Από την ιέρεια των Σεβαστών στον Λόγο του κατά Ιωάννη: ένα μνημείο της Φασηλίδας και οι μεταμορφώσεις του / From the priestess of the Sebastoi to John's Logos: a monument from Phaselis and its transformations

 Ένα πρόσφατα δημοσιευμένο επιγραφικό εύρημα από τη Φασηλίδα της Λυκίας προσφέρει ένα εξαιρετικά διδακτικό παράδειγμα για το πώς το ίδιο μνημείο επαναχρησιμοποιείται σε διαφορετικές θρησκευτικές και ιδεολογικές συνάφειες και σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές.

Στην αρχική του χρήση (2^ος αι. μ.Χ.) το μνημείο ήταν μία βάση από ασβεστόλιθο που έφερε τιμητική επιγραφή για την Αυρήλια Απφία, μέλος της τοπικής αριστοκρατίας, η οποία τιμήθηκε ως ἱέρεια τῶν θεῶν Σεβαστῶν και ως ευεργέτις της πόλης. Η Απφία χαρακτηρίζεται ως «ἀξιολογοτάτη γυναῖκα σώφρων καὶ φιλότεκνος καὶ φίλανδρος … καὶ πρώτη τῆς πόλεως», τίτλοι που δηλώνουν προφανώς την επιφανή θέση της ως μέλους της τοπικής αριστοκρατίας. Η τιμώμενη είναι γνωστή κι από δύο άλλα επιγραφικά μνημεία της πόλης, όπου συνδέεται με τη θέσπιση του Παλλαδείου αγώνος κι ένα χρηματικό έπαθλο για τους νικητές των αγώνων πάλης. Στη νέα επιγραφή προστίθεται ένα ακόμη στοιχείο στο βιογραφικό της, εκείνο της ιέρειας της αυτοκρατορικής λατρείας. Πρόκειται για ένα αξίωμα ιδιαίτερα σημαντικό για τις επιφανείς γυναίκες των πόλεων της Μ. Ασίας, που της προσέδιδε κύρος και αναγνωρισιμότητα στις τοπικές κοινωνίες και τις συνέδεε άμεσα με την αυτοκρατορική λατρεία και το ρωμαϊκό κέντρο εξουσίας. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε και την αναφορά των Πράξεων τόσο σε ευσχήμονες γυναίκες στο ακροατήριο του Παύλου στην Αντιόχεια της Πισιδίας (Πραξ 13:50) όσο και σε πρώτες γυναίκες της πόλης στη συναγωγή της Θεσσαλονίκης (Πραξ 17:4). Και στις δύο περιπτώσεις, η αναφορά τους ως αποδέκτες του ευαγγελίου αποτελεί θετικό στοιχείο της διάδοσης και αποδοχής του ευαγγελίου. Κι εκείνες όπως κι η Απφία της Φασηλίδας ήταν πρόσωπα με κύρος και επιρροή μέσα στις πόλεις τους κι επομένως η αποδοχή από μέρους τους του ευαγγελίου συνέβαλλε στην εδραίωση και την στήριξη της νέας πίστης στη δύσκολη αυτή αρχική φάση μέσα στις τοπικές κοινωνίες των πόλεων της Ανατολής.

Σε μεταγενέστερη φάση, ωστόσο, το μνημείο υφίσταται μια σκόπιμη μεταμόρφωση. Η αρχική λαξευμένη επιγραφή καλύπτεται με στρώμα ασβεστοκονιάματος (intonaco) και επιχρωματισμένη επιφάνεια, σε tabula ansata γράφονται (dipinto) δύο στίχοι από τον Πρόλογο του κατά Ιωάννην (Ιω 1:1 και 1:3) [Για ένα μαγικό φυλακτό με τους ίδιους στίχους από το Ιω, βλ. P.Oxy. VIII 1151]. Η χρονολόγηση αυτής της φάσης τοποθετείται όχι νωρίτερα από τον 5ο αι. μ.Χ., στο πλαίσιο της χριστιανικής ύστερης αρχαιότητας. Το μνημείο έχει μάλλον αποτροπαϊκό ή λατρευτικό χαρακτήρα. Σε κάθε περίπτωση, η εκ νέου χρήση παλαιότερων μνημείων από τους Χριστιανούς σε νέα όμως πλαίσια ήταν συνηθισμένη στη Μ. Ασία (βλ. παραδείγματα από Έφεσο, Αφροδισιάδα ή Σαγάλασσο). Κατά την εκτίμηση των ειδικών το μνημείο στη δεύτερή του χρήση πρέπει να χρησιμοποιήθηκε ως αρχιτεκτονικό μέλος σε κάποιο χριστιανικό ναό χωρίς όμως αυτό να μπορεί να ταυτοποιηθεί (σε μία τρίτη φάση, κατά την ύστερη αρχαιότητα, μάλλον αξιοποιήθηκε ως οικοδομικό υλικό στην οχύρωση της ακρόπολης).

Η αξία του συγκεκριμένου ευρήματος βρίσκεται στο ότι μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε πώς ο κόσμος της ΚΔ επανεγγράφεται υλικά στον δημόσιο χώρο. Το ίδιο μνημείο που κάποτε πρόβαλλε τη σχέση πόλης–αυτοκράτορα–θεών, μετατρέπεται σε μέσο μιας θεολογικής δήλωσης που βρίσκεται στον πυρήνα της ιωάννειας χριστολογίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η επιλογή του ίδιου του κειμένου: οι πρώτοι αυτοί στίχοι του κατά Ιωάννην είναι μία πυκνή κοσμολογική και θεολογική διακήρυξη. Εκεί όπου η προηγούμενη επιγραφή μιλούσε για την ευσέβεια προς τους Σεβαστούς, το dipinto διακηρύσσει τον Λόγο κι ότι πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο. Η αντικατάσταση δεν είναι απλώς αισθητική· είναι συμβολική και ιδεολογική. Επιπλέον, όπως ήδη αναφέρθηκε, η χρήση του σε αντικείμενα με αποτροπαϊκό και μαγικό χαρακτήρα είναι γνωστή (βλ. Craig A. Evans, “Mark’s Incipit in Early Amulets and the Question of Its Original Reading,” στο Themes and Texts, Exodus and Beyond: Essays in Honour of Larry J. Perkins. London .2024, 202 κι εξ.).

Το μνημείο της Φασηλίδας, λοιπόν, όπως κι άλλα παρόμοια μνημεία από τη Μ. Ασία,  λειτουργεί ως μικρογραφία μιας ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας: της μετάβασης από τον θρησκευτικό λόγο της ρωμαϊκής πόλης στον χριστιανικό λόγο της ύστερης αρχαιότητας. Και ακριβώς γι’ αυτό, παρότι το χριστιανικό στρώμα είναι μεταγενέστερο, το εύρημα φωτίζει ουσιαστικά τον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκε η Καινή Διαθήκη — και τον τρόπο με τον οποίο αυτός ο κόσμος μετασχηματίστηκε.

Murat Arslan -  Nihal Tüner Önen, “Three New Inscriptions from Phaselis: An Imperial Dedication, an Honorific Inscriptionfor Aurelia Apphia, and Christian Dipinto,” Libri 11 (2025): 267-277

----------------------------------------------------------------------------

A recently published epigraphic find from Phaselis in Lycia offers an exceptionally instructive example of how the same monument is reused in different religious and ideological contexts and at different historical moments.

In its original use (2nd century CE), the monument was a limestone base bearing an honorific inscription for Aurelia Apphia, a member of the local aristocracy, who was honored as priestess of the divine Augusti (ἱέρεια τῶν θεῶν Σεβαστῶν) and as benefactress of the city. Apphia is characterized as "a most distinguished woman, prudent, fond of her children and devoted to her husband... and foremost lady of the city," titles that clearly indicate her prominent position as a member of the local aristocracy. The honorand is also known from two other epigraphic monuments from the city, where she is associated with the establishment of the Palladeios Agon and a monetary prize for the winners of the wrestling competitions. The new inscription adds another element to her biography: that of the priestess of the imperial cult. This was a particularly important office for prominent women in the cities of Asia Minor, conferring prestige and recognition within local communities and connecting them directly with the imperial cult and the Roman center of power. We should recall here the reference in Acts both to prominent women in Paul's audience in Pisidian Antioch (Acts 13:50) and to leading women of the city in the synagogue of Thessalonica (Acts 17:4). In both cases, their mention as recipients of the gospel constitutes a positive element in the spread and acceptance of the gospel. They, like Apphia of Phaselis, were persons of prestige and influence within their cities, and therefore their acceptance of the gospel contributed to the establishment and support of the new faith during this difficult initial phase within the local communities of the cities of the East.

In a later phase, however, the monument underwent a deliberate transformation. The original carved inscription was covered with a layer of lime plaster (intonaco) and painted surface; within a tabula ansata were written (dipinto) two verses from the Prologue of John's Gospel (John 1:1 and 1:3) [For a magical amulet with the same verses from John, see P.Oxy. VIII 1151]. The dating of this phase is placed no earlier than the 5th century CE, within the context of Christian Late Antiquity. The monument probably had an apotropaic or cultic character. In any case, the reuse of earlier monuments by Christians in new contexts was common in Asia Minor (see examples from Ephesus, Aphrodisias, or Sagalassos). According to specialists' assessment, in its second use the monument must have been employed as an architectural element in some Christian church, though this cannot be identified (in a third phase, during Late Antiquity, it was probably utilized as building material in the fortification of the acropolis).

The value of this particular find lies in allowing us to observe how the world of the New Testament is materially re-inscribed in public space. The same monument that once projected the relationship of city–emperor–gods is transformed into a vehicle for a theological statement at the core of Johannine Christology.

The choice of the text itself is also of particular significance: these opening verses of John's Gospel are a dense cosmological and theological declaration. Where the previous inscription spoke of piety toward the Augusti, the dipinto proclaims the Word and that all things came into being through him (πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο). The replacement is not merely aesthetic; it is symbolic and ideological. Moreover, as already mentioned, its use on objects with apotropaic and magical character is well known (see Craig A. Evans, "Mark's Incipit in Early Amulets and the Question of Its Original Reading," in Themes and Texts, Exodus and Beyond: Essays in Honour of Larry J. Perkins. London 2024, 202ff.).

The monument from Phaselis, then, like other similar monuments from Asia Minor, functions as a microcosm of a broader historical process: the transition from the religious discourse of the Roman city to the Christian discourse of Late Antiquity. And precisely for this reason, although the Christian layer is later, the find substantially illuminates the world in which the New Testament was born—and the way in which that world was transformed.

Murat Arslan - Nihal Tüner Önen, "Three New Inscriptions from Phaselis: An Imperial Dedication, anHonorific Inscription for Aurelia Apphia, and Christian Dipinto," Libri 11 (2025): 267-277

«Διομήδης χρηστιανός»: μια πρώιμη επιγραφική μαρτυρία χριστιανικής ταυτότητας από τη Μεσσήνη / "Διομήδης χρηστιανός": Early Epigraphic Evidence for Christian Identity from Messene

 Στο πρόσφατο άρθρο του Νίκου Τσιβίκη, “The Earliest χρηστιανοί of Messene and Their Third- and Fourth-century Funerary Monuments,” Tekmeria 19 (2025), δημοσιεύεται και αναλύεται μια σύντομη αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επιγραφή από την αρχαία Μεσσήνη που ρίχνει φως στον τρόπο που οι αρχαίοι Χριστιανοί αυτοπροσδιορίζονταν. 

Η επιγραφή είναι χαραγμένη σε αρχιτεκτονικό λίθο ρωμαϊκού ταφικού μνημείου  (Μνημείο Μ), το οποίο βρισκόταν extra muros, νότια του σταδίου–γυμνασίου της πόλης, σε περιοχή με μακρά χρήση ως νεκροταφείο. 

Η Επιγραφή του Διομήδη

Το κείμενο είναι εξαιρετικά απλό:

ΔΙΟΜΗ|ΔΗC | ΧΡΗCΤΙΑΝΟC

    Αυτή η λιτότητα της επιγραφής σε συνδυασμό με παλαιογραφικά κριτήρια οδηγεί τον Τ. να την χρονολογήσει στα τ. του 3ου αι. – αρχ. 4ου αι. μ.Χ., δηλαδή στην προκωνσταντίνεια περίοδο.Tο ταφικό μνημείο στο οποίο χαράχτηκε είναι του 1ου-2ου αι. μ.Χ. και ανήκε σε κάποια επιφανή πιθανόν οικογένεια της Μεσσήνης, της οποίας μέλος φαίνεται πως ήταν κι ο νεκρός. Ήταν ένα μικρό ορθογώνιο κτίριο με θέσεις για την τοποθέτηση των νεκρών. Η πρακτική της προσθήκης νέων επιγραφών σε παλαιότερα ταφικά μνημεία είναι καλά τεκμηριωμένη στη Μεσσήνη και αλλού στον ελληνικό χώρο. Το νέο στοιχείο εδώ δεν είναι το ίδιο μνημείο, αλλά ο τρόπος αυτοπροσδιορισμού του νεκρού.

Χρηστιανός vs. Χριστιανός: Μια Κρίσιμη Διαφορά

    Το όνομα «χριστιανός» ως δηλωτικό ενός μέλους της χριστιανικής ταυτότητας είναι ήδη γνωστό από την Καινή Διαθήκη: Πραξ 211:26 και 1Πε 4:16 (σε συνάφεια που παραπέμπει σε διωγμούς και θλίψεις). Κατά το 2ο αι. ο τίτλος χρησιμοποιείται ως προσδιορισμός των μελών της χριστιανικής Εκκλησίας από τις ρωμαϊκές αρχές κι αποκτά σταδιακά θετικό πρόσημο ως αυτοπροσδιορισμός των μελών της εκκλησιαστικής κοινότητας.

    Το πραγματικά συναρπαστικό στην περίπτωση της Μεσσήνης και σε άλλα επιγραφικά μνημεία είναι η ορθογραφία με ήτα (η) αντί για ιώτα (ι): χρη-στιανός αντί χρι-στιανός. Αυτή η παραλλαγή δεν είναι τυχαία ούτε ορθογραφικό σφάλμα, αλλά παραπέμπει σε μία μια βαθύτερη διαδικασία (αυτο)προσδιορισμού θρησκευτικών κι άλλων ομάδων στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

    Πρόσφατη έρευνα του Walter Shandruk σε παπύρους από την Αίγυπτο έχει δείξει ότι οι δύο ορθογραφίες αντιπροσωπεύουν διαφορετικές οπτικές:

• Χριστός (με ι) = η "εσωτερική" γλώσσα των χριστιανικών κοινοτήτων. Οι χριστιανοί χρησιμοποιούσαν τον προσδιορισμό Χριστός για τον Ιησού, ακολουθώντας τους κανόνες της κοινής ελληνικής.
• Χρηστιανός (με η) = η "εξωτερική" γλώσσα της ρωμαϊκής διοίκησης. Όταν οι ρωμαϊκές αρχές κατηγοριοποιούσαν τους χριστιανούς, βασίστηκαν στο λατινικό όνομα Chrestus και δημιούργησαν τον όρο chrestiani, από όπου προέκυψε το ελληνικό χρηστιανός.

    Η ορθογραφία με «η» επικρατεί σε παπύρους έως τον 4ο αιώνα,  πριν δηλ. ο χριστιανισμός γίνει επίσημη θρησκεία και τυποποιηθεί η ορολογία. Όπως υποστηρίζει ο Sylvain Destephen: "η μεμονωμένη χρήση του όρου 'χριστιανός', ειδικά όταν υιοθετεί αρχαϊκή ορθογραφία (χρηστιανός αντί χριστιανός), φαίνεται να υποδεικνύει προκωνσταντίνεια χρονολόγηση".

    Το αξιοσημείωτο στην επιγραφή της Μεσσήνης είναι ότι αυτή η «εξωτερική» ονομασία υιοθετείται από τον ίδιο τον πιστό ως αυτοπροσδιορισμός. Πρόκειται για μια πρώιμη φάση κατά την οποία η χριστιανική ταυτότητα δεν έχει ακόμη πλήρως θεσμοποιηθεί, αλλά δηλώνεται με όρους που γίνονται κατανοητοί και από το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.

Μόνο Τέσσερις Επιγραφές σε όλη την Ελλάδα

    Η σπανιότητα των επιγραφών με τον προσδιορισμό «χρηστιανός» (δηλ. με «η») υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα του ευρήματος. Μόνο τέσσερις επιγραφές στον ελλαδικό χώρο μαρτυρούν αυτήν την γραφή του ονόματος,

• 2 από τη Θεσσαλονίκη:
• ICG 3659: Ταφική επιγραφή
• ICG 3141: Το επιτάφιο του Ευτυχίου με διπλή ορθογραφία: "χρηστιανοῦ χρηστειανοῦ" - πιθανώς διδάσκαλος και νεοβαπτισμένος ταυτόχρονα
• Από τη Μεσσήνη:
• Η νέα επιγραφή του Διομήδη (3ος αι.)
• ICG 3432: Το επιτάφιο του Γλυκά (4ος-5ος αι.) με την πιο επεξεργασμένη φόρμουλα "χρηστιανέ, φιλοπάτωρ, φιλάδελφε, φιλόφιλε"

    Αντίθετα, στη Φρυγία αυτός ο τύπος ήταν εξαιρετικά διαδεδομένος. Έχουν έως τώρα εντοπισθεί 33 επιγραφές με τον προσδιορισμό «χρηστιανός», οι γνωστές επιγραφές με τη διατύπωσ "Χριστιανοί υπέρ Χριστιανῶν" του 3ου και του4ου αιώνα. Η σπανιότητα στην Ελλάδα ίσως υποδηλώνει διαφορετικές τοπικές παραδόσεις ή όψιμη ανάπτυξη των ελληνικών χριστιανικών κοινοτήτων (κυρίως από τον ύστερο 4ο αι. κι εξής).

Ποιος ήταν ο Διομήδης;

    Ο Διομήδης είναι το τρίτο γνωστό μέλος της προκωνσταντίνειας χριστιανικής κοινότητας της Μεσσήνης, μετά τον αναγνώστη Παράμονο και τον επίσκοπο Θεόδουλο. Αλλά αντίθετα με εκείνους τους κληρικούς, φαίνεται πως ήταν λαϊκός.

Η ανώτερη κοινωνική του θέση συνεπάγεται από:

• Το μυθολογικό όνομα (ο ομηρικός ήρωας Διομήδης)
• Την ταφή σε επιβλητικό οικογενειακό μνημείο (1ος-2ος αι. μ.Χ.)
• Την επιλογή δημόσιας δήλωσης πίστης

    Αυτό το τελευταίο είναι κρίσιμο. Στην εποχή πριν ο χριστιανισμός αναγνωρισθεί επίσημα από το ρωμαϊκό κράτος, ο Διομήδης επέλεξε να δηλώσει την ταυτότητά του σε ένα μνημείο στο δημόσιο χώρο. Αυτή η πράξη αντικατοπτρίζει την πρακτική των μαρτύρων: όταν ο Κάρπος της Περγάμου (2ος αι.) ανακρινόταν για το όνομά του, απάντησε: "Τὸ πρῶτον καὶ ἐξαίρετον ὄνομα Χριστιανός" - "Το πρώτο και εξαίρετο όνομά μου είναι Χριστιανός". Η επιλογή του να δηλώσει στην ταφική του επιγραφή μόνο το όνομα και την ιδιότητα χρηστιανός κι όχι με την καταγωγή ή την οικογένειά του υποδηλώνει ότι, ήδη πριν από την Κωνσταντίνεια στροφή, η χριστιανική πίστη μπορούσε να λειτουργήσει ως πρωτεύων δείκτης ταυτότητας. Με αυτή την έννοια, η επιγραφή αποτελεί μικρό αλλά εξαιρετικά πυκνό τεκμήριο της διαδικασίας με την οποία ο Χριστιανισμός μετατρέπεται από περιθωριακή ομάδα σε σαφώς ορατή κοινότητα μέσα στον κοινωνικό ιστό της αρχαίας πόλης.

Η σπουδαιότητα του επιγραφικού ευρήματος

Η επιγραφή είναι σημαντική για την ιστορία του αρχαίου χριστιανισμού γιατί:

• Προσφέρει σπάνια μαρτυρία για τον χριστιανισμό του 3ου αιώνα στην Πελοπόννησο, πριν ο χριστιανισμός γίνει επίσημη θρησκεία
• Αποκαλύπτει τη διαδικασία κατασκευής ταυτότητας - πώς δημιουργούνταν οι θρησκευτικές ταυτότητες και πώς διέφεραν η "εσωτερική" και "εξωτερική" γλώσσα
• Δείχνει την κοινωνική σύνθεση - ελίτ λαϊκοί χριστιανοί που διατηρούσαν παραδοσιακές ταφικές πρακτικές, ενώ δήλωναν δημόσια τη νέα τους πίστη
• Επιτρέπει συγκρίσεις ανάλογων φαινομένων σε διαφορετικούς τόπους της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (Ελλάδα vs Φρυγία, Μεσσήνη vs Θεσσαλονίκη) και διερευνά τους τρόπους έκφρασης της χριστιανικής ταυτότητας σε αυτές τις τοπικές κοινότητες.
• Παρακολουθεί τη διαχρονική εξέλιξη της δήλωσης της χριστιανικής ταυτότητας μέσα σε μία συγκεκριμένη κοινότητα, αυτήν της Μεσσήνης - από την αυστηρή "Διομήδης χρηστιανός" στην πιο επεξεργασμένη φόρμουλα του Γλυκά.

[Σημ. Για τη βάση των ελληνικών χριστιανικών επιγραφών βλ. https://icg.uni-kiel.de/]

----------------------------------------------------

In Nikos Tsivikis's recent article, "The Earliest χρηστιανοί of Messene and Their Third- and Fourth-century Funerary Monuments," Tekmeria 19 (2025), a brief but particularly intriguing inscription from ancient Messene is published and analyzed, shedding light on how early Christians self-identified.

The inscription is carved on an architectural block from a Roman funerary monument (Monument M), located extra muros, south of the city's stadium-gymnasium, in an area with a long history of cemetery use.

The Inscription of Diomedes

The text is remarkably simple:

ΔΙΟΜΗ|ΔΗC | ΧΡΗCΤΙΑΝΟC

"Diomedes Christian"

This stark simplicity, combined with paleographic criteria, leads Tsivikis to date it to the late 3rd–early 4th century CE, i.e., the pre-Constantinian period. The monument itself dates to the 1st-2nd century CE and likely belonged to a prominent Messenian family, of which the deceased appears to have been a member. The practice of adding new inscriptions to older funerary monuments is well-documented in Messene and elsewhere in Greece. What is novel here is not the monument itself, but the mode of self-identification of the deceased.

Chrestianos vs. Christianos: A Critical Difference

The name "Christian" as a designation for a member of the Christian community is already known from the New Testament: Acts 11:26 and 1 Pet 4:16 (in contexts referring to persecutions and tribulations). By the 2nd century, the title was used by Roman authorities to designate members of the Christian Church and gradually acquired a positive connotation as self-identification by members of the ecclesial community.

What is truly fascinating in the case of Messene and other epigraphic monuments is the spelling with eta (η) instead of iota (ι): chre-stianos instead of chri-stianos. This variation is neither accidental nor an orthographic error, but points to a deeper process of (self-)identification of religious and other groups in the Roman Empire.

Recent research by Walter Shandruk on papyri from Egypt has shown that the two spellings represent different perspectives:

• Χριστός (with ι) = the "in-group" language of Christian communities. Christians used the designation Christos for Jesus, following the rules of common Greek.
• Χρηστιανός (with η) = the "out-group" language of Roman administration. When Roman authorities categorized Christians, they based it on the Latin name Chrestus and created the term chrestiani, from which the Greek chrestianos derived.

The spelling with eta prevails in papyri up to the 4th century, before Christianity became the official religion and terminology was standardized. As Sylvain Destephen argues: "the isolated use of the term 'Christian,' especially when it adopts an archaic spelling (chrestianos instead of christianos), seems to indicate a pre-Constantinian date."

What is remarkable in the Messene inscription is that this "external" designation is adopted by the believer himself as self-identification. This represents an early phase during which Christian identity has not yet been fully institutionalized, but is declared in terms understood by the broader social environment.

Only Four Inscriptions in All of Greece

The scarcity of inscriptions with the designation "chrestianos" (i.e., with eta) underscores the importance of this find. Only four inscriptions in mainland Greece attest to this spelling:

• From Thessaloniki:
• ICG 3659: Funerary inscription
• ICG 3141: The epitaph of Eutychios with double spelling: "χρηστιανοῦ χρηστειανοῦ" - possibly both teacher and neophyte
• From Messene:
• The new inscription of Diomedes (3rd cent.)
• ICG 3432: The epitaph of Glykas (4th-5th cent.) with the more elaborate formula "chrestiane, philopator, philadelphe, philophile"

By contrast, in Phrygia this designation was extremely widespread. Thirty-three inscriptions with "chrestianos" have been identified so far, the famous "Christians for Christians" inscriptions of the 3rd-4th centuries. The scarcity in Greece may indicate different local traditions or late development of Greek Christian communities (mainly from the late 4th century onward).

Who Was Diomedes?

Diomedes is the third known member of Messene's pre-Constantinian Christian community, after the lector Paramonos and bishop Theodoulos. But unlike those clerics, he appears to have been a layperson.

His elite social status is suggested by:

• His mythological name (the Homeric hero Diomedes)
• Burial in an impressive family monument (1st-2nd cent. CE)
• The choice to publicly declare his faith

This last point is crucial. In the period before Christianity was officially recognized by the Roman state, Diomedes chose to declare his identity on a monument in public space. This act mirrors the practice of martyrs: when Carpus of Pergamum (2nd cent.) was interrogated about his name, he answered: "My first and most distinctive name is Christian." His choice to declare on his funerary inscription only his name and the designation chrestianos suggests that, even before the Constantinian turn, Christian faith could function as a primary identity marker. In this sense, the inscription constitutes a small but extremely dense testament to the process by which Christianity transforms from a marginal group into a clearly visible community within the social fabric of the ancient city.

The Significance of This Epigraphic Find

The inscription is important for the history of early Christianity because it:

• Offers rare evidence for 3rd-century Christianity in the Peloponnese, before Christianity became the official religion
• Reveals the process of identity construction - how religious identities were formed and how "in-group" and "out-group" language differed
• Shows social composition - elite lay Christians who maintained traditional burial practices while publicly declaring their new faith
• Enables comparisons of analogous phenomena in different regions of the Roman Empire (Greece vs. Phrygia, Messene vs. Thessaloniki) and explores modes of expressing Christian identity in these local communities
• Tracks diachronic evolution of Christian identity declaration within one specific community, Messene - from the austere "Diomedes chrestianos" to the more elaborate formula of Glykas

[For the ICG see https://icg.uni-kiel.de/] 

Επιγραφές σε εδώλια του θεάτρου της Απολλωνίας ἐπὶ Ῥυνδάκῳ / Inscriptions on the theatre seat in Apollonia ad Rhyndacum

Πρόσφατα δημοσιεύματα στον ιστότοπο Anatolian Archaeology (2024· 2025) αναφέρονται σε δύο επιγραφές σε καθίσματα του θεάτρου της Απολλωνίας επί Ρυνδάκῳ, οι οποίες δηλώνουν δεσμευμένες θέσεις (τόπους) θεατών. Το δημοσίευμα του Νοεμβρίου 2025 κάνει μάλιστα λόγο για επιγραφή που δηλώνει τη θέση μίας επιφανούς γυναίκας, πιθανόν ιέρειας της πόλης. Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα δύο ευρήματα, γίνονται κάποια σχόλια για τη σημασία τέτοιων ευρημάτων και προτείνεται μία πιθανή αποκατάσταση της δεύτερης επιγραφής του γυναικείου ονόματος.

Η Απολλωνία επί Ρυνδάκῳ και το θέατρό της

Η Απολλωνία επί Ῥυνδάκῳ (σύγχρονο Gölyazı, επαρχία Προύσης) ήταν ελληνική πόλις που ιδρύθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Πήρε το όνομά της από τον Απόλλωνα, προστάτη θεό της πόλης, και κατείχε στρατηγική θέση στη λίμνη της Απολλωνιάδος (σημ. Uluabat). Η πόλη ευημέρησε υπό τους Ατταλίδες και στα χρόνια της ρωμαιοκρατίας απέκτησε το πολιτικό status της civitas libera (ελεύθερης πόλης).

Το αρχαίο θέατρο της Απολλωνία επι Ρυνδάκω (Photo: Mustafa Yılmaz/AA)

Συστηματικές ανασκαφές από τον Αύγουστο 2021 μέχρι σήμερα έφεραν στο φως το θέατρο της πόλης. Μέχρι το Νοέμβριο του 2025 ομάδα αρχαιολόγων του Πανεπιστημίου Uludağ της Προύσας (με επικεφαλής την Καθ. Δρ. Derya Şahin) απεκάλυψε το 80% περίπου του αρχαίου οικοδομήματος. Πρόκειται για θέατρο της ελληνιστικής περιόδου (4ος αι. π.Χ.) με τροποποιήσεις κατά τη ρωμαϊκή εποχή (όπως, για παράδειγμα, παρεμβάσεις ώστε να φιλοξενεί και μοναχικούς αγώνες). Είναι κτισμένο στις πλαγιές του λόφου Zambaktepe με θέα προς τη λίμνη της Απολλωνιάδος (σημ. Uluabat). Η ορχήστρα του έχει διάμετρο περίπου 28 μ. και το κοίλο του φτάνει στα 78-80 μ. Εκτιμάται ότι είχε χωρητικότητα περίπου 6.000 θεατών, κάτι που επιβεβαιώνει το μέγεθος της πόλης και την αίγλη της στην ευρύτερη περιοχή της. 

Παράλληλα με την ανασκαφή πραγματοποιούνται εργασίες αναστήλωσης και επανατοποθέτησης καθισμάτων  στην αρχική τους θέση. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα κανένα από τα καθίσματα δεν βρέθηκε στην αρχική του θέση· μερικά βρέθηκαν θαμμένα κάτω από χώμα, άλλα ενσωματώθηκαν στο γέμισμα της ορχήστρας, ενώ άλλα μετακινήθηκαν από σεισμούς ή χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό σε νεότερα κτίσματα. Εξετάζοντας τις θεμελιακές κατασκευές κάτω από το κοίλον, ιδιαίτερα στη summa cavea (ανώτατες σειρές καθισμάτων), η ομάδα έχει καταφέρει να προσδιορίσει τις αρχικές θέσεις πολλών καθισμάτων και να ξεκινήσει τη διαδικασία επιστροφής τους στις αρχαίες τους θέσεις (μέχρι τώρα 42).

Σύμφωνα με δημοσιεύματα σε τουρκικά ΜΜΕ η αρχαιολογική έρευνα εντόπισε αρκετά καθίσματα με επιγραφές που δήλωσαν τις θέσεις επαγγελματικών ομάδων ("önemli meslek gruplarına ait") και ιδιωτών. Δεν έχουν, ωστόσο, εντοπιστεί ακόμη επιγραφές με αναφορές σε τίτλους ή πολιτειακά αξιώματα. Όλες τους εντοπίστηκαν στην summa cavea, στις ανώτερες, δηλαδή, σειρές του θεάτρου.

Τα δύο ενεπίγραφα εδώλια

α) Η επιγραφή ΑΙΤΡΟΥ? 

Σε δημοσίευμα του Νοεμβρίου 2024 γίνεται σύντομη αναφορά στην ανακάλυψη καθίσματος, που δε βρέθηκε in situ, με την αποσπασματική επιγραφή  ΑΙΤΡΟΥ (ή ΙΑΤΡΟΥ?). Η Şahin σχολίασε στο σχετικό δημοσίευμα ότι πρόκειται για ανθρωπωνύμιο, που όμως είναι δύσκολο να αποκατασταθεί. 

Photo: Mustafa Yılmaz/AA

β) Η επιγραφή ΛΩΝΙΔΟΣ

Σε δημοσίευμα ένα χρόνο αργότερα, παρουσιάστηκε δεύτερη ενεπίγραφο εδώλιο που βρέθηκε επίσης στο ανώτερο τμήμα του κοίλου (summa cavea), όχι στην αρχική του θέση και εν μέρει θαμμένο με την επιγραφή ΛΩΝΙΔΟΣ. Κατά το δημοσίευμα στη διαδικτυακή ειδησεογραφική σελίδα πρόκειται για ανθρωπωνύμιο γένους θηλυκό και σε πτώση γενική και πιθανόν ανήκει σε μία επιφανή γυναίκα, ίσως ιέρεια της πόλης. 

Ενεπίγραφα εδώλια σε θέατρα/στάδια 

    Η επιγραφική σήμανση θέσεων σε ρωμαϊκά θέατρα είναι πρακτική καλά τεκμηριωμένη. Σε διάφορα μνημεία του ελλαδικού και μικρασιατικού χώρου μαρτυρούνται αφενός ονόματα ιδιωτών, συμπεριλαμβανομένων και γυναικείων ανθρωπωνυμίων, αφετέρου συλλογικοί προσδιορισμοί (φυλές, δήμοι, επαγγελματικές ομάδες), οι οποίοι κατέχουν συγκεκριμένες κερκίδες ή τομείς της cavea, καθώς και τίτλοι αξιωματούχων, ιδίως στα καθίσματα προεδρίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόσφατο δημοσίευμα για το θέατρο των Αιζανών (Ahmet Türkan, "Topos Inscriptions from the Theatre of Aizanoi," Philia 11[2025]: 211-237), όπου τεκμηριώνεται συστηματικά η χρήση επιγραφών για την οργάνωση των θέσεων θεατών.

    Γενικά, από την εποχή του Αυγούστου κι εξής παρατηρείται αυξημένη μέριμνα για τη χωροταξική οργάνωση του κοινού στα θέατρα και στάδια. Οι γυναίκες και οι κατώτερες κοινωνικές ομάδες κάθονται κατά κανόνα  στη summa cavea, αν και η πρακτική αυτή με την πάροδο του χρόνου φαίνεται να γίνεται λιγότερο αυστηρή (για μία συζήτηση των θέσεων γυναικών, επαγγελματικών ομάδων, συντεχνιών και θιάσων καθώς, τέλος, και αξιωματούχων στο στάδιο και θέατρο της Αφροδισιάδος, βλ. Charlotte Roueché, Performers and Partisans at Aphrodisias, 1993, 120-121 · βλ. επίσης, ανάλογα παραδείγματα κι από τα Γέρασα της Παλαιστίνης, A. Retzleff and A.M. Mjely, "Seat Inscriptions in the Odeum at Gerasa (Jerash)," BASOR 336 (2004), 37–48). Οι ενεπίγραφες κερκίδες στην Απολλωνία δεν συνιστούν, επομένως, ιδιαιτερότητα ή εξαίρεση, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο και καλά τεκμηριωμένο επιγραφικά πλαίσιο κοινωνικής οργάνωσης των θεατών στον ρωμαϊκό κόσμο.

Πρόταση αποκατάστασης 

Τα ονόματα στα εδώλια των αρχαίων θεάτρων απαντούν συνήθως στην ονομαστική ή στη γενική πτώση· στη δεύτερη περίπτωση προηγείται ενίοτε η λέξη «τόπος» ή δηλώνεται ρητά η ομάδα (π.χ. φυλή, σύνοδος). Στην περίπτωση της επιγραφής από την Απολλωνία, η κατάληξη -ΙΔΟΣ υποδηλώνει γενική πτώση, χωρίς να προσδιορίζει κατ’ ανάγκην το φύλο του φορέα. Από τη δημοσιευμένη φωτογραφία προκύπτει ότι το σωζόμενο τμήμα της επιγραφής εκτείνεται μέχρι το δεξιό άκρο του εδωλίου· δεν μπορεί, συνεπώς, να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ότι το κείμενο συνεχιζόταν σε παρακείμενο κάθισμα, το οποίο δεν έχει μέχρι στιγμής εντοπισθεί. Μία υποθετική αποκατάσταση θα μπορούσε να είναι: [Ἀπολ]λωνίδος.

Στην περίπτωση αυτή είναι δυνατές δύο υποθέσεις. Πρώτον, θα μπορούσε να πρόκειται για το γυναικείο ανθρωπωνύμιο "Ἀπολλωνίς", το οποίο μαρτυρείται επιγραφικά στην Απολλωνία (I.Kyzikos I, 64). Ενδεχομένως να προηγείτο η λέξη «τόπος», οπότε οι θέσεις θα προορίζονταν για την Ἀπολλωνίδα και τον οἶκό της. Ωστόσο, μετά την κατάληξη -ΙΔΟΣ δεν διακρίνονται ίχνη λέξης που να παραπέμπουν σε τίτλο ή αξίωμα (π.χ. ἱέρεια, στεφανηφόρος), γεγονός που καθιστά προβληματική την ερμηνεία της ως «ιέρειας», όπως αυτή προτείνεται στα δημοσιεύματα.

Δεύτερον, η γενική Ἀπολλωνίδος θα μπορούσε να δηλώνει τις θέσεις μίας φυλής με θεοφόρο όνομα, πρακτική καλά τεκμηριωμένη στον μικρασιατικό χώρο. Φυλές με το όνομα Ἀπολλωνίς μαρτυρούνται, για παράδειγμα, στην Κλαυδιούπολη (SEG 52.1231), καθώς και στη Νύσσα, όπου απαντά η φυλή Ὀκταβία Ἀπολλωνίς (I.Nyssa 33). Η ερμηνεία αυτή θα ταίριαζε ιδίως στο ευρύτερο θρησκευτικό και αστικό πλαίσιο μιας πόλης που φέρει το όνομα και τιμά τον Απόλλωνα.

Οι δύο αποσπασματικές επιγραφές από τη summa cavea του θεάτρου της Απολλωνίας αποτελούν σημαντικά τεκμήρια για την οργάνωση των θεατών. Ωστόσο, η κατάσταση διατήρησής τους και η έλλειψη συνοδευτικών τίτλων καθιστούν προβληματική την οριστική ερμηνεία τους. Για να επιβεβαιωθούν οι υποθέσεις, απαιτείται περαιτέρω ανασκαφική έρευνα, αυτοψία με υψηλής ανάλυσης φωτογράφηση και, ιδανικά, η ανεύρεση του παρακείμενου εδωλίου. 

-------------------------------------------------------------------

The "Lonidos" Inscription from Apollonia ad Rhyndacum: A Proposed Restoration

Ongoing excavations at the Hellenistic-Roman theater of Apollonia ad Rhyndacum (modern Gölyazı, Bursa Province, Turkey) have uncovered two fragmentary inscriptions on theater seats, both located in the summa cavea and displaced from their original positions. The first, reported in November 2024, preserves the uncertain reading [?]ΑΙΤΡΟΥ or ΙΑΤΡΟΥ; the second, announced in November 2025, reads ΛΩΝΙΔΟΣ. Media reports have interpreted the latter as the name of a female priestess. However, Prof. Dr. Derya Şahin, the excavation director, has stated that the inscribed seats belong to "important professional groups" (Turkish: önemli meslek gruplarına ait), a formulation that suggests systematic corporate seating rather than individual dedications.

The inscription ΛΩΝΙΔΟΣ, ending in the genitive case, may plausibly be restored as [ἈΠΟΛ]ΛΩΝΙΔΟΣ. This restoration admits two interpretations. First, it could represent the personal name Apollonis (feminine), attested epigraphically at Apollonia (I.Kyzikos I, 64), possibly indicating reserved seating for a woman and her household. However, no title (e.g., hiereia, stephanephoros) follows the preserved text, making the identification as a "priestess" problematic. Second, and more plausibly given the summa cavea location and Prof. Şahin's reference to "professional groups," the genitive Ἀπολλωνίδος may denote seating reserved for a civic tribe bearing this theophoric name—highly appropriate for a city named after and dedicated to Apollo. Tribes named Apollonis are attested elsewhere in Asia Minor, including at Claudiopolis (SEG 52.1231) and Nyssa (I.Nyssa 33, where the tribe Octavia Apollonis appears). Further excavation and high-resolution photography are required to confirm this hypothesis.

Apollonia ad Rhyndacum ancient city’s theater had a “private” spectator seating area

“Lonidos” Inscribed Seat Discovered in 5,000-Year-Old Ancient Theatre

Το τρέχον τεύχος του Revue Biblique / The current issue of Revue Biblique

Revue Biblique 129/3 (2022)

• Christa Müller-Kessler, "New Palimpsest Fragments for 1 Kingdoms with Lucian and Origen Additions in a Christian Palestinian Aramaic Witness (Sinai, Greek NF MG 14)," 321 - 340 (abstract)
• Jean-Claude Haelewyck, "Le cantique vieux latin d'Azarias (Dn 3,26-45) dans le manuscrit Verona, Biblioteca Capitolare IV fol. 6," 341 - 349 (abstract)
• Karin Finsterbursch, "To So Called Preface to Dan 5: Remarks on its 'Career' in the Variant Literary Editions of Daniel (LXX967-Dan; LXX88-Dan; Th-Dan)," 350 - 358 (abstract)
• Mariusz Burdajewicz - Juliane Stein, "Un protomé anthropomorphe en terre cuite de Tell Keisan, en Galilée, " 359 - 375 (abstract)
• Asher Ovadiah, "Two Bouleutai, Father and Son, and a Bronze Statue of Poseidon Referenced in a Greek Inscription from the Samaria Region," 376 - 391 (abstract)

Notes philologiques

• Christophe Rico, "La conjonction ἕως en grec ancien: À propos de Mt 1,25. III. Textes de la Septante à substrat hébraïque," 408 - 416

Το τρέχον τεύχος του Revue Biblique / The current issue of Revue Biblique

 Revue Biblique 129/2 (2022)

• Daniel Pioske, "'And I will make Samaria a ruin in the open country' (Micah 1:6): On Biblical Ruins, Then and Now," 161 - 182 (abstract)
• Stefan Krauter, "Exilliteratur und die Gattung des Zweiten Timotheusbriefs," 183 - 198 (abstract)
• Michel Quesnel, "Identifier les parties pauliniennes de la 2ème lettre à Timothée," 199 - 212 (abstract)
• Raphaël Angevin, "Les racloirs tabulaires gravés de Tell el-Fâr'ah (Samarie)," 213 - 246 (abstract) 
• Dominique-Marie Cabaret, "Les sièges de Jérusalem de Pompée et d'Hérode le Grand," 247 - 260 (abstract)

Notes épigraphiques

• Émile Puech, "La jarre inscrite de Tel Arad et grgr - 'olive'," 261 - 267

Το τρέχον τεύχος του Biblica / The current issue of Biblica

 Biblica 103/1 (2022)

• Jean Louis Ska, "'Let the Wealth of the Nations Come into You' (Isa 60,11):  Ancient Israel's Dialogue with the Neighbouring Cultures," 1-25 (abstract)
• Koog P. Hong, "Some Observations on Exod 6,2-8 and the Priestly Periodization," 26-40 (abstract)
• Peter Dubovsnký, "Completion Phraseology in the Solomon Narrative and in Mesopotamian Royal Inscriptions," 41 - 73 (abstract)
• Sylvie de Vulpillières, "Quelle conversion pour les païens en Ac 10,1-11,18 et quelles conséquences pour la relation Pierre/Paul?" 74 - 88 (abstract)
• Timothy A. Brookins, "An Apology for Exegesis of 1 Thess 2,1-12," 89 - 113 (abstract)
• Antonio Pitta, "Epistolary Rhetoric in Paul's Letters: The Letter to Philemon as a Test Case," 114-130 (abstract)

Animadversiones

• Raanan Eichler, "A Conjectural Emendation in Psalm 68,19," 131 - 136 (abstract)

Open Access: Exploring Written Artefacts

Jörg B. Quenzer (επιμ.), Exploring Written Artefacts: Objects, Methods, and Concepts. Vol. 1 & 2.  Studies in Manuscript Cultures 25. Berlin: de Gruyter 2021

Το τρέχον τεύχος του Revue Biblique / The current issue of Revue Biblique

 Revue Biblique 128/3 (2021)

• Emanuel Pfoh, "The Earliest Reference to Israel: A Historiographical Reflection," 321 - 331 (abstract) 
• Émile Puech, "La stèle funéraire araméenne de Ḥayyan, roi de Sam'al, à Ördekburnu," 332 - 353 (abstract) 
• Christa Müller-Kessler, "Unparalleled Variant Readings for Leviticus 26:26b-44 and Numbers 4:15b-5:6a in an Early Christian Palestinian Aramaic Palimpsest from St Catherine's Monastery (Greek NF M 167)," 354 - 370 (abstract)
• Michel Gourgues, "La parabole du grand repas (Lc 14,16-24), ou la résistance à l'allégorisation: Un siècle de piétinements?" 371 - 389 (abstract)
• David Luria, "Why were Moab's Gigantic Iron I Fortifications Necessary? A New Research Approach," 390 - 403 (abstract)
• Dominique-Marie Cabaret, " De Jérusalem à Aelia: Continuité ou rupture, à propos d'un livre récent...," 404 - 421 (abstract)

Notes épigraphiques

• Émile Puech, "Notes sur l'inscription du sarcophage d'Aḥirom, roi de Byblos," 422 - 429 

Notes philologiques

• Christophe Rico, "La conjonction ἕως en grec ancien: À propos de Mt 1,25. I. La situation du grec classique," 430 - 437 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του RRE / The current issue of RRE

 Religion in the Roman Empire 7/1 (2021)

Curses in Context, 2: Curses in the Eastern and North African Provinces of the Roman Empire

• Richard L. Gordon, "Curse-Practices in the Late-Antique Roman Levant and North Africa," 3-18 (abstract)
• Roger S. O. Tomlin, "The Latin Curses from Uley and Other Sanctuaries in Britain," 19-30 (abstract)
• Riccardo Vecchiato, "Crucified and Beheaded: The Archaeological Context of the Amathous Curses (DTAud 22–37)," 31-42 (abstract)
• Andrew T. Wilburn, "The Selenite and Lead Curse Tablets from Amathous, Cyprus and the Transmission of Magical Technology," 43-70 (abstract)
• Robert Daniel, "A Vestige of the Ptolemaic Crocodile Cult in a Curse from Caesarea Maritima against a Pantomime Dancer," 71-77 (abstract)
• Attilio Mastrocinque, "Cursing Dancers in the Roman Levant: A Forgotten Text in Milan," 78-95 (abstract)
• Raquel Martín Hernández, "The Figural Representation of Victims on Agonistic Late-Antique Curse Tablets," 96-124 (abstract)
• Christopher A. Faraone, "The Curse Tablets of PGM VII: A North African Tradition?" 125-148 (abstract)
• Ortal-Paz Saar, "Jewish Curse Tablets?" 149-166 (abstract)
• Korshi Dosoo, "The Powers of Death: Memory, Place and Eschatology in a Coptic Curse," 167-194 (abstract)
• Nicole Belayche, "Curse Tablets in the Eastern Provinces of the Roman Empire," 195-213 (abstract)

To τρέχον τεύχος του Novum Testamentum / The current issue of Novum Testamentum

 Novum Testamentum 63/3 (2021)

• Isaac T. Soon, "Her Body Healed: ΙΑΤΑΙ in Mark 5:29," 289-303
• Christopher J. Luthy, "Jubilee Debt Cancellation and Luke’s Gospel," 304–322 (abstract)
• Keith L. Yoder, "Gathered into One: Mary and Judas in John 11–13," 323-345 (abstract)
• Arco den Heijer,  "Damaris (Acts 17:34) and an Aristocratic Family from Sparta: Neglected Epigraphic Evidence on the Name of a Female Disciple," 346–359 (abstract)
• Christiane Zimmermann, "Anathema und Übergabe an den Satan als Aktualisierungen des göttlichen Gerichts in den paulinischen Gemeinden," 360–389 (abstract)
• T.R. Niles, "Does the Stoic Body Have a Head? On Stoicism as an Interpretive Background for Colossians 1:18a," 390–407 (abstract)

Επιγραφές και αστικός χώρος / Inscriptions and open urban space

Ελεύθερος για καταφόρτωση ο εξής συλλογικός τόμος: 

Fanny Opdenhoff, Die Stadt als beschriebener Raum: Die Beispiele Pompeji und Herculaneum /The City as an Inscribed Space: The Examples of Pompeii and Herculaneum. Materiale Textkulturen, 33. Berlin: De Gruyter, 2021 

ISBN: 9783110722758

Στο τρέχον τεύχος του Historia / In the current issue of Historia

 Historia 70/1 (2020)

• Panayiotis Christoforou, "‘An Indication of Truly Imperial Manners’: The Roman emperor in Philo’s Legatio ad Gaium," 83-115 (abstract)
• Aitor Blanco Pérez, "Western Asia Minor and its Epigraphic Sources under the Tetrarchy: The End of a Habit?" 116-132 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του SLA/ In the current issue of SLA

 Studies in Late Antiquity 4/4 (2020)

• Sabine R. Huebner, "Climate Change in the Breadbasket of the Roman Empire—Explaining the Decline of the Fayum Villages in the Third Century CE"
• Naomi Carless Unwin, "Appreciating Materiality: a Long View on Epigraphic Culture(s)"

Στο τρέχον τεύχος του ARGe / In the current issue of ARGe

 Archiv für Religionsgeschichte 21-22/1 (2020)

Magic and Ritual

• Oliver Pilz, "Überlegungen zu einigen griechischen Wetterritualen," 5-28 (abstract)
• Radcliffe G. Edmonds III, "And You Will Be Amazed: The Rhetoric of Authority in the Greek Magical Papyri," 29-49 (abstract)
• Michael Zellmann-Rohrer, "Lawsuits with Headless Foes: A Greek Incantation Motif," 51-83 (abstract)
• Attila Egyed, "A Syntactic Approach to the Orphic Gold Leaves," 85-121 (abstract)

Materiality and Ancient Religion

• Sandra Blakely, "Accumulation, authority, and the cultural lives of objects: materiality and ancient religion," 125-126
• K.A. Rask, "Familiarity and Phenomenology in Greece: Accumulated Votives as Group-made Monuments," 127-151 (abstract)
• Dina Boero, "The Cultural Biography of a Pilgrimage Token: From Hagiographical to Archaeological Evidence," 152-174 (abstract)
• Scott Possiel, "More than text: Approaching ritual papyri from Oxyrhynchus as inscribed objects," 175-200 (abstract)
• Mark F. McClay, "Rethinking Orphic ‘Bookishness’: Text and Performance in Classical Mystery Religion," 201-217 (abstract)

Divine Names

• Fabio Porzia and Sylvain Lebreton, "'Noms de dieux!' Gods at the borders," 221-224
• Alice Mouton, "Nommer les dieux hittites : au sujet de quelques épithètes divines," 225-243 (abstract)
• Gian Franco Chiai, "Le culte de Zeus Brontôn : l’espace et la morphologie du dieu de l’orage dans la Phrygie d’époque romaine," 245-275 (abstract)
• Françoise Van Haeperen, "Séquences onomastiques divines à Ostie-Portus," 277-308 (abstract)

Myths of Origin

• Marco Antonio Santamaría, "Ex arches: Looking Back at Greek Myths of Origin," 311-312
• Jenny Strauss Clay, "Typhoeus or Cosmic Regression (Theogony 821 – 880)," 313-326 (abstract)
• Warren Huard, "Herakles and the Order of Zeus in Hesiod’s Theogony," 327-342 (abstract)
• Marcus Ziemann, "The Politics of Beginnings: Hesiod and the Assyrian Ideological Appropriation of Enuma Eliš," 343-368 (abstract) 
• Marco Antonio Santamaría, "Our Co(s)mic Origins: Theogonies in Greek Comedy," 369-386 (abstract)
• Ana Isabel Jiménez San Cristóbal, "At the Origins of Dionysus and Wine: Myths, Miracles, and Festivals," 387-407 (abstract)
• Fritz Graf, "Creation in the Poimandres and in Other Creation Stories," 411-421 (abstract)
• Carolina López-Ruiz, "The God Aion in a Mosaic from Nea Paphos (Cyprus) and Graeco-Phoenician Cosmogonies in the Roman East," 423-447 (abstract)
• Pierre Bonnechere and Gabriela Cursaru, "Ἀρχή and δῖνος: Vortices as Cosmogonic Powers and Cosmic Regulators. Study Case: The Whirling Lightning Bolt of Zeus," 449-478 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Semitica / The current issue of Semitica

 Semitica 62 (2020)

• Michaël Guichard, "De Larsa à Mari (II): Nouvelles incantations paléo-babyloniennes," 5 - 20
• Valérie Matoïan - Juan-Pablo Vita, "Proportional Weights of Metals in Ugarit," 21 - 42
• Shira Faigenbaum-Golvin, Israel Finkelstein, Eythan Levy, Nadav Na'aman, Eli Piasetzky, "Arad Ostracon 24 Side A," 43 - 68
• Tallay Ornan, Oded Lipschits, "The Lion Stamp Impressions from Judah:  Typology, Distribution, Iconography, and Historical Implications. A Preliminary Report," 69 - 91
• Matthieu Richelle, "Did Solomon 'Overlay the Whole Temple with Gold'? A New Look at 1 Kings 6:20-22," 93 - 110 
• Cat Quine, "Athaliah and the Theopolitics of Royal Assassination," 111 - 127
• Reuben E. Duniya, "The Use of נחל in Deuteronomy 32:8: G.R. Driver and the Dictionary of Classical Hebrew," 129 - 136
• Marc Mendoza, "Achaemenid Deportations: Greek Perceptions, Persian Realities," 137 - 162
• Marie-Jeanne Roche, "Inscriptions en champlevé de Taymā'," 163 - 205
• François Bron, "Inscriptions néopuniques de Guelma et de Aïn Nechma au Musée du Louvre," 207 - 223
• François Bron, "Une troisième stèle funéraire d'un roi de Ma'īn," 225 - 227

La Bible hébraïque et les manuscrits de la mer Morte: Études en l'honneur de George Brooke

• Christophe Nihan, "Introduction," 231 - 242
• George J. Brooke, "The Dead Sea Scrolls and Comparisons," 243 - 266
• Philip R. Davies, "A Tale of Two Collections," 267 - 281
• Charlotte Hempel, "Why we should be Looking for Ezra's Legacy in the Dead Sea Scrolls," 283 - 305
• Julia Rhyder, "The Prohibition of Local Butchery in Leviticus 17:3-4: The Evidence from the Dead Sea Scrolls," 307 - 327
• Thomas Römer, "La fonction de l'arche dans les textes de Qumrân et les spéculations sur son destin dans des textes juifs et chrétiens," 329 - 339
• Dwight D. Swanson, "Insights from Qumran for the Exegesis of Scripture in the Gospel of Matthew," 341 - 366 
• Peter Oakes, " George Brooke's The Dead Sea Scrolls and the New Testament: Reflections and Principles for Future Study," 367 - 382
• Luc Bulundwe, Simon Butticaz, "La critique paulinienne des «œuvres» au regard de 4QMMT et des Pastorales," 383 - 412

Στο τρέχον τεύχος του Journal of Roman Studies / In the current issue of Journal of Roman Studies

 Journal of Roman Studies 110/2020

• Allison L. C. Emmerson, "Re-examining Roman Death Pollution," 5-27 (abstract)
• John Weisweiler, "The Heredity of Senatorial Status in the Principate," 29-56 (abstract)
• Monica Hellström, "Epigraphy and Ambition: Building Inscriptions in the Hinterland of Carthage," 57-90 (abstract)
• Katharine P. D. Huemoeller, "Freedom in Marriage? Manumission for Marriage in the Roman World," 123-139 (abstract)    

    

Η αποκρυπτογράφηση της Στήλης της Ροζέττας / Deciphering the Rosetta Stone

 Η στήλη της Ροζέττας, η οποία χρονολογείται στο 2ο αι. π.Χ. (στα χρόνια της βασιλείας του Πτολεμαίου Ε΄, του Επιφανούς) αποτελεί αναμφισβήτητα ένα σημαντικό μνημείο του οποίου η αποκρυπτογράφηση συνέβαλε στην κατανόηση του συστήματος των ιερογλυφικών. Η αποκρυπτογράφησή της, όμως, φαίνεται πως ήταν αντικείμενο συναγωνισμού μεταξύ του Jean-François Champollion, Γάλλου ιστορικού και γλωσσολόγου, ο οποίος τελικά διάβασε την επιγραφή, και του Thomas Young, ενός Βρετανού γιατρού. Μία νέα μελέτη, των Jed Buchwald και Diane Greco Josefowicz, η οποία σύντομα θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Princeton (Τhe Riddle of the Rosetta: How an English Polymath and a French Polyglot Discovered the Meaning of Egyptian Hieroglyphs) θα παρουσιάσει μεταξύ άλλων τις ανέκδοτες σημειώσεις του Young φωτίζοντας έτσι κάποιες πτυχές της ιστορίας κατανόησης της γραφής της αρχαίας Αιγύπτου:

Discovery of scholar's notes shine light on race to decipher Rosetta Stone

Το τρέχον τεύχος του Liber Annuus / The current issue of Liber Annuus

 Liber Annuus 69 (2019)

• Anto Popović, "Il grido del sangue del fratello ucciso. Il conflitto tra fratelli secondo il libro della Genesi 4,1-16," 19-77 (abstract)
• Domenico Lo Sardo, "Ex 25:8-9 MT-LXX: Textual Differences or Different Hermeneutics? The divine dwelling on the mountain and/or in a sanctuary," 79-98 (abstract)
• Giovanni Rizzi, "Le consultazioni del Signore durante la guerra tra i figli d’Israele e Beniamino: reticenza o pedagogia divina?," 99-120 (abstract)
• Wojciech Węgrzyniak,  "Unreasonable atheism? The case of נבָָל (Psalms 14 and 53)," 121-134 (abstract)
• Marco Nobile, "Una rivisitazione esegetica di Qo 3,11," 135-144 (abstract)
• Franz Sedlmeier, "JHWHs grundstürzende Liebe zur abtrünnigen „Frau Israel“. Anmerkungen zu Hos 3,1-5 im Horizont des Hoseabuches," 145-167 (abstract)
• Alessandro Cavicchia, Elisa Chiorrini, "Lo scolio a Zc 12,10 nel Barberinus Graecus 549," 169-176 (abstract)
• Vincenzo Lopasso, "Zaccaria 14,10-11 tra topografia ed escatologia," 177-188 (abstract)
• Matteo Munari, "Le tentazioni di Gesù e la questione sinottica," 189-210 (abstract)
• Alessandro Cavicchia, "Preserving the Servant/Son of YHWH. An Application of Intertextual Methodology to 4QNarrative and Poetic Compositionb (4Q372) fr. I 14-16. 24-26 and John 19:28-36; 20:9, 17-18," 211-240 (abstract)
• Leonardo Giuliano, "La periautologia in Fil 3,1b–4,1: circostanze, antidoti e finalità," 241-262 (abstract)
• Elisa Chiorrini, "L’ultima azione del katechōn. La traduzione di ἐκ μέσου γένηται in 2Ts 2,7," 263-286 (abstract)
• Francesco Piazzolla, "The Theological Purpose of Verbal Tenses and Moods in Revelation’s Hymns," 287-326 (abstract)
• Gregor Geiger, Andreas Lehnardt, "Genizat Germania: Neun liturgische hebräische Manuskriptseiten aus der Bibliothek des Franziskanerklosters Engelberg/Unterfranken," 327-356 (abstract)
• Maurizio Girolami, "I Testimonia: una prima metodologia esegetica (cristiana) sulla Scrittura giudaica," 357-370 (abstract)
• Asher Ovadiah, Rosario Pierri, "Inventory of Greek Inscriptions from Mount Tabor," 371-394 (abstract)
• Varda Sussman, "The Palm Branch and Lulav Motifs on Oil Lamps from Antiquity," 395-440 (abstract)
• Asher Ovadiah, Sonia Mucznik, "The Justinian Wooden Portal of the Church of St. Catherine Monastery in Sinai: Iconography, Symbolic and Allegorical Significance," 441-460 (abstract)
• Ciro Parodo, "L’eternità ritrovata. Iconografia e iconologia delle immagini dei mesi nei calendari figurati degli edifici di culto cristiani," 461-500 (abstract)

Γυναίκες του βασιλικού οίκου σε επιγραφές της αρχαίας Μεσοποταμίας / Royal women in inscriptions of ancient Mesopotamia

Στην ιστοσελίδα ANE Today έχει αναρτηθεί ένα κείμενο του Stefan Nowicki σχετικά με την παρουσία γυναικών των βασιλικών οίκων της αρχαίας Μεσοποταμίας στις επιγραφές:

Women in Early Mesopotamian Royal Inscriptions

Το τρέχον τεύχος του CBQ / The current issue of CBQ

Catholic Biblical Quarterly 82:3 (2020)

• Penelope Barter, "Reuse and Innovation in Ezekiel 20 and Exodus 31: 12–17," 365-380 (abstract)
• Isaac D. Blois, "Formulas for (Dis)Honorable Installation in Deuteronomy 26:19 and 28:37: The Honorific Implications of Israel’s Covenant (Un)Faithfulness," 381-406 (abstract)
• David K. Bryan, "The Center of Luke’s Temptation Narrative," 407-423 (abstract)
• Christopher W. Skinner, "Narrative Readings of the Religious Authorities in John: A Response to Urban C. von Wahlde," 424-436 (abstract)
• D. Clint Burnett, "Divine Titles for Julio-Claudian Imperials in Corinth," 437-455 (abstract)
• Darian Lockett, "The Use of Leviticus 19 in James and 1 Peter: A Neglected Parallel," 456-472 (abstract)