ΟΑ: Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity

 Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, αξίζει να σημειώσουμε την κυκλοφορία σε open access του συλλογικού τόμου Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity (επιμ. Maria Dell’Isola, De Gruyter, 2025). Αν και ο τόμος δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην πρώιμη χριστιανοσύνη, περιλαμβάνει σημαντικές μελέτες για τη γυναικεία αυθεντία, το μαρτύριο, την προφητεία και την αγιότητα στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, καθώς και για τη μετέπειτα πρόσληψη αυτών των μορφών και προτύπων. Πρόκειται για μια χρήσιμη αφετηρία για όποιον ή όποια ενδιαφέρεται για τη θέση των γυναικών στην ιστορία του χριστιανισμού και για τους τρόπους με τους οποίους συγκροτήθηκαν, αμφισβητήθηκαν ή νομιμοποιήθηκαν οι γυναικείες μορφές θρησκευτικής αυθεντίας.

Το ζήτημα της γυναικείας αυθεντίας δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν· παραμένει ανοιχτό και αμφιλεγόμενο στις χριστιανικές εκκλησίες μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό και τόμοι σαν αυτόν έχουν σημασία που υπερβαίνει τα όρια της ακαδημαϊκής έρευνας.

Maria Dell’Isola (επιμ.), Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity, DeGruyter 2025

--------------

[ENG] 

On the occasion of International Women’s Day, it is worth noting the publication in open access of the collective volume Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity (ed. Maria Dell’Isola, De Gruyter, 2025). Although the volume is not limited exclusively to early Christianity, it includes important studies on female authority, martyrdom, prophecy, and holiness in the first Christian centuries, as well as on the later reception of these figures and models. It offers a useful point of departure for anyone interested in the place of women in the history of Christianity and in the ways female forms of religious authority were constructed, contested, or legitimized.

The question of female authority belongs not only to the past; it remains open and controversial in Christian churches to this day. For this reason, volumes such as this one have a significance that goes beyond the boundaries of academic research.

Maria Dell’Isola (ed.), Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity, DeGruyter 2025

Συναγωγές, αρχαιολογία και ιστορία μέσα από τα μάτια της Jodi Magness / Synagogues, Archaeology, and History Through the Eyes of Jodi Magness

Η Jodi Magness στο ανασκαφικό
πεδίο της συναγωγής
στο Huqoq της Γαλιλαίας.
Photo: Jim Haberman

Στη σειρά άρθρων Retrospectives της σελίδας Ancient Jew Review δημοσιεύθηκε πρόσφατα (4 Μαρτίου 2026) ένα αυτοβιογραφικό κείμενο της Jodi Magness, Kenan Distinguished Professor for Teaching Excellence in Early Judaism στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill), με τίτλο "Jodi Magness: Retrospective". Πρόκειται για την προσωπική αφήγηση της ακαδημαϊκής πορείας μίας αξιόλογης αρχαιολόγου-ιστορικού του αρχαίου Ιουδαϊσμού, το οποίο ταυτόχρονα λειτουργεί ως χάρτης ερευνητικής εξέλιξης.

Η προσωπική της διαδρομή στο χώρο της αρχαιολογίας/ιστορίας ξεκινά πολύ νωρίς, όταν στα 12 της χρόνια ήρθε σε επαφή με τον κόσμο της αρχαιότητας χάρη σε έναν καθηγητή της στο γυμνάσιο. Η μετέπειτα πορεία της είναι εντυπωσιακή: από τα σπήλαια της Ιουδαϊκής Ερήμου και τον Β.Α. της στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο, ως τις ανασκαφές στη Μασάδα, στο Χουκόκ της Γαλιλαίας και τη συστηματική μελέτη της κεραμικής της ύστερης Ρωμαϊκής και Βυζαντινής περιόδου.. Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο γόνιμα σημεία του κειμένου: η Magness εξηγεί πώς η μελέτη της κεραμικής—συχνά υποτιμημένη έναντι της μνημειακής αρχιτεκτονικής, των επιγραφών και των ψηφιδωτών—είναι καθοριστική για τις χρονολογήσεις που στηρίζουν κάθε ιστορική ερμηνεία.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα σε αυτήν την περιγραφή της ερευνητικής της πορείας είναι η αναφορά της στο πώς μια πρόσκληση σε συνέδριο για τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας το 1992 την έκανε αυθημερόν «ειδικό στην αρχαιολογία του Κουμράν», ή πώς ένας επίμονος εκδότης της Oxford University Press την οδήγησε σε μία από τις πιο φιλόδοξες μελέτες της, στη  Jerusalem Through the Ages (2024).

Το νέο ερευνητικό της εγχείρημα: Herod the Messiah

Η Magness επίσης κάνει μία εκτενή αναφορά στο νέο της βιβλίο, το οποίο θα εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Oxford University Press και φέρει τον προκλητικό τίτλο Herod the Messiah. Το project ξεκίνησε από ένα άρθρο του 2019, στο οποίο υποστήριξε ότι ο Ηρώδης σχεδίασε το μαυσωλείο του στο Ηρώδειο (ανακαλύφθηκε το 2007) ως βασιλικό δυναστικό μνημείο που τον τοποθετούσε μέσα στην ελληνιστική παράδοση των ηρωοποιημένων και θεοποιημένων βασιλέων. Καθοριστικής σημασίας είναι, κατά τη Magness, η θέση του Ηρωδείου: η οπτική γειτνίαση με τη Βηθλεέμ δεν ήταν τυχαία, αλλά αντανακλούσε μεσσιανικές διεκδικήσεις δαβιδικής προέλευσης. Στο νέο βιβλίο η θεματική αυτή επεκτείνεται: περιλαμβάνει άλλες οικοδομικές δραστηριότητες του Ηρώδη, τον Ναό της Ιερουσαλήμ, καθώς και τις αντιδράσεις που εκφράζουν τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, η Καινή Διαθήκη και οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς στις μεσσιανικές του αξιώσεις.

Ο συνδυασμός αρχαιολογικής και φιλολογικής τεκμηρίωσης στο συγκεκριμένο project είναι ιδιαίτερα ελκυστικός για όσους ασχολούνται με τη βιβλική έρευνα: ο Ηρώδης ως μεσσιανική φιγούρα δεν είναι απλώς ιστορικό ερώτημα, αλλά ανοίγει νέες προοπτικές στην ερμηνεία κειμένων της περιόδου του Δεύτερου Ναού και της πρώιμης χριστιανικής γραμματείας.

Ας μη λησμονούμε, τέλος, τη συμμετοχή της Magness στις ανασκαφές  της συναγωγής της Huqoq: μιας συναγωγής που χρονολογείται γύρω στο 400 μ.Χ., με εντυπωσιακά μωσαϊκά βιβλικών σκηνών αλλά και αφηγήσεων που δεν είναι «καθαρά βιβλικές». Η Magness δείχνει πώς τέτοια ευρήματα ανοίγουν συζήτηση για τη συλλογική μνήμη, την ταυτότητα και την «οπτική ερμηνεία» της Γραφής μέσα σε κοινότητες της ύστερης αρχαιότητας.

Ένα μεθοδολογικό σχόλιο

Πέρα από το βιογραφικό και ερευνητικό ενδιαφέρον, το κείμενο της Magness θέτει με σαφήνεια ένα ζήτημα που αφορά άμεσα τη βιβλική έρευνα: τη σχέση αρχαιολογικής και κειμενικής μαρτυρίας. Η Magness επιμένει ότι η αρχαιολογία δεν είναι απλώς επικουρική στη μελέτη των κειμένων· δε λειτουργεί ως «εικονογράφηση» ή επιβεβαίωση της γραπτής παράδοσης, αλλά αποτελεί ανεξάρτητη πηγή ιστορικής γνώσης που χρήζει ανεξάρτητης αξιολόγησης. Αυτή η θέση έχει άμεσες συνέπειες για την ερμηνευτική: εάν η αρχαιολογία μπορεί να αμφισβητήσει, να ανατρέψει ή να εμπλουτίσει αυτό που γνωρίζουμε από τα κείμενα, τότε ο διάλογος των δύο πεδίων πρέπει να είναι ισότιμος και κριτικός.

Πρόκειται για μια υπενθύμιση που η βιβλική έρευνα χρειάζεται διαρκώς — και η εντυπωσιακή πορεία της Magness είναι ένα πειστικό επιχείρημα υπέρ της.

Το πλήρες κείμενο του retrospective είναι διαθέσιμο στο Ancient Jew Review.

-------------------------------------------

[ENG]

The Ancient Jew Review recently published (March 4, 2026) an autobiographical piece by Jodi Magness, Kenan Distinguished Professor for Teaching Excellence in Early Judaism at the University of North Carolina (Chapel Hill), entitled "Jodi Magness: Retrospective." It is a personal account of the academic journey of a remarkable archaeologist and historian of ancient Judaism, which simultaneously functions as a map of scholarly evolution.

Her personal path in archaeology and history began very early, when at the age of 12 she was introduced to the ancient world by a middle school teacher. Her subsequent career is impressive: from the caves of the Judean Desert and her B.A. at the Hebrew University, to excavations at Masada, at Huqoq in Galilee, and the systematic study of late Roman and Byzantine pottery. Here lies one of the most productive points of the piece: Magness explains how the study of pottery — often undervalued in comparison to monumental architecture, inscriptions, and mosaics — is in fact decisive for the chronologies that underpin every historical interpretation.

Particularly striking in her account is the description of how an invitation to a 1992 conference on the Dead Sea Scrolls made her virtually overnight an "expert in the archaeology of Qumran," or how a persistent editor at Oxford University Press led her to one of her most ambitious works, Jerusalem Through the Ages (2024).

Her New Research Project: Herod the Messiah

Magness also offers an extended discussion of her forthcoming book, to be published by Oxford University Press, bearing the provocative title Herod the Messiah. The project grew out of a 2019 article in which she argued that Herod designed his mausoleum at Herodium (discovered in 2007) as a royal dynastic monument situating him within the Hellenistic tradition of heroized and deified kings. Central to Magness's argument is the location of Herodium: its visual proximity to Bethlehem was no accident, but reflected messianic claims rooted in Davidic tradition. The new book expands on this theme, encompassing Herod's other building projects, the Jerusalem Temple, and the reactions to his messianic claims as expressed in the Dead Sea Scrolls, the New Testament, and early Christian writers.

The combination of archaeological and philological evidence in this project is particularly compelling for those engaged in biblical research: Herod as a messianic figure is not merely a historical question, but opens new interpretive horizons for texts of the Second Temple period and early Christian literature.

We should not overlook, finally, Magness's role in the excavations of the synagogue at Huqoq — a synagogue dating to around 400 CE, adorned with stunning mosaics depicting biblical scenes as well as narratives that are not strictly biblical. Magness shows how such discoveries open up discussion about collective memory, identity, and the "visual interpretation" of Scripture within late antique communities.

A Methodological Note

Beyond its biographical and scholarly interest, Magness's piece articulates with clarity a question that bears directly on biblical research: the relationship between archaeological and textual evidence. Magness insists that archaeology is not merely ancillary to the study of texts — it does not function as "illustration" or confirmation of the written tradition, but constitutes an independent source of historical knowledge that requires independent evaluation. This position has direct hermeneutical consequences: if archaeology can challenge, overturn, or enrich what we know from texts, then the dialogue between the two fields must be one of equals, and critically engaged.

For biblical research in particular — and especially for the study of the New Testament — this means that the archaeological record is not simply a "backdrop" for understanding texts, but an independent interlocutor capable of changing the questions we ask. This is a reminder that biblical scholarship continually needs — and the remarkable career of Jodi Magness is a compelling argument in its favor.

The full text of the retrospective is available at the Ancient Jew Review. 

Η Κανδάκη και οι βασίλισσες της Νουβίας: αφορμή για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας / The Kandake and the Queens of Nubia: A Reflection for International Women's Day

 Η 8η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας, είναι μια καλή αφορμή για να στρέψουμε το βλέμμα μας στις γυναίκες που συναντάμε στις σελίδες της Καινής Διαθήκης — και στον κόσμο που τις περιέβαλλε.

Γυναίκες με εξουσία στην αρχαία Νουβία

Πριν από λίγες μέρες, το Μουσείο J. Paul Getty δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο "The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms", με αφορμή τη νέα έκδοση της Rita E. Freed, Ancient Nubian Art: A History (Getty Publications, 2026). Το άρθρο παρουσιάζει τον ρόλο των γυναικών στη Νουβία — στο σημερινό Σουδάν και νότιο Αίγυπτο — κατά την περίοδο της Μεροϊτικής βασιλείας (περ. 270 π.Χ. – 350 μ.Χ.).

Ό,τι καθιστά τη Νουβία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι ότι αποτελεί μια σπάνια περίπτωση αρχαίου πολιτισμού όπου η γυναικεία εξουσία ήταν τόσο ορατή όσο και νομιμοποιημένη. Βασίλισσες όπως η Amanirenas και η Amanishakheto δεν ήταν απλώς σύζυγοι βασιλέων — κυβερνούσαν αυτόνομα, διεξήγαγαν πολεμικές επιχειρήσεις και ανέθεταν την κατασκευή μνημειακών έργων τέχνης. Στις ανάγλυφες παραστάσεις των ναών εμφανίζονται σε ισότιμη θέση με τους άνδρες συνάρχοντές τους, φορώντας βασιλικά διάσημα και εκτελώντας τελετουργικές πράξεις. Η επιλογή αυτού του τρόπου απεικόνισής τους δεν ήταν τυχαίος: αντικατόπτριζε μια κοσμοαντίληψη στην οποία η γυναικεία εξουσία ήταν αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής και θρησκευτικής ζωής.

Γυναίκες στο περιβάλλον της Καινής Διαθήκης

Το ενδιαφέρον ενός τέτοιου άρθρου δεν έγκειται μόνο στην ανάδειξη μίας πτυχής της ιστορίας της Νουβίας. Μας υπενθυμίζει επίσης ότι η αρχαιότητα δεν προσφέρει ένα ενιαίο πρότυπο για τη θέση των γυναικών. Αν περιοριστούμε μόνο στο ελληνορωμαϊκό υλικό, κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε άλλες κοινωνίες στις οποίες οι γυναίκες μπορούσαν να εμφανίζονται με πολύ πιο ορατό τρόπο στον χώρο της εξουσίας. Από αυτή την άποψη, η αναφορά στις βασίλισσες της Νουβίας μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμη αφορμή για να ξανασκεφθούμε και τις γυναικείες μορφές που συναντούμε στο περιβάλλον της Καινής Διαθήκης. Άλλωστε κι η  Καινή Διαθήκη μαρτυρεί μια αξιοσημείωτη ποικιλία: από τις γυναίκες που ακολουθούν τον Ιησού και χρηματοδοτούν την αποστολή του (Λκ 8:1-3), ως την Πρίσκιλλα που διδάσκει τον Απολλώ (Πρξ 18:26), τη Φοίβη ως διάκονο της εκκλησίας της Κεγχρεών (Ρωμ 16:1) και την Ιουνία ανάμεσα στους αποστόλους (Ρωμ 16:7). Οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες σαφώς αναπτύσσονται μέσα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα τα οποία τις επηρεάζουν χωρίς όμως αυτές τελικά να καθίστανται παθητικά αντίγραφά του.

Η Κανδάκη: φιλολογική ανάλυση και ιστορικό πλαίσιο

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές των Πράξεων των Αποστόλων: η Κανδάκη του 8ου κεφαλαίου. Ο Λουκάς αναφέρει έναν «εὐνοῦχον δυνάστην» της «Κανδάκης τῆς βασιλίσσης Αἰθιόπων» και επιστρέφει από προσκύνημα στα Ιεροσόλυμα (Πρξ 8:27).

Το πρώτο ζήτημα που θέτει το χωρίο είναι φιλολογικό: τι σημαίνει «Κανδάκη»; Η λέξη δεν είναι κύριο όνομα. Είναι τίτλος — το μεροϊτικό kdke ή ktke, που δήλωνε τη βασίλισσα-μητέρα ή τη συνάρχουσα βασίλισσα του Μεροϊτικού βασιλείου. Ο τίτλος απαντά σε ελληνικές και λατινικές πηγές της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής (Στράβων, Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Δίων Κάσσιος), γεγονός που δείχνει ότι ήταν οικείος στο μορφωμένο ελληνόφωνο κοινό της εποχής. Ο Λουκάς, γράφοντας για ακροατές που γνώριζαν τον τίτλο, δεν χρειαζόταν να εξηγήσει ποια ήταν αυτή η γυναίκα. Ήταν αυτονόητο.

Ιστορικά, η πιο πιθανή υποψήφια για την Κανδάκη του 8ου κεφαλαίου είναι η Amantitere, που βασίλευσε περ. 25–41 μ.Χ. — χρονολογία που ταιριάζει με τα γεγονότα των Πράξεων. Η Amanirenas, που αναφέρεται στο άρθρο του Getty, ανήκει σε λίγο παλαιότερη εποχή (περ. 40–10 π.Χ.) και είναι γνωστή κυρίως από τις πολεμικές αντιπαραθέσεις της με τους Ρωμαίους στα νότια σύνορα της Αιγύπτου — ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πλήρους πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας που ασκούσαν οι βασίλισσες της Νουβίας. Η χρονολογία βέβαια δεν είναι απόλυτα βέβαιη, αλλά το βασικό σημείο παραμένει: όταν ο συγγραφέας των Πράξεων εισάγει στην αφήγησή του έναν αξιωματούχο της Κανδάκης, μιλά για έναν εκπρόσωπο μιας βασίλισσας με πλήρη και αναγνωρισμένη πολιτική εξουσία.

Η σκηνή αποκτά έτσι ένα πρόσθετο βάρος: το ευαγγέλιο φτάνει νότια, σε ένα βασίλειο όπου η γυναικεία ηγεσία ήταν θεσμοθετημένη και σεβαστή. Το άρθρο μας υπενθυμίζει ότι η μελέτη της αρχαιότητας γίνεται ουσιαστικότερη, όταν αφήνει χώρο και σε εκείνες τις γυναικείες μορφές που δεν ανήκουν στο πιο οικείο μας ελληνορωμαϊκό κάδρο, αλλά παρ’ όλα αυτά ανήκουν οργανικά στον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκαν τα κείμενα της Καινής Διαθήκης.

Freed, Rita E. “The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms” Getty News, 4 March 2026.

Επιπλέον βιβλιογραφία

Freed, Rita E. Ancient Nubian Art: A History. Los Angeles: Getty Publications, 2026

Lohwasser, Angelika. “Queenship in Kush: Status, Role and Ideology of Royal Women.” Journal of the American Research Center in Egypt 38 (2001): 61–76

Preston, Heather. “The Kandake: A Missing History.” Priscilla Papers 37.4 (2023)

Wilson, Brittany E. “Neither Male nor Female: The Ethiopian Eunuch in Acts 8.26–40.” NTS  60 (2014): 403-422

--------------------------

[ENG] 

International Women's Day is a good occasion to turn our attention to the women we encounter in the pages of the New Testament — and to the world that surrounded them.

Women in Power in Ancient Nubia

A few days ago, the J. Paul Getty Museum published an article titled "The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms", accompanying the release of Rita E. Freed's new book Ancient Nubian Art: A History (Getty Publications, 2026). The article explores the role of women in ancient Nubia — in present-day Sudan and southern Egypt — during the Meroitic period (c. 270 BCE – 350 CE).

What makes Nubia particularly remarkable is that it represents a rare case in the ancient world where female authority was both visible and fully legitimized. Queens such as Amanirenas and Amanishakheto were not merely royal consorts — they governed independently, led military campaigns, and commissioned monumental works of art. Temple reliefs depict them on equal footing with their male co-rulers, wearing royal regalia and performing ritual acts. This mode of representation was not incidental: it reflected a worldview in which female power was an integral part of political and religious life.

Women in the World of the New Testament

The interest of such an article lies not only in bringing to light one dimension of Nubian history. It also reminds us that antiquity does not offer a single, uniform model for the place of women in society. If we confine ourselves to Greco-Roman material alone, we risk overlooking other societies in which women could exercise power in far more visible ways. In this respect, the Nubian queens can serve as a useful prompt for reconsidering the female figures we encounter in the world of the New Testament as well. For the New Testament itself bears witness to a remarkable variety: from the women who follow Jesus and support his mission financially (Luke 8:1–3), to Priscilla who instructs Apollos (Acts 18:26), Phoebe as deacon of the church at Cenchreae (Rom 16:1), and Junia counted among the apostles (Rom 16:7). The early Christian communities clearly developed within specific social environments that shaped them — without, however, becoming mere passive reflections of those environments.

The Kandake: Philological Analysis and Historical Context

It is against this broader backdrop that one of the most intriguing figures in the Acts of the Apostles comes into focus: the Kandake of chapter 8. Luke mentions "an Ethiopian eunuch, a court official of Candace, queen of the Ethiopians," who is returning from a pilgrimage to Jerusalem (Acts 8:27).

The first question the passage raises is philological: what does Kandake actually mean? The word is not a personal name. It is a title — the Meroitic kdke or ktke, denoting the queen-mother or co-ruling queen of the Meroitic kingdom. The title appears in Greek and Latin sources of the Hellenistic and Roman periods (Strabo, Pliny the Elder, Cassius Dio), which suggests it was familiar to educated Greek-speaking audiences. Luke, writing for readers who would have recognized the title, had no need to explain who this woman was. It was self-evident.

Historically, the most likely candidate for the Kandake of Acts 8 is Amantitere, who reigned c. 25–41 CE — a chronology that fits well with the events of Acts. Amanirenas, featured in the Getty article, belongs to a slightly earlier period (c. 40–10 BCE) and is best known for her military confrontations with Roman forces on the southern borders of Egypt — a striking example of the full political and military authority wielded by Nubian queens. The precise identification remains uncertain, but the essential point holds: when the author of Acts introduces an official of the Kandake, he is speaking of a representative of a queen whose authority was full, public, and internationally recognized.

The scene thus carries an additional weight: the gospel reaches southward, into a kingdom where female leadership was institutionalized and respected. The article reminds us that the study of antiquity becomes richer when it makes room for those female figures who do not belong to our more familiar Greco-Roman frame — but who are nonetheless organically part of the world in which the texts of the New Testament were born.

Freed, Rita E. “The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms” Getty News, 4 March 2026.

For further reading

Freed, Rita E. Ancient Nubian Art: A History. Los Angeles: Getty Publications, 2026

Lohwasser, Angelika. “Queenship in Kush: Status, Role and Ideology of Royal Women.” Journal of the American Research Center in Egypt 38 (2001): 61–76

Preston, Heather. “The Kandake: A Missing History.” Priscilla Papers 37.4 (2023)

Wilson, Brittany E. “Neither Male nor Female: The Ethiopian Eunuch in Acts 8.26–40.” NTS  60 (2014): 403-422

HIPHIL Novum 10/1 (2025)

 HIPHIL Novum 10/1 (2025)

• Aaron Adair, "Counting on the Census Numbers Mathematical Approaches to the elep in Numbers,"1-21 (OA)
• Evy Beijen, Dr. R. de Heide, "Authorship Verification of the Disputed Pauline Letters through Deep Learning," 22-39 (OA)

Το κάλυμμα του Μωυσή: Έξοδος 34 και Β΄ Κορινθίους 3 / The Veil of Moses: Exodus 34 and 2 Corinthians 3

 Ένα πρόσφατο άρθρο του David Frankel στο TheTorah.com ("Moses’ Radiant Face: Holiness Unveiled") επανέρχεται σε ένα από τα πλέον εντυπωσιακά επεισόδια του βιβλίου της Εξόδου: το πρόσωπο του Μωυσή που ακτινοβολεί μετά τη συνάντησή του με τον Θεό ώστε ο Μωυσής να το σκεπάζει (Εξοδ 34:29–35) για να μη φοβηθούν οι Ισραηλίτες. Πρόκειται για μια περικοπή με μακρά ιστορία ερμηνείας, τόσο στην ιουδαϊκή όσο και στη χριστιανική παράδοση. Το ενδιαφέρον του άρθρου δεν έγκειται απλώς στην επανάληψη γνωστών παρατηρήσεων, αλλά στην προσπάθεια να αναδειχθούν οι εσωτερικές εντάσεις της αφήγησης και να τεθεί εκ νέου το ερώτημα της λογοτεχνικής και θεολογικής της επεξεργασίας.

Ο Frankel επισημαίνει ότι η σημερινή μορφή του κειμένου δεν είναι αφηγηματικά απολύτως ομαλή. Ο Μωυσής δεν καλύπτει αμέσως το πρόσωπό του μόλις κατεβαίνει από το όρος, αλλά πρώτα απευθύνεται ακάλυπτος στον Ααρών, στους άρχοντες και κατόπιν σε όλους τους Ισραηλίτες. Μόνον αφού ολοκληρώσει την ομιλία του θέτει το κάλυμμα στο πρόσωπό του. Παράλληλα, η ακτινοβολία του προσώπου του εμφανίζεται εδώ, μετά την παραλαβή των δεύτερων πλακών, ενώ η στενή σχέση του Μωυσή με τον Θεό έχει ήδη περιγραφεί σε προηγούμενα κεφάλαια. Οι δεύτερες πλάκες αναφέρονται εδώ και στη συνέχεια δε γίνεται ξανά λόγος για την τύχη τους. Τέλος, στους στ. 34-35 ο Μωυσής εισέρχεται στη Σκηνή του Μαρτυρίου για να συνομιλήσει με τον Θεό, η Σκηνή όμως δεν έχει ακόμη κατασκευαστεί. Κατά τον Frankel, αυτά τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η περικοπή φέρει ίχνη επεξεργασίας και ότι πιθανόν συνδέεται με παλαιότερη μη ιερατική παράδοση, η οποία εντάχθηκε αργότερα στην παρούσα συνάφεια. 

Η αφήγηση του Εξοδ 34 αξιοποιείται επίσης από τον Παύλο στο 2 Κορ 3:7-18. Εκεί ο Παύλος χρησιμοποιεί την εικόνα του καλύμματος για να αντιδιαστείλει δύο διακονίες· εκείνη της παλαιάς διαθήκης (που «καταργείται») και εκείνη του Πνεύματος την οποία ο Παύλος υπηρετεί. Ωστόσο, δεν αναπαράγει απλώς την αφήγηση της Εξόδου. Τη διαβάζει εκ νέου, την ανασυντάσσει και την εντάσσει στο δικό του επιχείρημα περί διακονίας, δόξας και Πνεύματος. Δεν είναι αναγκαίο να υποθέσουμε ότι γνώριζε κάποια διαφορετική μορφή του κειμένου. Πιθανότερο είναι ότι γνωρίζει ουσιαστικά την ίδια μορφή που έχει παραδοθεί και ότι την ερμηνεύει με ελευθερία, σύμφωνα με τη δική του θεολογική στόχευση. Επομένως, η παύλεια ανάγνωση συνιστά μια νέα ερμηνευτική πράξη, η οποία δείχνει πώς η Γραφή παραμένει ανοικτή σε νέες θεολογικές προσλήψεις.

Το άρθρο του Frankel έχει, επομένως, ιδιαίτερη αξία όχι επειδή λύνει οριστικά όλα τα προβλήματα του Εξ 34, αλλά επειδή μας υπενθυμίζει ότι το ίδιο το βιβλικό κείμενο είναι συχνά πιο σύνθετο απ’ όσο υποθέτουμε. Και το 2 Κορ 3 μας δείχνει ότι αυτή η σύνθετη υφή της Γραφής δεν έπαψε να γεννά διαφορετικές ερμηνείες ήδη από την αρχαιότητα. Το λαμπρό πρόσωπο του Μωυσή και το κάλυμμά του παραμένουν, έτσι, ένα σημείο συνάντησης ανάμεσα στη σύνταξη του κειμένου, τη θεολογία της θείας παρουσίας και τη μεταγενέστερη ερμηνευτική του ζωή.

Για μία πνευματολογική ερμηνεία του 2Κορ 3:16-17 μέσα στους αιώνες βλ. επίσης τη μελέτη μου “The Spirit as a Hermeneutic Lens of Israel’s Past and the Church’s Present and Future: 2 Cor 3:16–17 and Its Reception in Patristic Tradition,” στο The Spirit, Hermeneutics, and Dialogues, επιμ. Reimund Bieringer et al. (Leuven: Peeters, 2019), 137–154.

---------------------------------

[ENG] 

A recent article by David Frankel on TheTorah.com ("Moses’ Radiant Face: Holiness Unveiled") returns to one of the most striking episodes in the book of Exodus: the face of Moses that radiated after his encounter with God, so that Moses covered it (Exod 34:29–35) lest the Israelites be afraid. This is a passage with a long history of interpretation, in both Jewish and Christian tradition. The interest of the article lies not simply in the repetition of well-known observations, but in the effort to bring to light the internal tensions of the narrative and to raise anew the question of its literary and theological redaction.

Frankel notes that the present form of the text is not entirely smooth as a narrative. Moses does not immediately cover his face upon descending from the mountain; he first addresses Aaron, the leaders, and then all the Israelites with his face uncovered. Only after completing his speech does he place the veil over his face. At the same time, the radiance of his face appears here, after the reception of the second tablets, even though Moses' intimate relationship with God has already been described in previous chapters. The second tablets are mentioned here and then nothing more is said about their fate. Finally, in vv. 34–35 Moses enters the Tent of Meeting to converse with God, yet the Tent has not yet been constructed. According to Frankel, these elements suggest that the passage bears traces of redaction and that it is likely connected to an older non-Priestly tradition, which was subsequently incorporated into its present context.

The narrative of Exod 34 is also taken up by Paul in 2 Cor 3:7–18. There Paul uses the image of the veil to contrast two ministries: that of the old covenant (which "is being abolished") and that of the Spirit which Paul serves. However, he does not simply reproduce the narrative of Exodus. He rereads it, restructures it, and incorporates it into his own argument concerning ministry, glory, and the Spirit. There is no need to assume that he knew a different form of the text. It is more likely that he knew essentially the same form as has been transmitted and that he interprets it freely, in accordance with his own theological purposes. The Pauline reading is therefore a new interpretive act, which shows how Scripture remains open to new theological appropriations.

Frankel's article is, therefore, of particular value not because it definitively resolves all the problems of Exod 34, but because it reminds us that the biblical text itself is often more complex than we assume. And 2 Cor 3 shows us that this complex texture of Scripture never ceased to generate different interpretations, already from antiquity. Moses' radiant face and his veil thus remain a meeting point between the composition of the text, the theology of divine presence, and its later interpretive life.

For a pneumatological interpretation of 2 Cor 3:16–17 through the centuries, see also my essay "The Spirit as a Hermeneutic Lens of Israel's Past and the Church's Present and Future: 2 Cor 3:16–17 and Its Reception in Patristic Tradition," in The Spirit, Hermeneutics, and Dialogues, ed. Reimund Bieringer et al. (Leuven: Peeters, 2019), 137–154.

Εξερευνώντας τη βασιλική πρωτεύουσα των Αμμωνιτών / Exploring the Royal Capital of the Ammonites

 Το άρθρο της Katharina Schmidt που δημοσιεύεται στο ιστολόγιο ANE Today ("Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel") παρουσιάζει το νέο ερευνητικό πρόγραμμα για την ακρόπολη του Αμμάν, δηλαδή την αρχαία Ραββάθ-Αμμών, πρωτεύουσα του βασιλείου των Αμμωνιτών. Η έρευνα κατά τις ανασκαφικές περιόδους 2024-2025 επικεντρώθηκε σε ένα μνημειακό συγκρότημα της Εποχής του Σιδήρου, το οποίο ενδέχεται να συνδέεται με την πολιτική ελίτ της πόλης και ίσως μάλιστα να ήταν βασιλική κατοικία. Παράλληλα, το άρθρο αναφέρεται στα νεότερα ευρήματα των ανασκαφών, όπως πολυτελή αντικείμενα και τρεις λίθινες γυναικείες κεφαλές, οι οποίες πιθανότατα είχαν αποτροπαϊκή ή προστατευτική λειτουργία και ενισχύουν την εικόνα ενός χώρου συνδεδεμένου με κύρος, πλούτο και συμβολική προβολή εξουσίας.

Τέτοιες ανακαλύψεις έχουν ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο επειδή προσθέτουν νέα δεδομένα για μια βιβλική πόλη, αλλά και επειδή μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα πώς οργανώνονταν η εξουσία, η αστική μορφή και η ιδεολογία της βασιλείας στο νότιο Λεβάντε. Η Ραββάθ-Αμμών δεν ήταν ένας απομονωμένος τόπος· ανήκε σε έναν κόσμο διασυνδεδεμένο, όπου πολιτική κυριαρχία, εμπόριο, θρησκεία και πολιτισμικές επιρροές διαπλέκονταν διαρκώς. Το σημαντικό εδώ είναι ότι η αρχαιολογία δεν μας δίνει απλώς «εντυπωσιακά ευρήματα», αλλά ένα πιο σύνθετο υπόβαθρο για να σκεφτούμε τις κοινωνίες που βρίσκονται πίσω από τα βιβλικά κείμενα και τις ιστορικές μνήμες της περιοχής.

Katharina Schmidt, "Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel"

------------------------

[ENG]  

Katharina Schmidt’s article, published on the ANE Today blog (“Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel”), presents the new research project on the Amman Citadel, that is, ancient Rabbath-Ammon, the capital of the Ammonite kingdom. The research conducted during the 2024–2025 excavation seasons focused on a monumental Iron Age complex that may be connected with the city’s political elite and may even have served as a royal residence. At the same time, the article discusses the most recent excavation finds, such as luxury objects and three carved female stone heads, which most likely had an apotropaic or protective function and reinforce the image of a space associated with prestige, wealth, and the symbolic display of power.

Such discoveries are of particular importance not only because they add new data about a biblical city, but also because they help us better understand how power, urban form, and royal ideology were organized in the southern Levant. Rabbath-Ammon was not an isolated place; it belonged to an interconnected world in which political domination, trade, religion, and cultural influences were constantly intertwined. What matters here is that archaeology does not simply provide us with “impressive finds,” but with a more complex background for reflecting on the societies that lie behind the biblical texts and the historical memories of the region.

Katharina Schmidt, "Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel"

Currents in Biblical Research 24/2 (2026)

 Currents in Biblical Research 24/2 (2026)

• Ekaputra Tupamahu, Wongi Park, "Special Issue: Asian and Asian American Biblical Interpretation in East and Southeast Asia," 108-117 (abstract)
• Sonia Kwok Wong, "Cross-Textual Hermeneutics as a Dialogical Approach to Biblical Interpretation in the Native Chinese Academic Contexts," 118-141 (OA)
• Dong Hyeon Jeong, "A Report on the State of Biblical Scholarship in the Philippines: An Unexpected Virtual Rhizomatic Emergence of Cellphone-Social Media as the ‘Publishing House’ of the Mass," 142-157 (abstract)
• Jordan J. Cruz Ryan, "Filipino American Biblical Interpretation: Nascent Hermeneutics," 158-186 (abstract)    

Στο τρέχον τεύχος Journal of Eastern Christian Studies / In the current issues of Journal of Eastern Christian Studies

 Journal of Eastern Christian Studies 77/3-4 (2025)

• Hanna Hoogenraad, "'Exactly the Same Way the Words are Said in the Greek Language': Three Sixth-Century Syriac Translators Explaining Their Work," 211–227 (OA)
• Jr. Bradley J. Marsh, "Reading the Margins: The Role of 'Marginal' Reading(s) in Jacob of Edessa’s Bible," 228–244 (abstract)
• Yonatan Moss, Flavia Ruani, "New Evidence for Solving the Ninth-Century West Syrian Synoptic Problem," 245–262 (OA)
• Marion Pragt, "Bodies of Interpretation: David, Abishag, and the Collection of Exegetical Knowledge in Syriac Christianity," 314–344 (abstract)

Zeitschrift für antikes Christentum 29/3 (2026)

 Zeitschrift für antikes Christentum  29/3 (2026)

• Martin Wallraff, "Kanontafeln auf Purpur: Das Fragment einer byzantinischen Evangelienhandschrift im Kloster Vatopedi," 396-407 (abstract)

Themenheft: Tiere in der christlichen Spätantike

• Dorothee Schenk, Johanna Jürgens, "Einleitung: Biblische Tiere in frühchristlichen Kontexten," 408-424  Caroline Macé, "Der Drache im Physiologus," 425-443 (abstract)
• Johanna Jürgens, "Promiskuitive Hyänen, gierige Schweine und andere Tiere als Ausdruck ethischer Devianz bei Clemens von Alexandria," 444-457 (abstract)
• Helene Hild, "Von Wahlfreiheit und Walfreiheit – Tiere in Origenes’ De principiis und der ersten Genesis-Homilie," 458-470 (abstract)
• Jens Binfet, "Tierische Weltpolitik oder spirituelle Kartierung der Welt? Tiergestalten im Sacharjakommentar des Hieronymus," 471-486 (abstract)
• Lisa Deininger, "Löwenstarke Propaganda: Die Rezeption von Löwen in den Heiligenviten des Hieronymus," 487-500 (abstract)
• Islème Sassi, "Quid sibi volunt tres aves? – Pelikan, Nachtvogel und Spatz in Hippo und Nola: Exegese bei Augustinus, Therasia und Paulinus," 501-517 (abstract)
• Vinzent Wiedemann, "Der Pelikan als Christussymbol," 518-536 (abstract)
• Dorothee Schenk, "Von Pferden und Einhörnern – ein Ritt durch die Spätantike," 537-550 (abstract)
• Stefan Metz, "Häretische Biester: Tiere, Vandalen und das nahende Ende im Werk des Quodvultdeus von Karthago," 551-564 (abstract)
• Jacquline Wormstädt, "Tierische Häretiker:innen? – Tiere in Schenute von Atripes häresiologischer Rhetorik," 565-576 (abstract)
• Julia Catharina Beier, "Die Schlange im Epos De spiritalis historiae gestis des Avitus von Vienne – Werkzeug des Teufels oder rechte Hand Gottes?" 577-589 (abstract)
• Anika Bahr, "Tierwunder und göttliche Legitimation: Die Rolle von Pferd, Bär und Rabe in der Vita Columbani und ihre Bedeutung für das columbanische Mönchtum," 590-602 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Journal of Early Christian Studies 34/1 (2026)

 Journal of Early Christian Studies 34/1 (2026)

• Jason Borges, "Travel in Abercius's Epitaph," 1-17 (abstract)
• Sarah Parkhouse, "Perpetua in the Amphitheater: Spatial Power, Colonial Archaeology, and Christian History," 19-44 (abstract)
• Kent Peters, "Philosophy or Cult? The Categorization of Christian and Roman Identity in Minucius Felix's Octavius and Tertullian's Apology," 45-72 (abstract)