W. Eisele, " 'Bessere Theologie!' Der Hebräerbrief in der neueren Forschung," Theologische Revue 121 (Februar 2026)
https://doi.org/10.17879/thrv-2026-9345
Στο τρέχον τεύχος του Theologische Revue o W. Eisele συζητά τις τάσεις που παρατηρούνται στην έρευνα της Προς Εβραίους, όπως αυτές αποτυπώνονται σε μονογραφίες και διατριβές που εκδόθηκαν κατά τα τελευταία χρόνια. Το άρθρο του που χαρακτηρίζεται από ευρυμάθεια και οξυδέρκεια αναδεικνύει τα σημαντικά ερωτήματα που προκύπτουν από τη θεολογία της επιστολής· τι σημαίνει η αυτοθυσία του Ιησού, ποια είναι η σχέση της σταυρικής θυσίας με το ουράνιο θυσιαστήριο, και πώς η διάκριση μεταξύ συμβόλου και μεταφοράς επηρεάζει την ερμηνεία της επιστολής.
Το άρθρο χωρίζεται σε πέντε μεγάλες ενότητες. Στην πρώτη ο Eisele συζητά τη διάκριση μεταξύ της μεταφοράς και του συμβόλου. Η μεταφορά μεταφέρει εικόνες από μια πτυχή της πραγματικότητας σε μίαν άλλη. Το σύμβολο εισέρχεται στο βάθος της πραγματικότητας, μιας πραγματικότητας που δε μπορεί να εκφραστεί αλλιώς κι υπερβαίνει την ανθρώπινη αντίληψη. Αυτή η διάκριση έχει μεγάλη σημασία για την ερμηνεία της Προς Εβραίους. Αν τα «ουράνια» στοιχεία της επιστολής (το αγιαστήριο, η προσφορά, η εισαγωγή στα Άγια των Αγίων) είναι απλές μεταφορές, τότε ο αναγνώστης πρέπει να βρει πίσω τους μια «κανονική» ιστορική ή ανθρωπολογική πραγματικότητα — για παράδειγμα, τον σταυρό ως ιστορικό γεγονός. Αν όμως είναι σύμβολα, τότε η εικόνα του ουράνιου αρχιερέα δεν «σημαίνει» απλώς τον σταυρό· τον φανερώνει στη βαθύτερη, αληθινότερη διάστασή του, εκείνη που ο ανθρώπινος νους δεν μπορεί να συλλάβει αλλιώς. Ο ίδιος ο Eisele τάσσεται σαφώς υπέρ μιας «συμβολικής» ανάγνωσης — αν και συνεχίζει να αφήνει ανοιχτά ερωτήματα, με την ειλικρίνεια που αρμόζει σε σοβαρό μελετητή.
Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζει την τρέχουσα συζήτηση για τη σωτηριολογία της επιστολής. Εδώ ο Eisele σχολιάζει δύο διδακτορικές διατριβές — του Bobby Jamieson (Cambridge 2019) και του Christian Lustig (Tübingen 2023) — οι οποίες καταλήγουν σε ακριβώς αντίθετα συμπεράσματα ως προς τη σχέση του σταυρικού θανάτου, της Ανάστασης και του ουράνιου θυσιαστηρίου. Μόνο αν αποδεχτούμε ότι ο Εβρ χρησιμοποιεί συμβολική γλώσσα για να εκφράσει μια πολυδιάστατη πραγματικότητα στην οποία χρόνος και αιωνιότητα «αλληλοπεριχωρούνται», η ένταση μεταξύ αυτών των δύο πραγματικοτήτων αίρεται — ή τουλάχιστον μεταφέρεται σε διαφορετικό επίπεδο.
Στις νεότερες μελέτες για την εσχατολογία της επιστολής η παλαιότερη αντίθεση μεταξύ αποκαλυπτικής και μεσοπλατωνικής κατανόησης φαίνεται να αμβλύνεται. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από τη μελέτη της Elena Belenkaja (Baden Baden 2024), όπου υποστηρίζεται ότι η χρονική και χωρική διάσταση συμπλέκονται. Ο Eisele παρατηρεί ότι στην επιστολή κυριαρχεί ο χωρικός/κάθετος άξονας (γη-ουρανός) και ο χρονικός/οριζόντιος ορίζοντας (τώρα/τα ερχόμενα) λειτουργεί παραπληρωματικά. Η παρατήρησή του εδώ είναι σημαντική: το ερώτημα για τον Εβρ δεν είναι πότε θα επέλθει η σωτηρία, αλλά πού βρισκόμαστε ήδη (βλ. Εβρ 12:22).
Στην τέταρτη ενότητα ο Eisele παρουσιάζει την ενδιαφέρουσα μελέτη της Madison Pierce (Cambridge 2020) η οποία προτείνει μία "προσωπολογική ερμηνεία" (prosopological exegesis). Ο συγγραφέας της επιστολής παραθέτει τα παλαιοδιαθηκικά κείμενα ως ζωντανό λόγο — του Πατέρα, του Υιού ή του Αγίου Πνεύματος — και αποδεικνύει ότι αυτή η ερμηνευτική μέθοδος συγκροτεί έναν εσωτερικό θεολογικό διάλογο που προαναγγέλλει τη μεταγενέστερη Τριαδολογία χωρίς να την «επιβάλλει» αναχρονιστικά. Αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση φαίνεται να σχετίζεται και με την αρχαία χριστιανική ερμηνευτική και θα είχε ενδιαφέρον η σύνδεσή της με παραλλαγές της στην πατερική γραμματεία.
Στην τελευταία ενότητα ο Eisele συζητά κατά πόσο η Εβρ έχει αντι-ιουδαϊκό περιεχόμενο. Ο συγγραφέας της επιστολής αναγνωρίζει μόνο ένα λαό του Θεού — από τον Άβελ μέχρι τους αποδέκτες της επιστολής — και χρησιμοποιεί τη λατρεία του Σινά όχι για να υποβαθμίσει τον Ισραήλ, αλλά για να δείξει ότι η νέα διαθήκη «υπερβαίνει» (και δεν «ακυρώνει») τη λατρεία και την λατρευτική πράξη του Ισραήλ. Ο όποιος αντι-ιουδαϊσμός είναι θέμα ερμηνείας μεταγενέστερων ερμηνευτών και δε χαρακτηρίζει την επιστολή.
Εν κατακλείδι, αυτό που προκύπτει μέσα από το κείμενο του Eisele είναι η ανάγκη να ακούσουμε την πρόσκληση του Ε. Gräßer στο υπόμνημά του για την επιστολή (1990) η οποία μέχρι σήμερα παραμένει ανοιχτή: χρειαζόμαστε «καλύτερη θεολογία» — όχι απλώς καλύτερες μεθόδους, αλλά βαθύτερη ερμηνευτική συνείδηση για το τι μας ζητά ένα κείμενο που μιλά για πραγματικότητες που «υπερβαίνουν την ανθρώπινη αντίληψη», όπως λέει ο ίδιος ο Eisele — και που ωστόσο δεν μπορούν να ειπωθούν παρά μόνο με εικόνες.
----------------------
[ENG]
W. Eisele, " 'Bessere Theologie!' Der Hebräerbrief in der neueren Forschung," Theologische Revue 121 (Februar 2026)
https://doi.org/10.17879/thrv-2026-9345
In the current issue of Theologische Revue, W. Eisele discusses the trends in recent scholarship on the Epistle to the Hebrews, as reflected in monographs and dissertations published over the past several years. His article, marked by both erudition and critical acuity, brings into sharp focus the central questions raised by the theology of the epistle: What does the self-offering of Jesus mean? What is the relationship between the sacrifice on the cross and the heavenly sanctuary? And how does the distinction between symbol and metaphor shape the interpretation of the letter?
The article is organized into five major sections.
In the first, Eisele discusses the distinction between metaphor and symbol. A metaphor transfers images from one dimension of reality to another. A symbol, by contrast, penetrates to the depth of reality — a reality that cannot be expressed otherwise and that exceeds human perception and understanding. This distinction carries considerable weight for the interpretation of Hebrews. If the "heavenly" elements of the epistle (the sanctuary, the offering, the entrance into the Holy of Holies) are mere metaphors, then the reader must find behind them a "plain" historical or anthropological reality — for example, the cross as a historical event. If, however, they are symbols, then the image of the heavenly high priest does not simply "stand for" the cross; it reveals the cross in its deeper, truer dimension — one that the human mind cannot grasp in any other way. Eisele himself clearly aligns with a "symbolic" reading, while continuing to leave certain questions open, with the honesty that befits a serious scholar.
The second section presents the current debate on the soteriology of the epistle. Here Eisele engages with two doctoral dissertations — by Bobby Jamieson (Cambridge 2019) and Christian Lustig (Tübingen 2023) — which arrive at diametrically opposed conclusions regarding the relationship between the death on the cross, the Resurrection, and the heavenly sanctuary. It is possible that, if we accept that Hebrews employs symbolic language to express a multidimensional reality in which time and eternity mutually interpenetrate, the tension between these two positions is dissolved — or at least relocated to a different level of inquiry.
In the more recent studies on the eschatology of the epistle, the older opposition between an apocalyptic and a Middle Platonic reading appears to be softening. This at least is the conclusion that emerges from Elena Belenkaja's study (Baden-Baden 2024), which argues that the temporal and spatial dimensions are interwoven. Eisele observes that in the epistle the spatial/vertical axis (earth–heaven) is dominant, while the temporal/horizontal horizon (now/the things to come) functions in a supplementary role. His observation here is significant: the question for Hebrews is not when salvation will come, but where we already stand — "you have come to Mount Zion and to the city of the living God" (Heb 12:22).
In the fourth section, Eisele presents the thought-provoking study of Madison Pierce (Cambridge 2020), which proposes a "prosopological interpretation" (prosopological exegesis). The author of the epistle introduces Old Testament texts as living speech — of the Father, the Son, or the Holy Spirit — and demonstrates that this hermeneutical method constitutes an internal theological dialogue that anticipates later Trinitarian theology without anachronistically "imposing" it. This interpretive approach appears to be related to early Christian hermeneutics more broadly, and a comparison with its parallels in patristic literature would be well worth pursuing.
In the final section, Eisele examines whether Hebrews carries anti-Jewish content. The author of the epistle recognizes only one people of God — from Abel to the recipients of the letter — and draws on the Sinai cult not to diminish Israel, but to show that the new covenant "surpasses" (without "nullifying") the worship and liturgical practice of Israel. Whatever anti-Judaism exists is a matter of later interpretation and does not characterize the epistle itself.
In conclusion, what emerges from Eisele's article is the urgency of heeding the invitation extended by E. Gräßer in his commentary on the epistle (1990) — an invitation that remains open to this day: we need "better theology" — not merely better methods, but a deeper hermeneutical awareness of what a text demands of us when it speaks of realities that "exceed human perception," as Eisele himself puts it — realities that can nonetheless be expressed only through images.
