαλείο" - είναι η πρόσκληση να δούμε τα κείμενα με διαφορετική οπτική, να ακούσουμε φωνές που είχαν σιωπήσει.

-------------------

[ENG] 

🔓Michael Kok, "Was Cerinthus a Johannine Theologian?" 79-103 

Michael Kok challenges the established view supported by scholars such as Simone Pétrement, April DeConick, and M. David Litwa, namely that Cerinthus was an early interpreter and forger of the Fourth Gospel, and that the Johannine Epistles and the Epistula Apostolorum were written to counter his interpretation.

Kok examines grammatically the passages presented as evidence of Cerinthus's editorial intervention in the Gospel according to John and argues that the John mentioned by Irenaeus is John the Elder. Moreover, the claim that Cerinthus editorially intervened in the Gospel according to John first appears in the 4th century and is likely the result of a misinterpretation.

The article demonstrates how "historical certainties" often rest on fragile interpretive traditions. Irenaeus's simple identification "John = Apostle" shaped centuries of theology. The reconstruction of early Christological disputes requires attention to detail—who spoke to whom, when, with what authority. If Cerinthus was not influenced by Johannine theology, then the interpretive history of the Fourth Gospel needs to be rewritten.

🔓Alexandra Lembke-Ross, "Maternity and Mortality: A Matricentric Reading of the Prison Diary of Perpetua," 105-116 

The author proposes a new reading of the Passio Perpetuae et Felicitatis: Perpetua becomes a martyr through her maternal body. Applying matricentric literary theory—an emerging methodology from Motherhood Studies—the author demonstrates how the maternal body functions as a liminal space between life and death. Furthermore, Lembke-Ross connects the non-linear temporality of the Passion narrative to Hélène Cixous's écriture féminine—women's writing as resistance to patriarchal narrative schemas.

In the Passion narrative, maternal anguish is placed at the center of martyrdom. Finally, Perpetua is connected to the Maccabean Mother who in patristic interpretation emerges as an exemplar for ordinary women, specifically married mothers.

The article's methodology is exciting, but it also raises certain questions. To what extent, for example, can we distinguish Perpetua's voice in the text from the interventions of the editor/redactor? Is there a risk of projecting contemporary theories onto an ancient text?

In any case, the article offers something rare: a reading of an early Christian literary text that centers embodied female experience. Perpetua is perhaps the only surviving female voice from antiquity speaking of motherhood and religious commitment, and becomes a window into the world of these marginalized people of antiquity. Matricentric theory, therefore, is not simply a new "tool"—it is an invitation to see texts with a different lens, to hear voices that had been silenced.

Jewish Studies Quarterly 32/5 (2025)

 Jewish Studies Quarterly 32/5 (2025)

Rabbinization and Diversity: Methods, Models and Manifestations between 400 and 1000 CE, Part 2

• Avigail Manekin-Bamberger, "The Magic of Law: Exorcism, Excommunication and Rabbinic Authority in Late Antique Judaism," 275-293 (abstract)
• Abraham J. Berkovitz, "Rabbinization and Targumic Literature: Steps Towards a Historically Oriented Paradigm for the Study of Targum," 294-321 (abstract)
• Karen Britt, Ra'anan Boustan, "Jonah and the Three Fish in the Synagogue at Huqoq: Between Mosaic and Midrash," 322-355 (abstract)
• Hayim Lapin, "Slaughtering Practices, Rabbinization and the Western Mediterranean in the 9th Century," 351-372 (abstract)

Filología neotestamentaria 38[58] (2025)

 Filología neotestamentaria 38[58] (2025)

• Stanley E. Porter, "Verbal Aspect and Process Types in Ancient Greek from a Systemic Functional Linguistic Standpoint (Part TWO)," 3-26 (abstract)
• Jenny Read-Heimerdinger, "Linguistic Tools for Identifying the Structure of the Gospel of John," 27-46 (abstract)
• Chrys C. Caragounis, "Words that Do not Mean what They Say," 47-61 (abstract) 
• John A. L. Lee, "An Ingenious Greek Construction in the Septuagint and the New Testament," 63-75 (abstract)
• Peter R. Rodgers, "Papyrus 75 and Papyrus 4 Reconsidered," 77-88 (abstract)
• Stanley E. Porter, "Developments in Greek Language Studies: A Review Article," 89-118 (abstract)
• David Pastorelli, "History of the Text and Johannine Exegesis: Jn 13.14 as Test Case," 119-143 (abstract)
• Simon Gathercole, "Lexicography of Ένίστημι and the Eschatology of 1 Corinthians 7.25-26 and 2 Thessalonians 2.1-2," 145-186 (abstract)
• Yan Ma, "The Meaning of Σώφρων in the Pastoral Epistles: A Lexical Semantic Analysis," 187-199 (abstract)

Journal of Early Christian History 15/3 (2025)

 Journal of Early Christian History 15/3 (2025)

• James Alan Schetelich, "Disability as Narrative Prosthesis in John Chrysostom’s Homilies on John 9," : 1-16 (abstract)
• Ninnaku Oberholzer, "Surrounded by Wolves: A Reparative Visual Criticism of Susanna (LXX Daniel 13) in Text and Early Christian Art," 17-39 (OA)
• Joshua Joel Spoelstra, "Truth Concealed: The Crux Interpretum for Deception in Tobit and Judith," 40-54 (OA)
• Rantoa Letsosa & Daniel Orogun, "Between the Cross and the Parousia Consummation: An Analysis of Paul’s Love Ethics and Its Contemporary Lessons," 55-78 (OA)

Theologische Rundschau 90/4 (2025)

 Theologische Rundschau 90/4 (2025)

•  Jakob Wöhrle, "Das Zwölfprophetenbuch (2010–2020)," 443-517 (abstract)
•  Jan Philipp Turck, "Rudolf Bultmann, Hans Jonas und die Marburger Hermeneutik," 518-537 (abstract)

Η “βασιλική” πριν γίνει χριστιανική εκκλησία: ο ρωμαϊκός χώρος των δικαστηρίων και η Καινή Διαθήκη / Before the Christian Basilica: Roman Courts and the New Testament

Στις αφηγήσεις της Καινής Διαθήκης που περιέχουν σκηνές δημόσιας ακρόασης, απολογίας ή διαχείρισης του πλήθους, συνήθως εστιάζουμε στα πρόσωπα και στους λόγους τους—όχι στον χώρο μέσα στον οποίο λαμβάνει χώρα το γεγονός. Αυτό είναι εύλογο: τις περισσότερες φορές η ίδια η αφήγηση δεν περιγράφει αυτούς τους χώρους.

Μια πρόσφατη ανακάλυψη στην ιταλική πόλη Fano—η εύρεση μιας βασιλικής που ταυτίζεται με εκείνη που περιγράφει ο Βιτρούβιος—μας δίνει την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε πώς ο δημόσιος χώρος διαμόρφωσε την εμπειρία και τη σημασία τέτοιων επεισοδίων. Κι αυτό, επειδή στον ρωμαϊκό κόσμο ο δημόσιος βίος, και ειδικότερα η απονομή της δικαιοσύνης, ήταν άρρηκτα δεμένος με συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές δομές: το forum και τα διοικητικά συγκροτήματα που το πλαισιώνουν, αλλά και τη ρωμαϊκή basilica.

Η ανακάλυψη της basilica στη Fano (Fanum Fortunae)

Το 2022, στην Piazza Andrea Costa της ιταλικής πόλης Fano (της αρχαίας Fanum Fortunae), η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως εντυπωσιακές μαρμάρινες κατασκευές και δάπεδα, ενδεικτικά ενός δημόσιου μνημειακού συγκροτήματος. Περαιτέρω εργασίες αποκάλυψαν ένα ορθογώνιο κτήριο διαστάσεων περίπου 50 × 35 μέτρων, με περιμετρική κιονοστοιχία.

Μετά την επίσημη ανακοίνωση της 19ης Ιανουαρίου 2026, η αρμόδια Soprintendenza (ABAP Ancona–Pesaro Urbino) παρουσίασε στις 20 Ιανουαρίου 2026 τα βασικά δεδομένα: πέντε κίονες σε opus vittatum (τεχνική με εναλλασσόμενες σειρές τούβλων και λίθου), διαμέτρου περίπου 1,5 μ., σε απόσταση περίπου 4 μ. ο ένας από τον άλλο—σε αντιστοιχία με την περιγραφή του Βιτρούβιου (De Architectura 5) για τις πλευρικές κιονοστοιχίες. Οι βάσεις των κιόνων επικαλύπτονταν από μαύρο επίχρισμα.

Βάση/τμήμα κίονα από την ανασκαφή της basilica
στην Piazza Andrea Costa  στη Fano
(Φωτο: Ministero della Cultura, Ufficio Stampa e Comunicazione)

Η οριστική επιβεβαίωση ήρθε στις 16 Ιανουαρίου 2026, όταν με συστηματική έρευνα εντοπίστηκε η γωνιακή κολόνα του κτηρίου. Οι κίονες αυτού του κτηρίου, ύψους περίπου 15 μέτρων, στηρίζονταν σε φέροντες πεσσούς και παραστάδες για την υποστήριξη ενός δεύτερου ορόφου. Βρέθηκαν επίσης τμήμα του περιμετρικού τοίχου με μαύρο επίχρισμα, δύο τετράγωνες βάσεις (πιθανώς για αγάλματα), και εκτεταμένες επιφάνειες του δαπέδου της αίθουσας της βασιλικής.

Ας σημειωθεί ότι ήδη από το 2022 οι ανασκαφές στη via Vitruvio είχαν φέρει στο φως επιβλητικές οικοδομικές κατασκευές και μαρμάρινα δάπεδα που υποδήλωναν την παρουσία δημόσιων κτιρίων υψηλού επιπέδου. Η ανακάλυψη της βασιλικής συμπληρώνει την εικόνα αυτού του δημόσιου χώρου. Με βάση τα ευρήματα που έχουν μέχρι τώρα στη διάθεσή τους οι αρχαιολόγοι είναι σε θέση να αποκαταστήσουν την αρχική της μορφή και τις διαστάσεις της και την έχουν ταυτοποιήσει με τη βασιλική που περιγράφει ο Βιτρούβιος στο προαναφερθέν έργο του. Πρόκειται για την  πρώτη υλική απόδειξη της ύπαρξης του μοναδικού κτιρίου που ο Βιτρούβιος αποδίδει ρητώς στον εαυτό του.

Ανοιχτά ερωτήματα και μελλοντικές έρευνες

Η ανακάλυψη δημιουργεί μία σειρά από νέα ερωτήματα. Πού ακριβώς βρισκόταν ο aedes Augusti (ο ναός του Αυγούστου) που αναφέρει ο Βιτρούβιος; Πώς ήταν οργανωμένοι οι χώροι του forum; Οι έρευνες συνεχίζονται στην περιοχή του μοναστηριού του San Daniele, όπου εικάζεται ότι βρισκόταν το tribunalium και ο ναός. Προς την via Montevecchio, εντοπίστηκαν ήδη αρχιτεκτονικά υπολείμματα που πιθανόν σχετίζονται με το ρωμαϊκό macellum. Εκτιμάται ότι τα νέα ευρήματα θα επιτρέψουν την ανακατασκευή των άνω τμημάτων του κτηρίου της βασιλικής και θα οδηγήσουν στην επανεξέταση παλαιότερων υποθέσεων, όπως εκείνης του Palladio κατά το 16ο αιώνα.

Η ανακάλυψη της βασιλικής του Βιτρούβιου  είναι σημαντική όχι μόνο για τη ρωμαϊκή αρχαιολογία και την ιστορία της αρχιτεκτονικής αλλά και για την ιστορική μελέτη της εποχής της Καινής Διαθήκης. Μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τους χώρους, όπου η ρωμαϊκή εξουσία εκδηλώνεται ως δημόσια διαδικασία.

Η βασιλική ως δημόσιο κτήριο 

Μολονότι σήμερα η βασιλική να ταυτίζεται με συγκεκριμένο ρυθμό χριστιανικών ναών κι έχει αποκτήσει θρησκευτικό χαρακτήρα, στα ρωμαϊκά, όμως, χρόνια, ήταν ένα δημόσιο κοσμικό κτήριο συναλλαγών, διοίκησης και κυρίως δικαστικών διαδικασιών. Τα κτήρια, άλλωστε, του δημόσιου χώρου στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία είναι τόποι εξουσίας και φορείς ιδεολογίας. Ας θυμηθούμε εδώ ότι για τον Βιτρούβιο ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός πρέπει να ακολουθεί μία συγκεκριμένη τάξη κι αρμονία (για παράδειγμα, τα κτήρια πρέπει να ακολουθούν τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος). Η αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου, λοιπόν, επιβεβαιώνει και επιβάλλει μία συγκεκριμένη ιδεολογία και ιεραρχία της εξουσίας. 

Αυτός ο χώρος, όμως, είναι κι ο κόσμος στον οποίο κινούνται οι πρώτοι Χριστιανοί, οι οποίοι γίνονται αποδέκτες και κάποιες φορές θύματα της ιδεολογίας και της πολιτικής πραγματικότητας την οποία υπογραμμίζουν κτήρια, όπως η βασιλική του Βιτρούβιου. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε, για παράδειγμα, ότι συχνά στις Πράξεις των Αποστόλων, διαβάζουμε για συλλήψεις και δίκες, κατηγορίες και απολογίες των αποστόλων, επαφές με τις αρχές και τη μεταφορά του ευαγγελίου από τον ιδιωτικό στο δημόσιο χώρο. Δε μπορούμε με βεβαιότητα πάντοτε να συνδέσουμε συγκεκριμένα περιστατικά των Πράξεων με αυτά τα δημόσια κτήρια που οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει. Ευρήματα, όμως, όπως αυτό στη Fano, επιτρέπουν να διαβαστούν με μεγαλύτερη ιστορική ακρίβεια σκηνές δημόσιας ακρόασης/αντιπαράθεσης που περιγράφονται στις πρώιμες χριστιανικές πηγές και καθιστούν απτό το υλικό και θεσμικό πλαίσιο αυτών των περιστατικών. Η έννοια της “κρίσης” και της “δικαιοσύνης” αποκτά λοιπόν και μια υλική/κοινωνική διάσταση: δεν είναι μόνο θεολογικό λεξιλόγιο, αλλά και εμπειρία ζωής μέσα σε συγκεκριμένους χώρους εξουσίας. Επομένως, η αρχαιολογία του χώρου δεν παρέχει απλά ένα αποδεικτικό συμπλήρωμα στον ερμηνευτή της Καινής Διαθήκης. Είναι ένα σημαντικό σημείο αφετηρίας της ερμηνείας και της κατανόησης του κειμένου μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό του πλαίσιο. Αν θέλουμε να διαβάσουμε αυτά τα κείμενα όπως τα διάβαζαν οι πρώτοι αναγνώστες, πρέπει να ανακατασκευάσουμε, κατά το δυνατόν, τον υλικό κόσμο μέσα στον οποίο εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα που περιγράφουν. 

Η βασιλική της Fano λειτουργεί, επομένως, όπως μία "γέφυρα ανάμεσα στο κείμενο και τον τόπο"  (πρώτα μεταξύ του κειμένου του Βιτρούβιου και το συγκεκριμένο κτήριο και, δεύτερον, μεταξύ των αφηγήσεων όπως εκείνων των Πράξεων και της υλικής πραγματικότητας και του χώρου στις πόλεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου). Ευρήματα, όπως αυτό, μας υπενθυμίζουν ότι η ιστορία των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων δεν εκτυλίσσεται σε κενό αλλά μέσα σε συγκεκριμένες υλικές συνάφειες του αστικού βίου που η αρχαιολογία μπορεί να ανασυνθέσει με αυξανόμενη ακρίβεια. 

Πηγές

• Ministero della Cultura (Italia). «Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: “A Fano il cuore della …”». Comunicato stampa, 19/1/2026 
• Soprintendenza ABAP Ancona–Pesaro Urbino. «Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana», 20/1/ 2026 ] 
• Regione Marche. «Scoperta straordinaria a Fano: torna alla luce la Basilica di Vitruvio»1, 9/1/2026
• Smithsonian Magazine. «Archaeologists Say They’ve Finally Found a Long-Lost Basilica That Matches the Description the Architect Wrote 2,000 Years Ago». 22/1/2026
• Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026

-------------------------------------------------------

Ιn the New Testament narratives that contain scenes of public hearings, defenses, or crowd management, we typically focus on the individuals and their words rather than on the space in which the event takes place. This is because the narrative itself most often does not describe these spaces. A recent discovery in the Italian city of Fano—the finding of the first confirmed basilica of Vitruvius—gives us an opportunity to reconsider how these spaces shaped the meaning of these very texts. This is because in the Roman world, public life, and particularly the administration of justice, was inextricably bound to specific architectural structures: the forum and its administrative complexes, and especially the Roman basilica.

The discovery of the basilica at Fano (Fanum Fortunae)

In 2022, within the Piazza Andrea Costa in the Italian city of Fano (ancient Fanum Fortunae), the archaeological spade brought to light impressive marble architectural structures and floors. Further work revealed a rectangular building measuring approximately 50 x 35 meters with a perimeter colonnade. On January 20, 2026, the Italian Archaeological Service presented in a press conference (with the participation of Minister of Culture Alessandro Giuli) the extraordinary findings: five columns in opus vittatum (a technique with alternating rows of brick and stone), 1.5 meters in diameter, approximately 4 meters apart from one another—exactly as Vitruvius describes them in Book 5 of his work De Architectura for the lateral colonnades. The bases of the columns are covered with black plaster.

The definitive confirmation came on January 16, 2026, when through systematic investigation the corner column of the building was located. Its columns, approximately 15 meters high, rested on load-bearing piers and pilasters to support a second floor. Also found were a section of the perimeter wall with black plaster, two square bases (probably for statues), and extensive surfaces of the basilica hall's floor.

It should be noted that already in 2022, excavations on the via Vitruvio had brought to light imposing architectural structures and marble floors indicating the presence of high-level public buildings. The discovery of the basilica completes the picture of this public space. Based on the findings available to archaeologists so far, they are in a position to reconstruct its original form and dimensions and have identified it with the basilica that Vitruvius describes in his aforementioned work. This is the first material evidence of the existence of the only building that Vitruvius explicitly attributes to himself.

Open questions and future research

The discovery raises a series of new questions. Where exactly was the aedes Augusti, the temple of Augustus that Vitruvius mentions? How were the spaces of the complex organized? Excavations continue in the area of the monastery of San Daniele, where the tribunalium and temple may have been located. Toward the via Montevecchio, architectural remains have already been identified that probably belong to the Roman macellum. It is estimated that the new findings will allow the reconstruction of the upper sections of the building and the reexamination of earlier hypotheses, such as that of Palladio in the 16th century.

The discovery of Vitruvius's basilica matters not only for Roman archaeology and the history of architecture but also for the historical study of the New Testament period. It helps us better understand the spaces where Roman power manifests itself as a public process within buildings and public space.

The basilica as a public building

While today the basilica is identified with a specific style of Christian churches and has acquired a religious character, in Roman times it was a public secular building for judicial proceedings, administration, and politics. Moreover, the buildings of public space in the Roman Empire are sites of power and bearers of ideology. Let us recall here that for Vitruvius, architectural design must follow a specific order and harmony (for example, buildings must follow the proportions of the human body). The architecture of public space, therefore, confirms and imposes a specific ideology and hierarchy of power.

This space, however, is also the world in which the first Christians move, who become recipients of the ideology and political reality underscored by buildings such as Vitruvius's basilica. We should remember here, for example, that often in the Acts of the Apostles we read about arrests and trials, accusations and defenses of the apostles, contacts with authorities and the transfer of the gospel from private to public space. Without of course being able always to identify public buildings with certainty with specific incidents in Acts, findings such as that at Fano allow scenes of public hearing/confrontation described in early Christian sources to be read with greater historical accuracy. The concept of "judgment" and "justice" then acquires a material/social dimension as well: it is not only theological vocabulary, but also life experience within specific spaces of power. Therefore, the archaeology of space does not merely provide supporting evidence to the interpreter of the New Testament. It is an important point of departure for the interpretation and understanding of the text within its historical, social, and political context. If we want to read these texts as the first readers read them, we must reconstruct, as far as possible, the material world within which the events they describe unfolded.

The basilica at Fano thus functions as a "bridge between text and place" (first between Vitruvius's text and the specific building, and second, between narratives such as those of Acts and the material reality and space in the cities of the Greco-Roman world). Findings such as this remind us that the history of the early Christian communities does not unfold in a vacuum but within specific material contexts of urban life that archaeology can reconstruct with increasing accuracy.

---

Sources:

• Lauren K. McCormick, "Vitruvius and the Built World of the New Testament," Biblical Archaeology Society, January 30, 2026. https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-rome/vitruvius-and-built-world-of-new-testament/
• Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per le province di Ancona e Pesaro e Urbino, "Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana," January 20, 2026. https://sabapancona.cultura.gov.it/fano-pu-piazza-andrea-costa-emergono-i-resti-della-basilica-vitruviana/
• Ministero della Cultura, "Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: 'A Fano il cuore della più antica sapienza architettonica dell'Occidente'," January 19, 2026. https://cultura.gov.it/comunicato/28580
• Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026