Catholic Biblical Quarterly 88/2 (2026)

 Catholic Biblical Quarterly 88/2 (2026)

• John Makujina, "The Case of the Inverted Male Wrestlers: Assessing Lyle Eslinger’s Reversal of the Participants in Genesis 32:26–33"
• H. Clay Smith, "Negotiating Power among the Living and the Dead: A Reassessment of Deuteronomy’s 'Politics of Postmortem Existence'"
• Tova Ganzel, "Reconstructing the 'Remnant': Judean Identity under Babylonian and Persian Rule"
• Caleb Punt, "The Mourning, Withering, and Dying Earth: An Ecological Reading of Isaiah 24"
• Yisca Zimran, "In God We Trust? Micah 7:7–10 and the Debate Regarding the Divine Presence and Its Effect"
• José Enrique Aguilar Chiu, "The Kingdom of God in the Gospel of Mark"
• Nicholas J. Schaser, "An Unbearable Law? The Yoke of Rehoboam and the Burden of Human Demands in Acts 15:10"
• M. Samuel Adkins, "Gratitude and Justice in Romans 1:16–32"

Catholic Biblical Quarterly 88/1 (2026)

 Catholic Biblical Quarterly 88/1 (2026)

• Carol J. Dempsey, "Moving beyond Text-Fetishism: Toward a Catholic Biblical Hermeneutic," 1–24
• Carlos A. Garcia Alayon, "Delimiting Creation: Sense Divisions as Reception History in an Early Septuagint Witness of Genesis 1," 25–49   
• Andrew Geist, "From Marriage to Sacrilege: Variations on a Biblical Motif," 50–70   
• E. J. Davila, "Psalm 22: The Death and Resurrection of King David," 71–87   
• Ethan Schwartz, "Tradition-Informed Historical Criticism: A Jewish Reading of Dei Verbum as an Invitation to Catholic–Jewish Dialogue in Biblical Studies," 88–111  
• Mary Ann Beavis, "A Certain Woman Disciple: Tabitha as µαθήτρια," 112–129  
• Stephen C. Wunrow, " 'About Whom Is Our Discourse': New Data on λόγοc in Hebrews 4:13," 130–142
• Rubin James Yi McClain, "The New Jerusalem and Greco-Roman City Founding: Revelation 19–21," 143–162

Journal of Biblical Literature 145/1 (2026)

 Journal of Biblical Literature 145/1 (2026)

• Ehud Ben Zvi, "Open the Gates! Exploring Futures for Us as Scholars, for Our Field, and for Our Society of Biblical Literature Free," 7-26 (OA)
• Ohad Magori, "Theft of Livestock in the Covenant Code: A New Synchronic Approach Available to Purchase," 27-48 (abstract)
• Jerome F. D. Creach, " 'Even the Birds Find a Home': Psalm 104:16–18 and the Concept of the Cosmic Sanctuary Available to Purchase," 49-68 (abstract)
• Rachel Corcho / Matthew J. Klem; / Daniel A. Machiela, "What and Where Is 'the Plain of Dura' in Daniel 3:1? Available to Purchase," 69-87 (abstract)
• Robert J. Myles, "Soft Clothing, Hard Jesus: Toughness and Class Conflict in Q 7:24–25 Available to Purchase," 89-110 (abstract)
• John N. Genter, "A Messianic Secret and an Unconventional Christ in Matthew’s Gospel Available to Purchase," 111-132 (abstract)
• Joshua H. M. Chan , "The Ethnolinguistic Significance of Tongues in Acts: From Xenolalia to Naturally Acquired Languages Available to Purchase," 133-155 (abstract)
• Grayden McCashen, "Christ’s Piety: 1 Timothy 3:16 in Light of Early Christian Traditions Available to Purchase," 157-178 (abstract)
• David J. Downs, " 'Let Us Fix Our Eyes on the Blood of Christ' (1 Clement 7.4): Blood and Atonement in 1 Clement and Hebrews Available to Purchase," 179-198 (abstract)

«Φοβούμενοι τον θεόν»: ιστορική πραγματικότητα ή ερμηνευτική κατασκευή; / “God-Fearers”: Historical Reality or Interpretive Construct?

Το πρόσφατο σύντομο άρθρο του Thomas A. Robinson (Ομ. Καθηγητή, Πανεπιστήμιο του Lethbridge), που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation, επανέρχεται σε ένα παλιό αλλά εξαιρετικά σημαντικό ερώτημα που αφορά τη διάδοση του Χριστιανισμού κατά το β΄ ήμισυ του 1ου αι. και τον 2ο αι. μ.Χ.: πόσο ασφαλής ιστορικά είναι η υπόθεση ύπαρξης των «φοβουμένων/σεβομένων τὸν θεόν», δηλαδή μιας ομάδας εθνικών που έλκονταν από τον Ιουδαϊσμό και σύχναζαν στις συναγωγές της Διασποράς χωρίς όμως να γίνονται προσήλυτοι; Ο Robinson αμφισβητεί τη θέση περί ύπαρξης μιας πολυπληθούς τέτοιας ομάδας εθνικών, οι οποίοι θεωρείται ότι αποτέλεσαν και τη δεξαμενή από την οποία ο Χριστιανισμός άντλησε τα πρώτα μέλη του. Πρόκειται για μια κριτική, την οποία ο Robinson ανέπτυξε διεξοδικότερα στη μονογραφία του Revisiting the God-fearer Thesis in the Development of Early Christianity (LNTS 713· London: T&T Clark, 2025).

Στο ηλεκτρονικό του άρθρο ο Robinson παραθέτει συνοπτικά τα επιχειρήματά του: α) η ρευστή και μη τεχνική χρήση των όρων «φοβούμενοι τὸν θεὸν»  και «θεοσεβεῖς»  σε κείμενα και επιγραφές της αρχαιότητας, β) η έλλειψη αρχαιολογικών και επιγραφικών μαρτυριών, γ) το ζήτημα της πρόσβασης στη μετάφραση των Ο΄ από τα μέλη των χριστιανικών κοινοτήτων, δ) η σχέση των «φοβουμένων» προς τις ιουδαϊκές κοινότητες της Διασποράς. Μέσα από τη συζήτηση των επιμέρους ζητημάτων ο Robinson μας υποχρεώνει να ξαναδούμε κριτικά ένα ερμηνευτικό σχήμα (Ιουδαίοι->φοβούμενοι->Εκκλησία) το οποίο σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητο.

Ο Robinson έχει δίκαιο όσον αφορά τη ρευστότητα και την ασάφεια της ορολογίας που χαρακτηρίζει αυτήν την ομάδα εθνικών. Χωρίς να δεχθούμε την ύπαρξη μιας αναγνωρίσιμης ομάδας με σαφή όρια, δε θα πρέπει να απορρίψουμε την πιθανότητα σύνδεσης μιας ομάδας εθνικών (πιθανόν ολιγάριθμης) με τις συναγωγές της Διασποράς. Οι λιγοστές επιγραφές κυρίως από τη Μ. Ασία βεβαιώνουν την παρουσία τέτοιων εθνικών που λειτουργούν ως ευεργέτες αυτών των ιουδαϊκών κοινοτήτων. Η ρευστότητα της ορολογίας δεν συνεπάγεται ανυπαρξία, και η ανεξάρτητη προσέλκυση των εθνικών στην Εκκλησία συνυπάρχει άνετα με ένα υπαρκτό — αν και αμφίσημο — φαινόμενο εθνικών φιλικά διακείμενων προς τη Συναγωγή.

Στη μονογραφία του ο Robinson αντιπροτείνει ότι η κύρια δεξαμενή του πρώιμου χριστιανισμού δεν ήταν αυτοί οι λιγοστοί θεοσεβείς αλλά οι “raw pagans”, όπως τους ονομάζει, οι «αδιαμεσολάβητοι», δηλαδή εθνικοί που δεν έχουν καμιά επαφή ή κανένα ενδιαφέρον για τον Ιουδαϊσμό. Αυτή η θέση του Robinson συγκλίνει προς τα συμπεράσματα του ερευνητικού προγράμματος “Redescribing the Ancient World”, όπου υποστηρίζεται ότι ο εθνικός κόσμος της αρχαιότητας δεν ήταν ένας παρηκμασμένος και απογοητευμένος θρησκευτικά, αλλά ένας κόσμος θρησκευτικά ανήσυχος. Φαινόμενα «ενοθεϊσμού» ή «μεγαθεϊσμού», όπως η λατρεία του Οσίου και του Δικαίου ή του Θεού Υψίστου αλλά και αφιερώσεις στις συμβατικές θεότητες του ελληνορωμαϊκού κόσμου αναδεικνύουν αυτήν την πραγματικότητα. Στη διατριβή μου με αφορμή τη λατρεία του Θεού Υψίστου στη ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη (Η Μακεδονία στην εποχή της Καινής Διαθήκης, 1999) είχα επίσης υποστηρίξει αυτήν τη ρευστότητα κι είχα αποσυνδέσει τη συγκεκριμένη λατρεία στη Θεσσαλονίκη από την ιουδαϊκή επιρροή. Πολλοί εθνικοί διέθεταν ήδη τις θρησκευτικές προϋποθέσεις για να δεχθούν το κήρυγμα του χριστιανισμού χωρίς την προηγούμενη διαμεσολάβηση της συναγωγής. Βέβαια εδώ θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί. Θα πρέπει να αναγνωρίσουμε το σύνθετο χαρακτήρα της θρησκευτικής ζωής του αρχαίου κόσμου, τη δυνατότητα συναντήσεων και συγκλίσεων θρησκευτικών ιδεών και εμπειριών μέσα σε έναν πολυπολιτισμικό κόσμο καθώς –κι αυτό, νομίζω, είναι εξαιρετικά σημαντικό- τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η θρησκευτική ζωή από τόπο σε τόπο. Αυτή η τοπικότητα συχνά δε λαμβάνεται υπόψη και αυτό αποτελεί, θεωρώ, ένα μειονέκτημα και της θέσης του Robinson.  

Σε κάθε περίπτωση, όμως,  τόσο το άρθρο όσο και το βιβλίο του Robinson αξίζουν να διαβαστούν, γιατί χωρίς να δίνει οριστικές απαντήσεις επισημαίνει τον κίνδυνο των υπεραπλουστεύσεων. Ίσως, τελικά, χρειάζεται να μιλάμε λιγότερο για μια συμπαγή ομάδα “god-fearers” και περισσότερο για ένα φάσμα σχέσεων εθνικών με τον Ιουδαϊσμό της διασποράς. Χωρίς να λύνει όλα τα προβλήματα, αυτή η μετατόπιση της ερευνητικής μας εστίασης οδηγεί σε μια πιο προσεκτική και ιστορικά νηφάλια ανάγνωση των πηγών.

Thomas A. Robinson, "Revisiting the God-Fearers"

---------------------

[ENG] 

The recent short article by Thomas A. Robinson (Emeritus Professor, University of Lethbridge), published on the website The Bible and Interpretation, returns to an old but exceptionally important question concerning the spread of Christianity during the second half of the first and the second century CE: how historically secure is the assumption of the existence of the "God-fearers/God-worshippers" (phoboumenoi/sebomenoi ton theon) — that is, of a group of Gentiles who were attracted to Judaism and frequented the diaspora synagogues without, however, becoming proselytes? Robinson contests the thesis of the existence of a sizeable such group of Gentiles, who are held to have constituted the reservoir from which Christianity drew its first members. This is a critique that Robinson develops more extensively in his monograph Revisiting the God-fearer Thesis in the Development of Early Christianity (LNTS 713; London: T&T Clark, 2025).

In his online article, Robinson presents his arguments in summary form: (a) the fluid and non-technical use of the terms phoboumenoi ton theon and theosebeis in ancient texts and inscriptions; (b) the scarcity of archaeological and epigraphic evidence; (c) the question of access to the Septuagint on the part of members of the Christian communities; and (d) the relationship of the "God-fearers" to the Jewish communities of the diaspora. Through his discussion of these individual issues, Robinson obliges us to reconsider critically an interpretive scheme (Jews → God-fearers → Church) which today is treated as almost self-evident.

Robinson is right about the fluidity and imprecision of the terminology that characterises this group of Gentiles. Without accepting the existence of a recognisable group with clear boundaries, we should not dismiss the possibility of a connection between a group of Gentiles (probably small in number) and the synagogues of the diaspora. The few inscriptions, mainly from Asia Minor, do attest the presence of such Gentiles acting as benefactors of these Jewish communities. Terminological fluidity does not entail non-existence, and the independent attraction of Gentiles to the Church coexists comfortably with a real — if ambiguous — phenomenon of Gentiles sympathetically disposed towards the synagogue.

In his monograph, Robinson counter-proposes that the main reservoir of early Christianity was not these few theosebeis but the "raw pagans," as he calls them — Gentiles with no contact with or interest in Judaism whatsoever. This position of Robinson's converges with the conclusions of the research programme Redescribing the Ancient World, in which it is argued that the pagan world of antiquity was not religiously decadent and disillusioned but rather one of religious unrest. Phenomena of "henotheism" or "megatheism," such as the cult of Hosios kai Dikaios or of Theos Hypsistos, but also dedications to the conventional deities of the Graeco-Roman world, bring this reality into view. In my doctoral dissertation, taking the cult of Theos Hypsistos in Roman Thessalonica as my point of departure (Macedonia in the Era of the New Testament, 1999), I too had argued for this fluidity and had dissociated the specific cult in Thessalonica from Jewish influence. Many Gentiles already possessed the religious prerequisites to receive the Christian proclamation without prior synagogal mediation. Here, of course, we must proceed with considerable caution. We need to recognise the composite character of religious life in the ancient world, the possibility of encounters and convergences of religious ideas and experiences within a multicultural world, and — this, I think, is of particular importance — the distinctive features that religious life presents from place to place. This local dimension is often left out of account, and this, in my view, is a weakness of Robinson's position as well.

In any case, both Robinson's article and his book deserve to be read, because, without offering definitive answers, he draws attention to the dangers of oversimplification. Perhaps, in the end, we need to speak less of a compact "God-fearer" group and more of a spectrum of relationships between Gentiles and the Judaism of the diaspora. Without resolving all the problems, this shift in our research focus leads to a more careful and historically sober reading of the sources.

Thomas A. Robinson, "Revisiting the God-Fearers"

Η κατοικία του Θεού: η πολυφωνία της βιβλικής μαρτυρίας / The Dwelling of God: The Many Voices of Biblical Witness

Το πρόσφατο άρθρο της Lisbeth S. Fried στην ιστοσελίδα TheTorah.com, με τον τίτλο “Did YHWH Reside in the Temple?”, θέτει ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα: ήταν ο ναός απλώς ο κατεξοχήν τόπος λατρείας του YHWH ή νοούνταν επίσης ως η πραγματική κατοικία της θείας παρουσίας; Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι οι βιβλικές παραδόσεις δεν δίνουν την ίδια απάντηση, αλλά υιοθετούν διαφορετικά θεολογικά μοντέλα.

Τόσο στην αφήγηση της κατασκευής της Σκηνής του Μαρτυρίου (Εξ. 40) όσο και στον εγκαινιασμό του Ναού του Σολομώντα (1Βασ. 8) παρατηρείται η ίδια ακολουθία: ανοικοδόμηση του ιερού χώρου → έλευση της θείας παρουσίας (νεφέλη) → θυσιαστική λατρεία. Αυτό το μοτίβο αντιστοιχεί σε μεγάλο βαθμό στις λατρευτικές πρακτικές της αρχαίας Εγγύς Ανατολής: οι ναοί ήταν κυριολεκτικά κατοικίες των θεών, οι ιερείς τελούσαν την τελετή «πλύσης του στόματος» (mīs pî) για να εγκαταστήσουν τον θεό στο άγαλμά του και οι θυσίες αποτελούσαν κυριολεκτικά την τροφή του. Η Fried παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στον Κύλινδρο του Κύρου και σε βαβυλωνικές επιγραφές.

Η Fried επισημαίνει ότι το βιβλίο του Έσδρα απομακρύνεται από αυτό το μοτίβο (κεφ. 3). Αποκαθίσταται πρώτα ο βωμός και αρχίζει η προσφορά των ολοκαυτωμάτων, ενώ ακόμη «ὁ οἶκος Κυρίου οὐκ ἐθεμελιώθη» (Εσδρ. 3:6). Η σειρά, λοιπόν, αντιστρέφεται: προηγούνται η κατασκευή του βωμού και η έναρξη της λατρείας, χωρίς να προϋποτίθεται έτοιμος ναός ως θεία κατοικία.

Αυτό, υποστηρίζει η Fried, εξηγείται καλύτερα από τον ελληνικό τρόπο λατρείας, όπου το θυσιαστήριο —και όχι ο ναός— ήταν το ουσιώδες στοιχείο της λατρείας, ενώ οι θεοί δεν κατοικούσαν μόνιμα στα ιερά τους αλλά προσκαλούνταν κάθε φορά. Ως παράδειγμα η συγγραφέας αναφέρει το ιερό του Ασκληπιού στην Επίδαυρο, όπου ο βωμός προηγήθηκε του ναού κατά δυόμισι αιώνες. Η ίδια πρακτική ανιχνεύεται, κατά τη Fried, και στις αφηγήσεις των Πατριαρχών, δηλαδή σε κείμενα που παραδοσιακά αποδίδονται στον Γιαχβιστή, όπου ο Αβραάμ, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ χτίζουν βωμούς αυθόρμητα, χωρίς καμία τελετή εγκατάστασης της θεότητας, σε αντίθεση με τα κείμενα της Ιερατικής (P) και της Δευτερονομικής (D) παράδοσης. Η συγγραφέας συμπεραίνει μάλιστα ότι αυτές οι διαφορετικές αντιλήψεις, η ελληνική και εκείνη της Εγγύς Ανατολής, μπορούν να χρησιμεύσουν και ως κριτήριο χρονολόγησης βιβλικών κειμένων.

Το άρθρο της Fried αποτελεί μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συμβολή στη συζήτηση για τη θρησκεία και τη λατρεία του αρχαίου Ισραήλ μέσα στο ευρύτερο πολιτισμικό τους πλαίσιο. Βέβαια, η γενίκευση κάτω από δύο κατηγορίες θεολογικής αντίληψης, την ανατολική και την ελληνική, μάλλον απλουστεύει μια εικόνα πολύ πιο σύνθετη, όπως προκύπτει από τις αρχαίες πηγές. Για παράδειγμα, στον ελληνικό κόσμο υπήρχαν τελετές καθαρμού αγαλμάτων που θυμίζουν αρκετά την ανατολική mīs pî. Επιπλέον, η αξιοποίηση αυτής της διάκρισης ως εργαλείου χρονολόγησης των βιβλικών κειμένων δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής από μόνη της. Η θεολογική μορφή ενός κειμένου μπορεί να δηλώνει ιδεολογική τάση ή λογοτεχνική επιλογή, όχι κατ’ ανάγκην και ακριβή χρονολογική θέση.

Τέλος, η σύγχρονη έρευνα έχει αναδείξει τον σύνθετο χαρακτήρα της βιβλικής θεολογίας της θείας παρουσίας, ακόμη και μέσα στα στρώματα της ιερατικής και της δευτερονομιστικής παράδοσης. Ο ίδιος ο Σολομών, αμέσως μετά τη δήλωσή του ότι «οἶκον ᾠκοδόμηκά σοι», εκφράζει ήδη την αδυναμία του ουρανού να χωρέσει τον Θεό: «μὴ γε ὅτι ἀληθῶς κατοικήσει ὁ Θεὸς μετὰ ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς;» (3Βασ. 8:27).

Αυτή η εσωτερική ένταση του βιβλικού κειμένου, ανάμεσα στην κατοικία του Θεού και στην αδυναμία να περιοριστεί ο Θεός μέσα στον χώρο, προϋποτίθεται και στην κριτική τοποθέτηση του Στεφάνου στις Πράξεις (7:48) και του Παύλου (17:24). Εκείνο που προκύπτει από τα κείμενα αυτά, και που η Fried αναδεικνύει με μεγάλη σαφήνεια, είναι η πολυφωνία των βιβλικών απαντήσεων στο ερώτημα για την κατοικία του Θεού.

---------------------

[ENG] 

A recent article by Lisbeth S. Fried on TheTorah.com, entitled “Did YHWH Reside in the Temple?”, raises a fascinating question: was the Temple simply the preeminent site of YHWH's worship, or was it also understood as the actual dwelling place of the divine presence? Fried argues that the biblical traditions do not offer a single answer, but instead adopt different theological models.

Both in the account of the construction of the Tabernacle (Exod. 40) and in the dedication of Solomon's Temple (1 Kgs. 8), the same sequence is observed: construction of the sacred space → arrival of the divine presence (cloud) → sacrificial worship. This pattern corresponds closely to the cultic practices of the ancient Near East (ANE): temples were literally the dwellings of the gods, priests performed the "washing of the mouth" ritual (mīs pî) to install the deity in its statue, and sacrifices constituted, in a very real sense, the god's food. Fried draws, among other sources, on the Cyrus Cylinder and Babylonian inscriptions.

Fried notes that the book of Ezra departs from this pattern (ch. 3). The altar is restored first and burnt offerings begin, even though "the foundation of the Temple of the Lord had not yet been laid" (Ezra 3:6). The sequence is thus reversed: construction of the altar and inauguration of worship come first, without a completed temple presupposed as the divine residence.

This, Fried argues, is better explained by the Greek model of worship, in which the altar — not the temple — was the essential element of cult, and the gods did not permanently reside in their sanctuaries but were invited on each occasion. As an example, she cites the sanctuary of Asclepius at Epidaurus, where the altar preceded the temple by two and a half centuries. The same pattern, she argues, is found in the patriarchal narratives — that is, in texts traditionally attributed to the Yahwist — where Abraham, Isaac, and Jacob build altars spontaneously, without any ceremony of divine installation, in contrast to the texts of the Priestly (P) and Deuteronomistic (D) traditions. Fried concludes further that these two different conceptions, the Greek and the ancient Near Eastern, may even serve as a criterion for dating biblical texts.

Fried's article is an exceptionally interesting contribution to the discussion of ancient Israelite religion and worship within its broader cultural context. That said, subsuming the evidence under two broad categories of theological conception — Eastern and Greek — somewhat oversimplifies a picture that is far more complex, as the ancient sources themselves reveal. For instance, the Greek world had its own rituals for the purification of statues that bear a considerable resemblance to the Near Eastern mīs pî. Moreover, the use of this distinction as a tool for dating biblical texts cannot be considered secure in itself. The theological character of a text may reflect an ideological tendency or a literary choice, not necessarily a precise chronological position.

Finally, modern scholarship has highlighted the complex nature of biblical theology of divine presence, even within the layers of the Priestly and Deuteronomistic traditions. Solomon himself, immediately after declaring "I have built you a house," already acknowledges the impossibility of God being contained in space: "But will God indeed dwell with mortals on earth?" (1 Kgs. 8:27).

This internal tension within the biblical text — between God's dwelling and the impossibility of confining God to any space — is also presupposed in the critical stances of Stephen in Acts (7:48) and Paul (17:24). What emerges from these texts, and what Fried illuminates with great clarity, is the polyphony of biblical responses to the question of where God dwells.

Η Κανδάκη και οι βασίλισσες της Νουβίας: αφορμή για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας / The Kandake and the Queens of Nubia: A Reflection for International Women's Day

 Η 8η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας, είναι μια καλή αφορμή για να στρέψουμε το βλέμμα μας στις γυναίκες που συναντάμε στις σελίδες της Καινής Διαθήκης — και στον κόσμο που τις περιέβαλλε.

Γυναίκες με εξουσία στην αρχαία Νουβία

Πριν από λίγες μέρες, το Μουσείο J. Paul Getty δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο "The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms", με αφορμή τη νέα έκδοση της Rita E. Freed, Ancient Nubian Art: A History (Getty Publications, 2026). Το άρθρο παρουσιάζει τον ρόλο των γυναικών στη Νουβία — στο σημερινό Σουδάν και νότιο Αίγυπτο — κατά την περίοδο της Μεροϊτικής βασιλείας (περ. 270 π.Χ. – 350 μ.Χ.).

Ό,τι καθιστά τη Νουβία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι ότι αποτελεί μια σπάνια περίπτωση αρχαίου πολιτισμού όπου η γυναικεία εξουσία ήταν τόσο ορατή όσο και νομιμοποιημένη. Βασίλισσες όπως η Amanirenas και η Amanishakheto δεν ήταν απλώς σύζυγοι βασιλέων — κυβερνούσαν αυτόνομα, διεξήγαγαν πολεμικές επιχειρήσεις και ανέθεταν την κατασκευή μνημειακών έργων τέχνης. Στις ανάγλυφες παραστάσεις των ναών εμφανίζονται σε ισότιμη θέση με τους άνδρες συνάρχοντές τους, φορώντας βασιλικά διάσημα και εκτελώντας τελετουργικές πράξεις. Η επιλογή αυτού του τρόπου απεικόνισής τους δεν ήταν τυχαίος: αντικατόπτριζε μια κοσμοαντίληψη στην οποία η γυναικεία εξουσία ήταν αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής και θρησκευτικής ζωής.

Γυναίκες στο περιβάλλον της Καινής Διαθήκης

Το ενδιαφέρον ενός τέτοιου άρθρου δεν έγκειται μόνο στην ανάδειξη μίας πτυχής της ιστορίας της Νουβίας. Μας υπενθυμίζει επίσης ότι η αρχαιότητα δεν προσφέρει ένα ενιαίο πρότυπο για τη θέση των γυναικών. Αν περιοριστούμε μόνο στο ελληνορωμαϊκό υλικό, κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε άλλες κοινωνίες στις οποίες οι γυναίκες μπορούσαν να εμφανίζονται με πολύ πιο ορατό τρόπο στον χώρο της εξουσίας. Από αυτή την άποψη, η αναφορά στις βασίλισσες της Νουβίας μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμη αφορμή για να ξανασκεφθούμε και τις γυναικείες μορφές που συναντούμε στο περιβάλλον της Καινής Διαθήκης. Άλλωστε κι η  Καινή Διαθήκη μαρτυρεί μια αξιοσημείωτη ποικιλία: από τις γυναίκες που ακολουθούν τον Ιησού και χρηματοδοτούν την αποστολή του (Λκ 8:1-3), ως την Πρίσκιλλα που διδάσκει τον Απολλώ (Πρξ 18:26), τη Φοίβη ως διάκονο της εκκλησίας της Κεγχρεών (Ρωμ 16:1) και την Ιουνία ανάμεσα στους αποστόλους (Ρωμ 16:7). Οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες σαφώς αναπτύσσονται μέσα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα τα οποία τις επηρεάζουν χωρίς όμως αυτές τελικά να καθίστανται παθητικά αντίγραφά του.

Η Κανδάκη: φιλολογική ανάλυση και ιστορικό πλαίσιο

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές των Πράξεων των Αποστόλων: η Κανδάκη του 8ου κεφαλαίου. Ο Λουκάς αναφέρει έναν «εὐνοῦχον δυνάστην» της «Κανδάκης τῆς βασιλίσσης Αἰθιόπων» και επιστρέφει από προσκύνημα στα Ιεροσόλυμα (Πρξ 8:27).

Το πρώτο ζήτημα που θέτει το χωρίο είναι φιλολογικό: τι σημαίνει «Κανδάκη»; Η λέξη δεν είναι κύριο όνομα. Είναι τίτλος — το μεροϊτικό kdke ή ktke, που δήλωνε τη βασίλισσα-μητέρα ή τη συνάρχουσα βασίλισσα του Μεροϊτικού βασιλείου. Ο τίτλος απαντά σε ελληνικές και λατινικές πηγές της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής (Στράβων, Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Δίων Κάσσιος), γεγονός που δείχνει ότι ήταν οικείος στο μορφωμένο ελληνόφωνο κοινό της εποχής. Ο Λουκάς, γράφοντας για ακροατές που γνώριζαν τον τίτλο, δεν χρειαζόταν να εξηγήσει ποια ήταν αυτή η γυναίκα. Ήταν αυτονόητο.

Ιστορικά, η πιο πιθανή υποψήφια για την Κανδάκη του 8ου κεφαλαίου είναι η Amantitere, που βασίλευσε περ. 25–41 μ.Χ. — χρονολογία που ταιριάζει με τα γεγονότα των Πράξεων. Η Amanirenas, που αναφέρεται στο άρθρο του Getty, ανήκει σε λίγο παλαιότερη εποχή (περ. 40–10 π.Χ.) και είναι γνωστή κυρίως από τις πολεμικές αντιπαραθέσεις της με τους Ρωμαίους στα νότια σύνορα της Αιγύπτου — ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πλήρους πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας που ασκούσαν οι βασίλισσες της Νουβίας. Η χρονολογία βέβαια δεν είναι απόλυτα βέβαιη, αλλά το βασικό σημείο παραμένει: όταν ο συγγραφέας των Πράξεων εισάγει στην αφήγησή του έναν αξιωματούχο της Κανδάκης, μιλά για έναν εκπρόσωπο μιας βασίλισσας με πλήρη και αναγνωρισμένη πολιτική εξουσία.

Η σκηνή αποκτά έτσι ένα πρόσθετο βάρος: το ευαγγέλιο φτάνει νότια, σε ένα βασίλειο όπου η γυναικεία ηγεσία ήταν θεσμοθετημένη και σεβαστή. Το άρθρο μας υπενθυμίζει ότι η μελέτη της αρχαιότητας γίνεται ουσιαστικότερη, όταν αφήνει χώρο και σε εκείνες τις γυναικείες μορφές που δεν ανήκουν στο πιο οικείο μας ελληνορωμαϊκό κάδρο, αλλά παρ’ όλα αυτά ανήκουν οργανικά στον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκαν τα κείμενα της Καινής Διαθήκης.

Freed, Rita E. “The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms” Getty News, 4 March 2026.

Επιπλέον βιβλιογραφία

Freed, Rita E. Ancient Nubian Art: A History. Los Angeles: Getty Publications, 2026

Lohwasser, Angelika. “Queenship in Kush: Status, Role and Ideology of Royal Women.” Journal of the American Research Center in Egypt 38 (2001): 61–76

Preston, Heather. “The Kandake: A Missing History.” Priscilla Papers 37.4 (2023)

Wilson, Brittany E. “Neither Male nor Female: The Ethiopian Eunuch in Acts 8.26–40.” NTS  60 (2014): 403-422

--------------------------

[ENG] 

International Women's Day is a good occasion to turn our attention to the women we encounter in the pages of the New Testament — and to the world that surrounded them.

Women in Power in Ancient Nubia

A few days ago, the J. Paul Getty Museum published an article titled "The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms", accompanying the release of Rita E. Freed's new book Ancient Nubian Art: A History (Getty Publications, 2026). The article explores the role of women in ancient Nubia — in present-day Sudan and southern Egypt — during the Meroitic period (c. 270 BCE – 350 CE).

What makes Nubia particularly remarkable is that it represents a rare case in the ancient world where female authority was both visible and fully legitimized. Queens such as Amanirenas and Amanishakheto were not merely royal consorts — they governed independently, led military campaigns, and commissioned monumental works of art. Temple reliefs depict them on equal footing with their male co-rulers, wearing royal regalia and performing ritual acts. This mode of representation was not incidental: it reflected a worldview in which female power was an integral part of political and religious life.

Women in the World of the New Testament

The interest of such an article lies not only in bringing to light one dimension of Nubian history. It also reminds us that antiquity does not offer a single, uniform model for the place of women in society. If we confine ourselves to Greco-Roman material alone, we risk overlooking other societies in which women could exercise power in far more visible ways. In this respect, the Nubian queens can serve as a useful prompt for reconsidering the female figures we encounter in the world of the New Testament as well. For the New Testament itself bears witness to a remarkable variety: from the women who follow Jesus and support his mission financially (Luke 8:1–3), to Priscilla who instructs Apollos (Acts 18:26), Phoebe as deacon of the church at Cenchreae (Rom 16:1), and Junia counted among the apostles (Rom 16:7). The early Christian communities clearly developed within specific social environments that shaped them — without, however, becoming mere passive reflections of those environments.

The Kandake: Philological Analysis and Historical Context

It is against this broader backdrop that one of the most intriguing figures in the Acts of the Apostles comes into focus: the Kandake of chapter 8. Luke mentions "an Ethiopian eunuch, a court official of Candace, queen of the Ethiopians," who is returning from a pilgrimage to Jerusalem (Acts 8:27).

The first question the passage raises is philological: what does Kandake actually mean? The word is not a personal name. It is a title — the Meroitic kdke or ktke, denoting the queen-mother or co-ruling queen of the Meroitic kingdom. The title appears in Greek and Latin sources of the Hellenistic and Roman periods (Strabo, Pliny the Elder, Cassius Dio), which suggests it was familiar to educated Greek-speaking audiences. Luke, writing for readers who would have recognized the title, had no need to explain who this woman was. It was self-evident.

Historically, the most likely candidate for the Kandake of Acts 8 is Amantitere, who reigned c. 25–41 CE — a chronology that fits well with the events of Acts. Amanirenas, featured in the Getty article, belongs to a slightly earlier period (c. 40–10 BCE) and is best known for her military confrontations with Roman forces on the southern borders of Egypt — a striking example of the full political and military authority wielded by Nubian queens. The precise identification remains uncertain, but the essential point holds: when the author of Acts introduces an official of the Kandake, he is speaking of a representative of a queen whose authority was full, public, and internationally recognized.

The scene thus carries an additional weight: the gospel reaches southward, into a kingdom where female leadership was institutionalized and respected. The article reminds us that the study of antiquity becomes richer when it makes room for those female figures who do not belong to our more familiar Greco-Roman frame — but who are nonetheless organically part of the world in which the texts of the New Testament were born.

Freed, Rita E. “The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms” Getty News, 4 March 2026.

For further reading

Freed, Rita E. Ancient Nubian Art: A History. Los Angeles: Getty Publications, 2026

Lohwasser, Angelika. “Queenship in Kush: Status, Role and Ideology of Royal Women.” Journal of the American Research Center in Egypt 38 (2001): 61–76

Preston, Heather. “The Kandake: A Missing History.” Priscilla Papers 37.4 (2023)

Wilson, Brittany E. “Neither Male nor Female: The Ethiopian Eunuch in Acts 8.26–40.” NTS  60 (2014): 403-422

Journal for the Study of the New Testament 48/3 (2026)

 Journal for the Study of the New Testament 48/3 (2026)

Special Issue: Jesus, House, Family

• Elizabeth Struthers Malbon, "Introduction to ‘Jesus, House, Family: From Mark 2.15 to Constructions of Discipleship’," 545-547
• Elizabeth Struthers Malbon, "Mark 2.15 in Even Broader Context: A Reflection," 548-555 (abstract)
• David M. May, "A Retrospective on ‘House’ in the Gospel of Mark: A Reflection," 556-567 (abstract)
• Tobias Ålöw, "Whose House? Revisiting the Referent of αὐτοῦ in Mark 2.15," 568-592 (OA)
• J. Andrew Doole, "Revisiting Jesus’s House," 593-610 (OA)
• Sally Douglas, "Home in Time for Dinner: Family and the Call to Discipleship within Mark’s Gospel," 611-629 (abstract)
• Timo Glaser, "The House, the Table, and the Message: Spatial Dynamics in the Synoptic Gospels," 630-657 (OA)

Articles

• Kai Akagi, "Ephesians 3.15 as an Allusion to Genesis Abrahamic Covenant Texts in the Context of Household Ecclesiology in Ephesians," 658-677 (abstract)
• Alfredo Delgado Gómez, "Caesar as Title and Name: The Dual Function of καῖσαρ in Mark 12.14–17," 678-709 (abstract)
• Timothy J. Murray, "Populating the Middle: The Social Location of the Author of Luke-Acts," 710-732 (abstract)
• Bart B. Bruehler, "The Range of Rejoicing in Luke-Acts: Exploring the Precision and Power of Luke’s Positive Emotion Terminology," 733-759 (abstract)
• Jason Wilson, Luuk van de Weghe, "Re-Examining the Statistical Methodology and Onomastic Claims of Gregor and Blais’ Argument from Name Popularity," 760-781 (abstract) 

Ricerche storico-bibliche 37/2 (2025)

 Ricerche Storico-Bibliche 37/2 (2025)

I volti di Israele nel primo cristianesimo (I-II secolo d.C.)"

• Ossándon, Juan Carlo, "L' idea d’Israele nel periodo del secondo Tempio," 227-251
• Garibba, Dario, "I confini, reali e immaginati, di una parola: Israele nel giudaismo del I secolo," 253-270
• Pulcinelli, Giuseppe, "Rm 9–11: Israele ridefinito alla luce dell’inclusione dei gentili," 271-299
• Guida, Annalisa, "Israele nel Vangelo secondo Marco," 301-313
• Filannino, Francesco, "Pecore radunate, convitati con i patriarchi e tribù riunite: Israele nel Vangelo secondo Matteo," 315-339
• Oliver, Isaac, "The Identity of Israel according to Luke and Acts," 341-355
• Arcangeli, Davide, "Israele nel Vangelo secondo Giovanni," 357-379
• Girolami, Maurizio, "«Israele» nella "Lettera di Barnaba" e nel Dialogo di Giustino," 381-400

Στο τρέχον τεύχος του European Journal of Theology / In the current issue of European Journal of Theology

 European Journal of Theology 34/2 (2025)

Jens Dörpinghaus, "The Portrayal of a Mediator: The Social Network of Peter in Luke–Acts," 225-248 (abstract)

Η “βασιλική” πριν γίνει χριστιανική εκκλησία: ο ρωμαϊκός χώρος των δικαστηρίων και η Καινή Διαθήκη / Before the Christian Basilica: Roman Courts and the New Testament

Στις αφηγήσεις της Καινής Διαθήκης που περιέχουν σκηνές δημόσιας ακρόασης, απολογίας ή διαχείρισης του πλήθους, συνήθως εστιάζουμε στα πρόσωπα και στους λόγους τους—όχι στον χώρο μέσα στον οποίο λαμβάνει χώρα το γεγονός. Αυτό είναι εύλογο: τις περισσότερες φορές η ίδια η αφήγηση δεν περιγράφει αυτούς τους χώρους.

Μια πρόσφατη ανακάλυψη στην ιταλική πόλη Fano—η εύρεση μιας βασιλικής που ταυτίζεται με εκείνη που περιγράφει ο Βιτρούβιος—μας δίνει την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε πώς ο δημόσιος χώρος διαμόρφωσε την εμπειρία και τη σημασία τέτοιων επεισοδίων. Κι αυτό, επειδή στον ρωμαϊκό κόσμο ο δημόσιος βίος, και ειδικότερα η απονομή της δικαιοσύνης, ήταν άρρηκτα δεμένος με συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές δομές: το forum και τα διοικητικά συγκροτήματα που το πλαισιώνουν, αλλά και τη ρωμαϊκή basilica.

Η ανακάλυψη της basilica στη Fano (Fanum Fortunae)

Το 2022, στην Piazza Andrea Costa της ιταλικής πόλης Fano (της αρχαίας Fanum Fortunae), η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως εντυπωσιακές μαρμάρινες κατασκευές και δάπεδα, ενδεικτικά ενός δημόσιου μνημειακού συγκροτήματος. Περαιτέρω εργασίες αποκάλυψαν ένα ορθογώνιο κτήριο διαστάσεων περίπου 50 × 35 μέτρων, με περιμετρική κιονοστοιχία.

Μετά την επίσημη ανακοίνωση της 19ης Ιανουαρίου 2026, η αρμόδια Soprintendenza (ABAP Ancona–Pesaro Urbino) παρουσίασε στις 20 Ιανουαρίου 2026 τα βασικά δεδομένα: πέντε κίονες σε opus vittatum (τεχνική με εναλλασσόμενες σειρές τούβλων και λίθου), διαμέτρου περίπου 1,5 μ., σε απόσταση περίπου 4 μ. ο ένας από τον άλλο—σε αντιστοιχία με την περιγραφή του Βιτρούβιου (De Architectura 5) για τις πλευρικές κιονοστοιχίες. Οι βάσεις των κιόνων επικαλύπτονταν από μαύρο επίχρισμα.

Βάση/τμήμα κίονα από την ανασκαφή της basilica
στην Piazza Andrea Costa  στη Fano
(Φωτο: Ministero della Cultura, Ufficio Stampa e Comunicazione)

Η οριστική επιβεβαίωση ήρθε στις 16 Ιανουαρίου 2026, όταν με συστηματική έρευνα εντοπίστηκε η γωνιακή κολόνα του κτηρίου. Οι κίονες αυτού του κτηρίου, ύψους περίπου 15 μέτρων, στηρίζονταν σε φέροντες πεσσούς και παραστάδες για την υποστήριξη ενός δεύτερου ορόφου. Βρέθηκαν επίσης τμήμα του περιμετρικού τοίχου με μαύρο επίχρισμα, δύο τετράγωνες βάσεις (πιθανώς για αγάλματα), και εκτεταμένες επιφάνειες του δαπέδου της αίθουσας της βασιλικής.

Ας σημειωθεί ότι ήδη από το 2022 οι ανασκαφές στη via Vitruvio είχαν φέρει στο φως επιβλητικές οικοδομικές κατασκευές και μαρμάρινα δάπεδα που υποδήλωναν την παρουσία δημόσιων κτιρίων υψηλού επιπέδου. Η ανακάλυψη της βασιλικής συμπληρώνει την εικόνα αυτού του δημόσιου χώρου. Με βάση τα ευρήματα που έχουν μέχρι τώρα στη διάθεσή τους οι αρχαιολόγοι είναι σε θέση να αποκαταστήσουν την αρχική της μορφή και τις διαστάσεις της και την έχουν ταυτοποιήσει με τη βασιλική που περιγράφει ο Βιτρούβιος στο προαναφερθέν έργο του. Πρόκειται για την  πρώτη υλική απόδειξη της ύπαρξης του μοναδικού κτιρίου που ο Βιτρούβιος αποδίδει ρητώς στον εαυτό του.

Ανοιχτά ερωτήματα και μελλοντικές έρευνες

Η ανακάλυψη δημιουργεί μία σειρά από νέα ερωτήματα. Πού ακριβώς βρισκόταν ο aedes Augusti (ο ναός του Αυγούστου) που αναφέρει ο Βιτρούβιος; Πώς ήταν οργανωμένοι οι χώροι του forum; Οι έρευνες συνεχίζονται στην περιοχή του μοναστηριού του San Daniele, όπου εικάζεται ότι βρισκόταν το tribunalium και ο ναός. Προς την via Montevecchio, εντοπίστηκαν ήδη αρχιτεκτονικά υπολείμματα που πιθανόν σχετίζονται με το ρωμαϊκό macellum. Εκτιμάται ότι τα νέα ευρήματα θα επιτρέψουν την ανακατασκευή των άνω τμημάτων του κτηρίου της βασιλικής και θα οδηγήσουν στην επανεξέταση παλαιότερων υποθέσεων, όπως εκείνης του Palladio κατά το 16ο αιώνα.

Η ανακάλυψη της βασιλικής του Βιτρούβιου  είναι σημαντική όχι μόνο για τη ρωμαϊκή αρχαιολογία και την ιστορία της αρχιτεκτονικής αλλά και για την ιστορική μελέτη της εποχής της Καινής Διαθήκης. Μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τους χώρους, όπου η ρωμαϊκή εξουσία εκδηλώνεται ως δημόσια διαδικασία.

Η βασιλική ως δημόσιο κτήριο 

Μολονότι σήμερα η βασιλική να ταυτίζεται με συγκεκριμένο ρυθμό χριστιανικών ναών κι έχει αποκτήσει θρησκευτικό χαρακτήρα, στα ρωμαϊκά, όμως, χρόνια, ήταν ένα δημόσιο κοσμικό κτήριο συναλλαγών, διοίκησης και κυρίως δικαστικών διαδικασιών. Τα κτήρια, άλλωστε, του δημόσιου χώρου στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία είναι τόποι εξουσίας και φορείς ιδεολογίας. Ας θυμηθούμε εδώ ότι για τον Βιτρούβιο ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός πρέπει να ακολουθεί μία συγκεκριμένη τάξη κι αρμονία (για παράδειγμα, τα κτήρια πρέπει να ακολουθούν τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος). Η αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου, λοιπόν, επιβεβαιώνει και επιβάλλει μία συγκεκριμένη ιδεολογία και ιεραρχία της εξουσίας. 

Αυτός ο χώρος, όμως, είναι κι ο κόσμος στον οποίο κινούνται οι πρώτοι Χριστιανοί, οι οποίοι γίνονται αποδέκτες και κάποιες φορές θύματα της ιδεολογίας και της πολιτικής πραγματικότητας την οποία υπογραμμίζουν κτήρια, όπως η βασιλική του Βιτρούβιου. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε, για παράδειγμα, ότι συχνά στις Πράξεις των Αποστόλων, διαβάζουμε για συλλήψεις και δίκες, κατηγορίες και απολογίες των αποστόλων, επαφές με τις αρχές και τη μεταφορά του ευαγγελίου από τον ιδιωτικό στο δημόσιο χώρο. Δε μπορούμε με βεβαιότητα πάντοτε να συνδέσουμε συγκεκριμένα περιστατικά των Πράξεων με αυτά τα δημόσια κτήρια που οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει. Ευρήματα, όμως, όπως αυτό στη Fano, επιτρέπουν να διαβαστούν με μεγαλύτερη ιστορική ακρίβεια σκηνές δημόσιας ακρόασης/αντιπαράθεσης που περιγράφονται στις πρώιμες χριστιανικές πηγές και καθιστούν απτό το υλικό και θεσμικό πλαίσιο αυτών των περιστατικών. Η έννοια της “κρίσης” και της “δικαιοσύνης” αποκτά λοιπόν και μια υλική/κοινωνική διάσταση: δεν είναι μόνο θεολογικό λεξιλόγιο, αλλά και εμπειρία ζωής μέσα σε συγκεκριμένους χώρους εξουσίας. Επομένως, η αρχαιολογία του χώρου δεν παρέχει απλά ένα αποδεικτικό συμπλήρωμα στον ερμηνευτή της Καινής Διαθήκης. Είναι ένα σημαντικό σημείο αφετηρίας της ερμηνείας και της κατανόησης του κειμένου μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό του πλαίσιο. Αν θέλουμε να διαβάσουμε αυτά τα κείμενα όπως τα διάβαζαν οι πρώτοι αναγνώστες, πρέπει να ανακατασκευάσουμε, κατά το δυνατόν, τον υλικό κόσμο μέσα στον οποίο εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα που περιγράφουν. 

Η βασιλική της Fano λειτουργεί, επομένως, όπως μία "γέφυρα ανάμεσα στο κείμενο και τον τόπο"  (πρώτα μεταξύ του κειμένου του Βιτρούβιου και το συγκεκριμένο κτήριο και, δεύτερον, μεταξύ των αφηγήσεων όπως εκείνων των Πράξεων και της υλικής πραγματικότητας και του χώρου στις πόλεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου). Ευρήματα, όπως αυτό, μας υπενθυμίζουν ότι η ιστορία των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων δεν εκτυλίσσεται σε κενό αλλά μέσα σε συγκεκριμένες υλικές συνάφειες του αστικού βίου που η αρχαιολογία μπορεί να ανασυνθέσει με αυξανόμενη ακρίβεια. 

Πηγές

• Ministero della Cultura (Italia). «Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: “A Fano il cuore della …”». Comunicato stampa, 19/1/2026 
• Soprintendenza ABAP Ancona–Pesaro Urbino. «Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana», 20/1/ 2026 ] 
• Regione Marche. «Scoperta straordinaria a Fano: torna alla luce la Basilica di Vitruvio»1, 9/1/2026
• Smithsonian Magazine. «Archaeologists Say They’ve Finally Found a Long-Lost Basilica That Matches the Description the Architect Wrote 2,000 Years Ago». 22/1/2026
• Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026

-------------------------------------------------------

Ιn the New Testament narratives that contain scenes of public hearings, defenses, or crowd management, we typically focus on the individuals and their words rather than on the space in which the event takes place. This is because the narrative itself most often does not describe these spaces. A recent discovery in the Italian city of Fano—the finding of the first confirmed basilica of Vitruvius—gives us an opportunity to reconsider how these spaces shaped the meaning of these very texts. This is because in the Roman world, public life, and particularly the administration of justice, was inextricably bound to specific architectural structures: the forum and its administrative complexes, and especially the Roman basilica.

The discovery of the basilica at Fano (Fanum Fortunae)

In 2022, within the Piazza Andrea Costa in the Italian city of Fano (ancient Fanum Fortunae), the archaeological spade brought to light impressive marble architectural structures and floors. Further work revealed a rectangular building measuring approximately 50 x 35 meters with a perimeter colonnade. On January 20, 2026, the Italian Archaeological Service presented in a press conference (with the participation of Minister of Culture Alessandro Giuli) the extraordinary findings: five columns in opus vittatum (a technique with alternating rows of brick and stone), 1.5 meters in diameter, approximately 4 meters apart from one another—exactly as Vitruvius describes them in Book 5 of his work De Architectura for the lateral colonnades. The bases of the columns are covered with black plaster.

The definitive confirmation came on January 16, 2026, when through systematic investigation the corner column of the building was located. Its columns, approximately 15 meters high, rested on load-bearing piers and pilasters to support a second floor. Also found were a section of the perimeter wall with black plaster, two square bases (probably for statues), and extensive surfaces of the basilica hall's floor.

It should be noted that already in 2022, excavations on the via Vitruvio had brought to light imposing architectural structures and marble floors indicating the presence of high-level public buildings. The discovery of the basilica completes the picture of this public space. Based on the findings available to archaeologists so far, they are in a position to reconstruct its original form and dimensions and have identified it with the basilica that Vitruvius describes in his aforementioned work. This is the first material evidence of the existence of the only building that Vitruvius explicitly attributes to himself.

Open questions and future research

The discovery raises a series of new questions. Where exactly was the aedes Augusti, the temple of Augustus that Vitruvius mentions? How were the spaces of the complex organized? Excavations continue in the area of the monastery of San Daniele, where the tribunalium and temple may have been located. Toward the via Montevecchio, architectural remains have already been identified that probably belong to the Roman macellum. It is estimated that the new findings will allow the reconstruction of the upper sections of the building and the reexamination of earlier hypotheses, such as that of Palladio in the 16th century.

The discovery of Vitruvius's basilica matters not only for Roman archaeology and the history of architecture but also for the historical study of the New Testament period. It helps us better understand the spaces where Roman power manifests itself as a public process within buildings and public space.

The basilica as a public building

While today the basilica is identified with a specific style of Christian churches and has acquired a religious character, in Roman times it was a public secular building for judicial proceedings, administration, and politics. Moreover, the buildings of public space in the Roman Empire are sites of power and bearers of ideology. Let us recall here that for Vitruvius, architectural design must follow a specific order and harmony (for example, buildings must follow the proportions of the human body). The architecture of public space, therefore, confirms and imposes a specific ideology and hierarchy of power.

This space, however, is also the world in which the first Christians move, who become recipients of the ideology and political reality underscored by buildings such as Vitruvius's basilica. We should remember here, for example, that often in the Acts of the Apostles we read about arrests and trials, accusations and defenses of the apostles, contacts with authorities and the transfer of the gospel from private to public space. Without of course being able always to identify public buildings with certainty with specific incidents in Acts, findings such as that at Fano allow scenes of public hearing/confrontation described in early Christian sources to be read with greater historical accuracy. The concept of "judgment" and "justice" then acquires a material/social dimension as well: it is not only theological vocabulary, but also life experience within specific spaces of power. Therefore, the archaeology of space does not merely provide supporting evidence to the interpreter of the New Testament. It is an important point of departure for the interpretation and understanding of the text within its historical, social, and political context. If we want to read these texts as the first readers read them, we must reconstruct, as far as possible, the material world within which the events they describe unfolded.

The basilica at Fano thus functions as a "bridge between text and place" (first between Vitruvius's text and the specific building, and second, between narratives such as those of Acts and the material reality and space in the cities of the Greco-Roman world). Findings such as this remind us that the history of the early Christian communities does not unfold in a vacuum but within specific material contexts of urban life that archaeology can reconstruct with increasing accuracy.

---

Sources:

• Lauren K. McCormick, "Vitruvius and the Built World of the New Testament," Biblical Archaeology Society, January 30, 2026. https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-rome/vitruvius-and-built-world-of-new-testament/
• Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per le province di Ancona e Pesaro e Urbino, "Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana," January 20, 2026. https://sabapancona.cultura.gov.it/fano-pu-piazza-andrea-costa-emergono-i-resti-della-basilica-vitruviana/
• Ministero della Cultura, "Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: 'A Fano il cuore della più antica sapienza architettonica dell'Occidente'," January 19, 2026. https://cultura.gov.it/comunicato/28580
• Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026

Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism 21 (2025)

• Craig S. Keener, "Salting Everyone with Fire (Mark 9.49-50): Purification, Preservation or Punishment?"
• Reuben Y.T. Lee, "Proselytes in Late Second Temple Judea: Conversion Requirements and Ethnic, Social and Cultural Boundaries in a Judean Area"
• Sung Min Park, "Peter’s Code Choice in the Pentecost Sermon: A Historical Sociolinguistic Approach to the Prestige Religious Language of the Jerusalem Church"
• Jihye Yu, "Paul's Speech in Acts 26 and Socrates's Speech in Plato's Apology: Beyond Forensic Oratory"
• Qiaoqiao Chen, "A Reexamination of the Historicity of Jesus' Encounter with the Gerasene Demoniac in Mark 5.1-20"
• Thomas Haviland-Pabst, "The Genealogy of Jesus in the Gospel of Luke: A Window into the Activities of the Relatives of Jesus in the Early Church"
• Andrew Steinmann, "The Twenty-Second Year of Tiberius and the Death of Herod the Great: A Reply to Raymond J. Jachowski"
• Craig A. Evans, "Were Samaritans Cursed in Pre-70 Jewish Synagogues? Did the People of Ephesus Thank Jesus for Casting Out Evil Spirits?—Why Research Autopsy Is Mandatory"

Journal of Theological Interpretation 19/2 (2025)

• Caleb Punt, "The Value of Iconographic Exegesis for Theological Interpretation of Scripture," 161-190 (abstract)
• Kasper de Graaf, "Zion as the Refuge for the Afflicted (Isaiah 14:32): Divergent Theological Interpretations of the Relationship between Sinai and Zion," 191-206 (abstract)
• Kara J. Lyons-Pardue, "Kara J. Lyons-Pardue, "More Than Selective Hearing: The Theological Potential of Elijah Allusions in Mark’s Gospel," 207-225 (abstract)
• Craig Hovey, "Apocalyptic Passion: Mark 13 Read Theologically," 226-245 (abstract)
• James D. Meyer, "The 'Kind of Death He Was Going to Die': The Suffering Servant in John’s Gospel," 246-264 (abstract)
• Caleb T. Friedeman, "The Jesus-Shaped Life: The Telos of the Gospels and the Testimony of Acts," 165-285 (abstract)
• Charles Cleworth, "The Dangers and Limits of Historical Context as a Hermeneutical Key: A Pragmatic Hermeneutical Case Study in Modern Interpretations of 1 Corinthians 8:6," 286-306 (abstract)
• Richard S. Briggs, " The Name “Jesus” in the Old Testament (Especially the Psalter): Christianization and the Shadow of “Salvation” in the Vulgate Text," 307-319 (abstract)

Πέρα από τους “μεγάλους άνδρες”: ανδροκεντρισμός και βιογραφικό αφήγημα στην αρχαιότητα / Beyond the "Great Men": Androcentrism and Biographical Narrative in Antiquity

Στη σειρά Millennium-Studien του εκδοτικού οίκου De Gruyter κυκλοφόρησε πρόσφατα ένας συλλογικός τόμος που αξίζει της προσοχής όσων ενδιαφέρονται για τη βιογραφική αφήγηση στην αρχαία ελληνορωμαϊκή και πρωτοχριστιανική λογοτεχνία: 

Anna Ginestí Rosell & Felix John (επιμ.), Große Männer? Biographisches Erzählen in der griechischen und römischen, der frühjüdischen und der frühchristlichen Literatur (Millennium-Studien 117; Berlin/Boston: De Gruyter, 2026). DOI: 10.1515/9783112212295

Το βιβλίο είναι ελεύθερα διαθέσιμο σε Open Access.

Ο τόμος συγκεντρώνει μελέτες κλασικών φιλολόγων, ιστορικών και βιβλικών ερευνητών κι έχει ως στόχο να φέρει σε διάλογο τις παράλληλες αλλά συχνά απομονωμένες μεταξύ τους συζητήσεις για τη βιογραφία στον ελληνορωμαϊκό, τον αρχαίο ιουδαϊκό και τον πρωτοχριστιανικό κόσμο. Όπως επισημαίνουν οι επιμελητές στον πρόλογο, η ανδρική κυριαρχία αποτελεί σταθερό χαρακτηριστικό της αρχαίας βιογραφίας ανεξάρτητα από το λογοτεχνικό είδος ή την πολιτισμική προέλευση. Κατά συνέπεια, το ερωτηματικό στον τίτλο του τόμου («Μεγάλοι Άνδρες;») δεν είναι τυχαίο: ένας από τους στόχους του είναι να εξετάσει πού και πώς αυτή η κυριαρχία διαταράσσεται ή αμφισβητείται.

Η θεωρητική προσέγγιση του τόμου αντανακλά σύγχρονες εξελίξεις στις λογοτεχνικές σπουδές. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η υπέρβαση της παλαιάς διάκρισης μεταξύ «μυθοπλασίας» και «ιστοριογραφίας» που επέτρεψε αφενός την αναβάθμιση της βιογραφίας ως φιλολογικό είδος (σε αντίθεση με την παλαιότερη υποτίμησή της), και αφετέρου την εφαρμογή αφηγηματολογικών εργαλείων που εξετάζουν τόσο το «πώς» όσο και το «τι» της αφήγησης, καθώς και τα πολιτισμικά πλαίσια που τη διαμορφώνουν.

Για όσους ασχολούνται με τις βιβλικές σπουδές ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εξής μελέτες: 

Η μελέτη της Helen Bond για το κατά Μάρκον ως μία βιογραφία που ανατρέπει τις πολιτισμικές συμβάσεις/αξίες της εποχής του ("Mark’s Gospel: A Counter Cultural Bios"). Στη συνέχεια, στη μελέτη του Nils Neumann συγκρίνεται ο τρόπος που παρουσιάζεται ο Ιησούς στη συνοπτική παράδοση με τους βίους των κυνικών φιλοσόφων από τον Διογένη Λαέρτιο, εστιάζοντας στα κοινά εκείνα χαρακτηριστικά που συνθέτουν τον «ασεβή» χαρακτήρα αυτών των βιογραφιών ("Überzeugend respektlose Biographien: Jesus in der synoptischen Überlieferung und die Kyniker bei Diogenes Laertios"). Ο Felix John στη μελέτη του, εξετάζει τον τρόπο που περιγράφονται και αξιοποιούνται στην κεντρική αφήγηση των Πράξεων («Biographiewürdig? Nebenfiguren in der Apostelgeschichte»). Τέλος, η Silke Petersen  ανιχνεύει την εξέλιξη της βιογραφίας της Μαρίας, της μητέρας του Ιησού, από τα ευαγγέλια έως τις μεταγενέστερες παραδόσεις ("Vom Wachsen einer Biographie: Maria von Nazareth").

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η μελέτη της Anna Ginestí Rosell με τίτλο «Doch nicht nur Männer? 'Große Frauen' zwischen Herodot und Plutarch», που εξετάζει τις γυναικείες μορφές στην ελληνική ιστοριογραφία και βιογραφία. 

-----------------------------------------------------------

In the De Gruyter Millennium-Studien series, a new edited volume has recently been published that deserves the attention of those interested in biographical narrative in ancient Greco-Roman and early Christian literature:

Anna Ginestí Rosell & Felix John (eds.), Große Männer? Biographisches Erzählen in der griechischen und römischen, der frühjüdischen und der frühchristlichen Literatur (Millennium-Studien 117; Berlin/Boston: De Gruyter, 2026). DOI: 10.1515/9783112212295

The book is freely available in Open Access.

The volume brings together studies by classicists, historians, and biblical scholars, aiming to foster dialogue among the parallel but often isolated discussions of biography in the Greco-Roman, ancient Jewish, and early Christian worlds. As the editors note in their preface, male dominance is a constant feature of ancient biography regardless of literary genre or cultural origin. Consequently, the question mark in the volume's title ("Great Men?") is not accidental: one of its goals is to examine where and how this dominance is disrupted or contested.

The volume's theoretical approach reflects contemporary developments in literary studies. Particularly significant is the transcendence of the old distinction between "fiction" and "historiography," which has enabled both the elevation of biography as a literary genre (in contrast to its earlier devaluation) and the application of narratological tools that examine both the "how" and the "what" of narrative, as well as the cultural frameworks that shape it.

For those engaged in biblical studies, the following contributions are of particular interest:

Helen Bond's study of Mark's Gospel as a biography that subverts the cultural conventions/values of its time ("Mark's Gospel: A Counter Cultural Bios"). Next, Nils Neumann's study compares the way Jesus is presented in the Synoptic tradition with the lives of Cynic philosophers by Diogenes Laertius, focusing on the common characteristics that compose the "irreverent" character of these biographies ("Überzeugend respektlose Biographien: Jesus in der synoptischen Überlieferung und die Kyniker bei Diogenes Laertios"). Felix John's study examines how minor characters are described and utilized in the central narrative of Acts ("Biographiewürdig? Nebenfiguren in der Apostelgeschichte"). Finally, Silke Petersen traces the development of the biography of Mary, the mother of Jesus, from the Gospels to later traditions ("Vom Wachsen einer Biographie: Maria von Nazareth").

Also of particular interest is Anna Ginestí Rosell's study titled "Doch nicht nur Männer? 'Große Frauen' zwischen Herodot und Plutarch," which examines female figures in Greek historiography and biography.

Το τρέχον τεύχος του BAGL / The current issue of BAGL

 Biblical and Ancient Greek Linguistics 13 (2025)

• Travis Wright, "Prepositions and Perpetual Virginity: Until as a Scalar Item in Matt 1:25"
• Aaron Jung, "Information Structure of Peter's Speech in Acts 2"
• Stanley E. Porter, "Valency Grammar and New Testament Greek Studies"

Το τρέχον τεύχος του Biblische Notizen / The current issue of Biblische Notizen

 Biblische Notizen 197 (2023)

• Avraham Faust, "The Problem of P: Israelite society, Israel's Egalitarian Ethos, and the Raison D'être of the Priestly History," 3-36 (abstract)
• Jobymon Skaria, "Golah Politics Unmasked: An Alternative Reading of the Gibeah Episode (Judges 19:1-30) Amidst the Religio-political Developments in Early Achaemenid Yehud," 37-58 (abstract)
• Lea Jacobsen, "Property Transgression Against Father and Mother in Proverbs 28,24," 59-82 (abstract)
• Lieve Teugels, "Mann Gottes oder Gottmann? Die Rolle Elijas in der Endzeit und die Rezeption von Maleachi 3,1 und 23-24 in der rabbinischen Auslegung," 83-94 (abstract)
• David H. Wenkel, "The Primacy of Preaching in the Resurrection of Eutychus in Acts 20,7-12," 95-110 (abstract)
• Beatrice Wyss, "Unfassbarkeit. Philon aus Alexandreia über die Unfassbarkeit der Schöpfung, Gottes und des Menschen. Aspekte apophatischer Kosmologie, Anthropologie und Theologie – Teil 2," 111-128 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Νeotestamentica / The current issue of Neotestamentica

 Neotestamentica 56/2 (2022)

• Izaak J. L. Connoway, Annang Asumang, "Being At Home or Taking Up Habitation? A Verbal Aspectual Analysis of Christ's Habitation in Ephesians 3:17," 213-231 (abstract)
• Juraj Feník, "Fire and Fire: Luke 3:7–14 and 16:19–31 in Correspondence," 233-252 (abstract)
• Andreas-Christian Heidel, "Perspectives for Reading the Epistle to the Hebrews as a Constructive Contribution to Jewish-Christian Dialogue," 253-274 (abstract)
• Sung Uk Lim, Amy Lindeman Allen, "Jairus's Family Revisited: A Collaborative Model of Parenting (Mark 5:21–24, 35–43),"  275-299 (abstract)
• Louis W. Ndekha, ""Go and Do Likewise": Jesus and Rhetorical Syncrisis in the Parable of the "Magnanimous" Samaritan (Luke 10:25–37)," 301-316 (abstract)
• Erwin Ochsenmeier, "Antioch as a Church Planting Community: Revisiting Barnabas and Paul's Departure in Acts 13:1–4," 317-336 (abstract)
• Daniel Charles Smith, "Purity among the παρθένοι of Revelation 14:1–5 and the Βάκχοι of Western Asia Minor," 337-360 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του ZThK / In the current issue of ZThK

 Zeitschrift für Theologie und Kirche 120/2 (2023)

• Reinhard Gregor Kratz, "Media vita in morte sumus: Kanaanäische Mythologie und die biblischen Vorstellungen vom Tod," 155-191 (abstract)
• Knut Backhaus, "Transformationen des Heils: Die Jüngerwunder in der Apostelgeschichte als theologisches Problem," 192-215 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Biblische Notizen / The current issue of Biblische Notizen

Biblische Notizen 194 (2022)

• Bert Jan Lietaert Peerbolte, Jan Krans, An-Ting Yi. "A Forgotten Pioneer: Granville Penn and the Victory of Vaticanus," 3-14 (abstract)
• An-Ting Yi, ""Ew. Hochwürden": Four Unpublished Letters of Andreas Pirch Concerning His Request for the Bentley Collation of Codex Vaticanus," 15-30 (abstract)
• Nadav Na’aman, "Pharaoh's Daughter in Literary-Historical Context," 31-44 (abstract)
• Shuichi Hasegawa, "Wer hat die Söhne Zidkijas getötet? Altorientalische Königsideologie und die Schilderung der Hinrichtung von Rebellen (2 Kön 25,6-7; Jer 52,9-11)," 45-62 (abstract) 
• André Bohnet, "Der göttliche Plan für den Tempel in der Chronik," 63-70 (abstract) 
• Vjatscheslav Dreier, "Kinder und Frauen in Est 8,11. Philologische und hermeneutische Erwägungen zu einer umstrittenen Opfergruppe," 71-90 (abstract)
• Micha Roi, "Psalmodic Form and Wisdom Content: A New Literary Reading of the Song of Songs," 91-119 (abstract)
• Thomas Witulski, "Das Claudius-Edikt und der Aufenthalt von Aquila und Priscilla in Korinth - eine neue Sicht auf ein Problem der Geschichte des Urchristentums," 121-149 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του CBQ / The current issue of CBQ

The Catholic Biblical Quarterly 84/3 (2022)

• Bradford A. Anderson, "Edom's (Dis)Possession," 365-384 (abstract)
• Madadh Richey, "The Child's Sickbed in the Elijah and Elisha Narratives: Safeguarding Ritual Space in 1 Kings 17 and 2 Kings 4,"  385-403 (abstract)
• Israel Mcgrew, "'What Is Enosh?' The Anthropological Contributions of Job 7: 17–18 through Allusion and Intertextuality," 404-423 (abstract)
• Duncan Reid, "The Significance of the "Ransom Saying" in Mark 10:45," 424-441 (abstract)
• John Sietze Bergsma, "A 'Great Day': The Context of a Johannine Expression (John 7:37; 19:31) in Second Temple Literature and Qumran (1QS 10.4; 4Q265 7 i.4)," 442-461 (abstract)
• Matthew Thiessen, "A Worthy Cornelius and Divine Grace: Complicating John Barclay's Paul and the Gift," 462-479 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του NTS / The current issue of NTS

 New Testament Studies 68/4 (2022)

• Fatima Tofighi, "The Reception of Pauline Mysticism: An Ideological Critique," 363-374 (abstract)
• Stefan Schreiber, "Politische Sprache, Motive und Kritik im Galaterbrief: Eine Spurensuche," 375-391
• Anni Hentschel, "Die Weinstockrede Jesu und die missionstheologische Relevanz der gegenseitigen Liebe (Joh 15.1–17)," 392-406
• David L. Eastman, "Simon the Composite Sorcerer," 407-417
• Katrin Maria Landefeld, "The Significance of Corrections for the Examination of the Emergence of Variants," 418-430
• Daniel Stevens, "The Wyman Fragment: A New Edition and Analysis with Radiocarbon Dating," 431-444 (abstract)
• Markus Kirchner, "Metaleptisches Erzählen und kulturelles Gedächtnis in den Paulusakten," 445-460 (abstract)
• Peter C. Moore, "Psalm 143.2 and the Argument of Galatians 3.10," 461-470 (abstract)
• Bruce Henning, "Stretching the Scope of Salvation in Matthew: The Significance of the Great Peter's Failings," 474-486 (abstract)