Διαβάζοντας τον Κέλσο μέσα από τον Ωριγένη: Πολεμικός λόγος, φιλοσοφική κριτική και απολογητική στρατηγική / Reading Celsus through Origen: polemics, philosophy, and apologetics

 Διαβάστε στη σελίδα Ancient Jew Review το άρθρο της Teresa Morgan για την πρόσληψη του Κέλσου από τον Ωριγένη στο έργο του. Το κείμενο της Morgan αποτελεί μέρος του αφιερώματος στη νέα μετάφραση του έργου του Ωριγένη, Κατὰ Κέλσου: 

Teresa Morgan, "In Defense of Celsus" 

AJR Forum: Μία νέα μετάφραση του έργου του Ωριγένη, Κατά Κέλσου /AJR Forum: A new translation of Origen's Contra Celsum

 Με την αφορμή μίας νέας μετάφρασης του έργου του Ωριγένους, Κατὰ Κέλσου (Robin Darling Young -Joseph Wilson Trigg, The Contra Celsum of Origen:  English Translation and Facing Greek text.  Washington and Cambridge: Harvard University Press/Dumbarton Oaks, 2026) στον ιστότοπο του Ancient Jew Review έχει ανοίξει ένα forum συζήτησης με αξιόλογα άρθρα που φωτίζουν πτυχές της ιστορίας και της πρόσληψης του συγκεκριμένου έργου του Αλεξανδρινού θεολόγου:

Joseph Wilson Trigg, "Origen and the Polis: A New Translation of Contra Celsum"

Robin Darling Young, "Contra Celsum from Caesarea to Constantinople: The Travels of a Byzantine Book"

Στο τρέχον τεύχος του Klio / In the current issue of Klio

 Klio 104/1 (2022)

• Giovanni Ingarao, "Tò Hellenikón, lo stesso sangue e la stessa lingua (VIII, 144). Erodoto e la costruzione dell’identità greca," 1-29
• Vittorio Saldutti, "The Mixed Constitution of Demetrius Phalereus," 159-190
• Altay Coşkun, "Berenike Phernophoros and Other Virgin Queens in Early-Ptolemaic Egypt," 191-233 (abstract)
• Francisco Pina Polo, "The Drafting Committee of the SC de Ludis Saecularibus of 17 February 17 BCE and the Principle of Seniority-based Hierarchy in Official Documents," 234-252 (abstract)
• Susan Satterfield, "Livy, Cassius Dio, and Prodigies in the Early Roman Empire," 253-276 (abstract)
• Dirk Rohmann, "The Destruction of the Serapeum of Alexandria, Its Library, and the Immediate Reactions," 334-362 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του ZAC / In the current issue of ZAC

 Zeitschrift für antikes Christentum 24/2 (2020)

• Lucia Tissi, "Porphyry, Steuco and the Journey of Oracles between Symphony and Conflict," 223-245 (abstract)
• Jonathan Stutz, "Mocking Parades and the Place of Pagan Statuary in Late Antique Alexandria," 270-288 (abstract)
• Agnès Lorrain, "Der Fall Jerusalem, Timiou Staurou 104 (12. Jh.): Eine Untersuchung zur Herkunft patristischer Exzerpte in den Tetraevangelien," 355-388 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του JThS / In the current issue of JThS

Journal of Theological Studies 71:1 (2020)

• Jan Joosten, "A New Interpretation of Leviticus 18:22 (Par. 20:13) and its Ethical Implications," 1-10 (abstract)
• Mark W Hamilton, "Divine (In)Corporeality in Psalms and Job," 11-35 (abstract)
• Denise Flanders, "Freeing Ahasuerus, Haman, and Mordechai: Liberating the Oppressor in the Book of Esther," 36-61 (abstract)
• Elizabeth E Shively, "Purification of the Body and the Reign of God in the Gospel of Mark," 62-89 (abstract)
• Douglas Estes, "Dualism or Paradox? A New ‘Light’ on the Gospel of John," 90-118 (abstract)
• H A G Houghton, Mina Monier, "Greek Manuscripts in Alexandria," 119-133
• J R C Cousland, "Adam and Evel: Did Satan Sleep with Eve in the Greek and Latin Lives of Adam and Eve?" 134-157 (abstract)
• Devin L White, "Jesus at Fifty: Irenaeus on John 8:57 and the Age of Jesus," 158-163 (abstract)
• Matthijs den Dulk, "Origen of Alexandria and the History of Racism as a Theological Problem," 164-195 

Στο τρέχον τεύχος του JAJ / In the current issue of JAJ

Journal of Ancient Judaism 9:3 (2019)

• Mitka R. Golub, Peter Zilberg, "From Jerusalem to Āl-Yāhūdu," 312-324 (abstract)
• Noah Hacham, Lilach Sagiv, "Social Identity in the Letter of Aristeas," 325-343 (abstract)
• Lindsey A. Askin, "Beyond Encomium or Eulogy," 344-365 (abstract)
• Matthew E. Gordley, "Psalms of Solomon as Resistance Poetry," 366-385 (abstract)
• Yoel Kretzmer-Raziel, "Revolution or Evolution: Mental Criteria in Amoraic Laws of Handling on the Sabbath," 386-420 (abstract)
• John Van Maaren, "Mapping Jewishness in Antiquity: New Contributions from the Social Sciences," 421-454 (abstract)

Δύο νέα άρθρα στο τρέχον τεύχος του VE / Two new articles in the current issue of VE

Verbum et ecclesia 38:1 (2017)

• Willem H. Oliver, "Documents written by the heads of the Catechetical School in Alexandria: From Mark to Clement"
• Willem H. Oliver, "Documents written by the heads of the Catechetical School in Alexandria: From Origen to Rhodon"

Η ερμηνεία του δεκαλόγου από τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα / The interpretation of the Decalogue by Clement of Alexandria

Journal of Early Christian Studies 23:4 (2015)

Robert G. T. Edwards, "Clement of Alexandria’s Gnostic Exposition of the Decalogue," 501-528 (abstract)

Το Διδασκαλείο της Αλεξάνδρειας / The Didaskaleion of Alexandria

Verbum et Ecclesia 36:1 (2015)

Willem H. Oliver, "The heads of the Catechetical School in Alexandria"

Το τρέχον τεύχος του RSB / The current issue of RSB

Ricerche storico bibliche 27:1 (2015)

• Gian Luigi Prato, "Israele fra le genti in epoca ellenistica : un popolo primogenito cittadino del mondo," 5-16
• Lucio Troiani, "Le linee della ricerca attuale sulle interconnessioni tra il mondo ellenistico e il mondo giudaico," 17-25,
• Lucia Criscuolo, "Fonti documentarie per la conoscenza dei nuovi "cittadini del mondo" ellenistico," 27-40
• Laura Boffo, "Il mondo ellenistico degli imperi sopra-locali e delle dinastie regionali : seleucidi e asmonei," 41-70
• Federicomaria Muccioli, "Elementi per una riconsiderazione delle etnie minoritarie nel regno dei seleucidi," 71-89
• Anna Passoni Dell'Acqua, "La produzione letteraria giudaica e la rilevanza del fattore linguistico," 91-131
• Cristina Termini, "La traduzione greca della Torah nel contesto dei canoni letterari alessandrini," 133-155
• Luca Mazzinghi, "Testi autorevoli di epoca ellenistica in analogia con gli scritti biblici : un'esempio illustre: il libro della Sapienza," 157-176
• Caterina Moro, "Miti di fondazione e priorità etnico-culturale giudaica : l'esempio di Mosè," 177-192
• Flavio Dalla Vecchia, "Il Dio Altissimo : la supremazia religiosa come fattore di identità giudaica,"193-209
• Nicola Bonacasa, "Alessandria antica e le recenti ricerche archeologiche," 211-235

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Biblische Notizen / In the current issue of Biblische Notizen

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Biblische Notizen 148 (2011) συνεχίζεται το αφιέρωμα στην αρχαία Αλεξάνδρεια:


Anna Maria Schwemer, "Die griechischen und jüdischen Gründungslegenden Alexandrias", 3-18

Όπως και οι εθνικοί γείτονές τους, των οποίων οι μύθοι επιβίωσαν κυρίως στο μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου, οι Ιουδαίοι της Αλεξάνδρειας δόξασαν την ιστορία της πόλης τους. Κι αυτοί διηγούνταν ιστορίες για τον Μ. Αλέξανδρο, αλλά αντικατέστησαν τις εθνικές παραδόσεις για τον Αγαθό Δαίμονα και τη λατρεία των φιδιών με τους θρύλους για τον Ιερεμία και τον Μ. Αλέξανδρο.

Maren Niehoff, "Jüdische Bibelexegese im Spiegel alexandrinischer Homerforschung", 19-33
Σε αυτήν τη μελέτη η ιουδαϊκή βιβλική εξήγηση εξετάζεται για πρώτη φορά υπό το φως των ομηρικών σπουδών, οι οποίες γνώρισαν άνθηση στην πόλη την ίδια εποχή. Καταδεικνύεται ότι οι Ιουδαίοι συγγραφείς ενεπλάκησαν στη σύγχρονη με εκείνους συζήτηση των Ελλήνων για την ερμηνεία και παρείχαν πρωτοποριακές μορφές ερμηνείας. Η τελευταία χαρακτηρίζεται από τη λογοτεχνική της προσέγγιση, η οποία οδήγησε σε συστηματικά υπομνήματα καθώς επίσης και αναλύσεις κριτικής κειμένου. Στη μελέτη το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στον Φίλωνα και στους ανώνυμους συναδέλφους του, με τους οποίους συζητά.

Felix Albrecht, "Die Septuaginta. Einführung und Forschungsstand", 35-66
Η μετάφραση των Ο΄ συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαντικότερων κειμένων στην ιστορία της θρησκείας. Οι απαρχές της συνδέονται με την Αλεξάνδρεια, από όπου διαδόθηκε και στον υπόλοιπο μεσογειακό κόσμο. Αποτελεί  ένα παράδειγμα για τη μελέτη της ουσιαστικής ανταλλαγής μεταξύ του Ελληνισμού και του Ιουδαϊσμού. Για την Καινή Διαθήκη είναι θεμελιώδους σημασίας, για τον αρχέγονο Χριστιανισμό απλά "η Αγία Γραφή". Στο άρθρο γίνεται μία σύντομη εισαγωγή στη μετάφραση των Ο΄, στην οποία λαμβάεται υπόψη η τρέχουσα κατάσταση στην έρευνα.

Beatrice Wyss, "Philon und die Philologen", 67-83
Η Αλεξάνδρεια θεωρείται η πόλη της εκπαίδευσης και της επιστημονικής ανάπτυξης. Σε αυτήν τη μελέτη εξετάζεται πρώτον το μορφωτικό επίπεδο στην Αλεξάνδρεια κατά τον 1ο αι. με τη βοήθεια μίας προσωπογραφικής έρευνας η οποία οδηγεί στη διαπίστωση του σημαντικού ρόλου που διαδραμάτιζαν οι φιλόλογοι (γραμματικοί) μεταξύ των διανοουμένων. Μετά την περιγραφή του θέματος η συγγραφέας παρουσιάζει την ουδέτερη προσέγγιση του Φίλωνα σε αυτό το θέμα. Στο τελευταίο μέρος του άρθρου παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο ο Φίλων προσαρμόζει φιλολογικές μεθόδους και μοντέλα στο εξηγητικό του έργο. Ο Φίλων τις χρησιμοποιεί χωρίς δισταγμό, εφόσον εξυπηρετούν τους εξηγητικούς του στόχους. Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα στο De sacrificiis παρουσιάζει μεγάλη ομοιότητα ως προς τη δομή με το Ονομαστικό του Ιούλιου Πολυδεύκη. 

Anna Maria Schwemer, "Der jüdische Aufstand in der Diaspora unter Trajan (115-117 n.Chr.)", 85-100
Κατά τη διάρκεια του Παρθικού Πολέμου επί Τραϊανού οι Ιουδαίοι της Αιγύπτου, της Κυρήνης και της Κύπρου επαναστάτησαν. Ξεσηκωμένοι από εσχατολογικές ελπίδες και καθοδηγούμενοι από μεσσιανικούς αρχηγούς, οι επαναστάτες επιτέθηκαν στους μη Ιουδαίους συμπατριώτες και κατέστρεψαν τα εθνικά ιερά. Η άλλοτε ευημερούσα ιουδαϊκή διασπορά αφανίστηκε, όταν η επανάσταση κατεστάλη από τις ρωμαϊκές αρχές. Μόνο στην Αλεξάνδρεια ένα μέρος της ιουδαϊκής κοινότητας επέζησε της καταστροφής. 

Ralf Alexander Sedlak, "Klemens – ein christlicher Autor in Alexandria", 101-111
Πολύ λίγα γνωρίζουμε για τη ζωή του Κλήμεντος. Το λογοτεχνικό του έργο το συζητά στους Στρωματείς. Αντιμέτωπος με το σύνολο της ανθρώπινης γνώσης, το προσφέρει ως βοήθεια στην πορεία μιας χριστιανικής κατανόησης. Ασκεί κριτική στον εκλεκτισμό των αντιπάλων του, οι οποίοι τεμαχίζουν την αλήθεια και δίνουν την εντύπωση της έλλεψης ενότητας στο σύνολο της γνώσης. Από την άλλη υπερασπίζεται τη δική του εκλεκτική μέθοδο και υποστηρίζει ότι με την επιλογή και συλλογή του υλικού οδηγεί τους αναγνώστες του σε μία βαθύτερη συνειδητοποίηση της ενότητας της θεϊκής σοφίας. Αυτό είναι ένα έργο που ταιριάζει πολύ καλά στον πλουραλισμό της ζωής της Αλεξάνδρειας με τις πολλές βιβλιοθήκες της και τα εκπαιδευτικά της ιδρύματα.

Peter Gemeinhardt, "Schola animarum. Bildung und Religion in der Schule des Origenes", 113-123
Η ομιλία προς Ωριγένην του Γρηγορίου του Θαυματουργού χρησιμοποιείται για την ανάλυση του θεσμικού χαρακτήρα, της σχέσης μεταξύ δασκάλου και μαθητού και του προγράμματος σπουδών στη σχολή του Ωριγένη. Στη συνέχεια εξετάζεται η αντιωριγενική πολεμική προκειμένου να καταστούν σαφείς οι λόγοι που οδήγησαν στην κριτική προσέγγιση αυτής της αντίληψης, η οποία ωστόσο θα πρέπει να θεωρηθεί χαρακτηριστική για την πρώιμη χριστιανική Αλεξάνδρεια.

Βασιλείδης: Το έργο και η διδασκαλία του (Γ΄ μέρος)

Χριστολογία και σωτηριολογία

Ο Ειρηναίος διασώζει τη διδασκαλία του Βασιλείδη για τη σωτηρία του ανθρώπου διά του Χριστού (Κατὰ αἰρέσεων 1.24.4): ο αγέννητος Πατέρας έστειλε τον πρωτότοκό του Νου (τον Χριστό) για να απελευθερώσει όσους πιστέψουν σε αυτόν από τη δύναμη εκείνων που δημιούργησαν τον κόσμο. Εκείνος εμφανίστηκε στον κόσμο ως άνθρωπος και έκανε θαύματα. Δεν υπέφερε ο ίδιος, αλλά ένα Σίμων Κυρηναίος αναγκάστηκε να κουβαλήσει το σταυρό για λογαριασμό του. Αυτός ο Σίμων μεταμορφώθηκε από τον Ιησού, έτσι ώστε οι άλλοι να νομίσουν ότι είναι ο Ιησούς και να τον σταυρώσουν στη θέση του. Ο Ιησούς πήρε τη μορφή του Σίμωνα και γελούσε εις βάρος τους. Διότι, εφόσον ήταν μία ασώματη δύναμη και ο Νους του αγέννητου Πατέρα, μπορούσε να πάρει όποια μορφή ήθελε. Στη συνέχεια αναλήφθηκε κοντά στον Πατέρα.

Ο Βασιλείδης μοιράζεται με τον Σατουρνίνο τη διδασκαλία του για την έλευση του Σωτήρα άνωθεν με σκοπό την απελευθέρωση των ανθρώπων από το κράτος των δημιουργών αγγέλων. Ο Σατουρνίνος υιοθετούσε μία δοκητική χριστολογία (Ειρηναίος, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.2: δοκήσει δὲ ἐπιπεφηνέναι ἄνθρωπον). Ο Β. στο απόσπασμα του Ειρηναίου φαίνεται να δίδασκε ότι ο Ιησούς μπορούσε να αλλάζει μορφές. Ο B. Pearson (σ. 21) υποστηρίζει ότι εδώ ίσως ο Ειρηναίος παρανόησε τη διδασκαλία του Β. και παραπέμπει σε ένα απόσπασμα από τη Δεύτερη Πραγματεία του Μεγάλου Σηθ (NHC VII, 2), το οποίο θεωρείται ότι περιέχει τη διδασκαλία του Β. και όπου λέγεται ότι ο ίδιος ο Ιησούς δεν υπέστη το σταυρικό θάνατο αλλά το φυσικό του σώμα, η δημιουργία δηλαδή των αρχόντων. Σύμφωνα με το ίδιο κείμενο όσοι πιστεύουν σε ένα σταυρωμένο σωτήρα, αυτοί υιοθετούν τη "διδασκαλία ενός νεκρού ανθρώπου (60,22. Βλ. επίσης Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.4).
Ο Β. πιθανόν λοιπόν να υποστήριζε ότι ο Νους-Χριστός κατέβηκε στον άνθρωπο Ιησού και αντικατέστησε την ανθρώπινη ψυχή του (ίσως αυτό κατά τον Β. να έγινε την ώρα του βαπτίσματος). Με το θάνατο του Ιησού ανέβηκε και πάλι στον Πατέρα.
Η σωτηρία για τον Β. αφορά μόνο στην ψυχή κι όχι στο φθαρτό σώμα (Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.5), μία διδασκαλία που συμφωνεί απόλυτα με την χριστολογία του. Η σωτηρία, η οποία σημαίνει απελευθέρωση από τη δύναμη των δημιουργών αρχόντων και άνοδο στον Πατέρα μετά το θάνατο, επιτυγχάνεται μέσω της γνώσης. Ο Β. δε φαίνεται ωστόσο να κάνει σαφή διάκριση μεταξύ πίστης και γνώσης (βλ. Κλήμεντος, Στρωματεῖς 5.165, όπου η πίστις ονομάζεται γνώση και υπόστασις και Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.4).
Επίσης κάνει λόγο για μια εσχατολογική σωτηρία όλων των εκλεκτών, την οποία ονομάζει "ἀποκατάστασις", έναν όρο που μάλλον προσέλαβε από την Κ.Δ.

Ηθική διδασκαλία - Διδασκαλία για τη Θεία Πρόνοια

Δε στηρίζει την ηθική του διδασκαλία στην Παλαιά Διαθήκη. Σε ένα απόσπασμα του Ειρηναίου (Κατὰ αἰρέσεων 1.24.5) αναφέρεται ότι δεχόταν την βρώση ειδωλοθύτων, κάτι που μπορεί να προκύπτει από την ανάγνωση που κάνει στο 1 Κορ 8 αλλά και από τη γενικότερη θέση του, κατ' επίδραση της στωικής φιλοσοφίας, ότι όλες οι συμβατικές αξίες είναι αδιάφορα.

Από τον Κλήμεντα (Στρωματεῖς 4.86.1) προκύπτει ότι ο Β. συνέδεε τη χριστιανική ηθική της αγάπης με τη θεία πρόνοια ("το θείο θέλημα"). Ο ενάρετος άνθρωπος "αγαπά" καθετί που ορίζει ο Θεός (ακόμη και τις κακουχίες) κι είναι απελευθερωμένος από την "επιθυμία" και το "μίσος". Εδώ έχουμε προσέγγιση της βιβλικής ηθικής με τη βοήθεια της στωικής φιλοσοφίας.
Ο Κλήμης διασώζει σε ένα εκτενές απόσπασμα τη διδασκαλία του Β. για την πρόνοια (Στρωματεῖς 4.81.1-83.1). Οι δίκαιοι υποφέρουν "ἡμαρτηκότες ἐν ἄλλοις λανθάνοντες πταίσμασιν" κι επειδή είναι χριστιανοί. Ένα παιδί υποφέρει επειδή έχει "τὸ ἁμαρτητικόν" (τη ροπή προς την αμαρτία). Την ίδια ροπή αποδίδει στον Ιησού, του οποίου την περίπτωση παραλληλίζει με εκείνη του παιδιού. Γι' αυτήν τη θέση δέχεται την αυστηρή κριτική του Κλήμεντος.
Επίσης ο Β. φαίνεται ότι δίδασκε κάποια μορφή μετενσάρκωσης. Ήταν ιδιαίτερα αυστηρός στο θέμα της αμαρτίας. Σύμφωνα με τον Κλήμεντα δίδασκε ότι μόνο οι αμαρτίες που διαπράχθηκαν ακούσια ή εν αγνοία μπορούν να συγχωρεθούν (Στρωματεῖς 4.153.4). Η θεία τιμωρία στη μορφή των παθημάτων είναι το αποτέλεσμα όλων των εκουσίων αμαρτιών ακόμη και μετά το βάπτισμα.
Επηρεασμένος από τη Στωική και πλατωνική φιλοσοφία τονίζει την αγαθότητα της θείας πρόνοιας και την παιδευτική αξία των ανθρώπινων παθημάτων.

Η διδασκαλία του Β. πρέπει να εξαπλώθηκε και πέραν της Αιγύπτου. Στην ίδια την Αίγυπτο παρέμεινε ζωντανή μέχρι τον 4ο αι., όπως πληροφορούμαστε από τον Επιφάνιο. Στη διάδοσή της σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε ο γιος και μαθητής του Β. Ισίδωρος στον οποίο αποδίδονται τρία συγγράμματα. Φαίνεται επίσης ότι η διδασκαλία του Β. ήταν γνωστή σε έναν άλλο σημαντικό γνωστικό αυτής της περιόδου, τον Βαλεντίνο, ο οποίος υιοθέτησε στοιχεία της στο δικό του θεολογικό σύστημα.
Τέλος από το ενδιαφέρον το οποίο μαρτυρείται στα σωζόμενα αποσπάσματά του για λειτουργικά ζητήματα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τελούνταν διάφορες λειτουργικές πράξεις στη σχολή του. Από τον Κλήμεντα πληροφορούμαστε επίσης ότι οι οπαδοί του γιόρταζαν την εορτή των Επιφανείων στις 6 Ιανουαρίου (Στρωματεῖς 1.145.6).

Βασιλείδης: μαρτυρίες για το πρόσωπο και το έργο του

Ετοιμάζοντας την εισήγησή μου για το συνέδριο της EABS στο Lincoln της Αγγλίας, η οποία θα έχει ως θέμα της τον τρόπο που παραθέτει και χρησιμοποιεί ο Κλήμης Αλεξ. κανονικά και απόκρυφα κείμενα, θα μοιραστώ μαζί σας κάποιες από τις πληροφορίες που συγκεντρώνω από διάφορες μελέτες σχετικά με το θεολογικό "κλίμα" κατά το 2ο αι. στην Αλεξάνδρεια.

Ένα από τα κύρια θέματα είναι οι γνωστικοί, τους οποίους αντιμετωπίζει ο Κλήμης στο έργο του Στρωματεῖς.

Στη σημερινή ανάρτηση και σε αυτές που θα ακολουθήσουν θέμα θα είναι ο Βασιλείδης. Όσα ακολουθούν στηρίζονται κυρίως στο άρθρο του Birger A. Pearson, "Basilides the Gnostic" στο συλλογικό έργο: Α. Marjanen / P. Luomanen (εκδ.), Α Companion to Second-Century Christian "Heretics", Brill 2005.

«Basilides haeresiarches in Alexandria commoratur. A quo gnostici» Με αυτόν τον τρόπο ο Ευσέβιος στο χρονικό του για το 16ο έτος της βασιλείας του Αδριανού συνδέει τον Βασιλείδης [Β.] με τις απαρχές του γνωστικισμού.

Πηγές για τον Βασιλείδη

Κύρια πηγή: Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.3-7

Σε αυτόν στηρίζονται τρία άλλα κείμενα

- Ψ-Τερτυλλιανού, Adversus omnes haereses 1.5
- Eπιφανίου, Πανάριον 24
- Filastrius, Diversarum haereseon liber 32

Και τα τρία όμως φαίνεται ότι έχουν και κάποια άλλη πηγή, ίσως το χαμένο σήμερα Syntagma του Ιππολύτου.

Μία εντελώς διαφορετική εικόνα για το σύστημα του Βασιλείδη προκύπτει από τον έργο του Ιππολύτου, Refutatio omnium haeresium 7.20-27: ο Βασιλείδης στήριξε το σύστημά του στον Αριστοτέλη
Από τον 19ο αι. κι εξής οι ερευνητές δέχονταν τη μαρτυρία του Ιππολύτου ως εγγύτερη προς τη διδασκαλία του Βασιλείδη. Ο B. Layton (The Gnostic Scriptures 1987) κ.ά. υποστήριξαν ότι η μαρτυρία του Ειρηναίου ήταν περισσότερο αξιόπιστη, αφού συμφωνεί και με τα κείμενα του ίδιου του Βασιλείδη που διασώζονται από την Κλήμεντα Αλεξ.

Διάφορες άλλες μαρτυρίες
O Löhr (Basilides und seine Schule: Eine Studie zur Theologie- und Kirchengeschichte des zweiten Jahrhunderts 1996) συγκέντρωσε 15 αρχαία testimonia για τον Βασιλείδη και τη σχολή του.
Ο Β. στήριξε τη διδασκαλία του στο Σίμωνα τον Μάγο και τον Μένανδρο (Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.1). Δίδαξε στην Αλεξάνδρεια, από όπου κατά πάσα πιθανότητα καταγόταν. Λιγότερο πιθανή είναι η εκδοχή του Ιππολύτου (7.27.13) να σπούδασε αλλού στην Αίγυπτο (κι όχι στην Αλεξάνδρεια) όπως και η μαρτυρία του Επιφάνιου (Πανάριον 24.1.1) ότι δίδαξε στη χώρα της Αιγύπτου. Έδρασε μάλλον από την εποχή του Αδριανού (117-138) έως την εποχή του Αντωνίνου Πίου (138-161) (Κλήμης, Στρωματεῖς 7.106.4-107.1).
Ο ίδιος ο Β. ισχυριζόταν ότι ήταν συνεχιστής της παράδοσης των αποστόλων (βλ. Κλήμεντος, Στρωματεῖς 7.106.4-107.1: ο Β. ισχυριζόταν ότι είχε δάσκαλό του τον Γλαυκία «τὸν Πέτρου ἑρμηνέα» και Στρωματεῖς 7.108.1: ο Β., όπως κι άλλοι, ισχυριζόταν ότι συνέχιζε τη διδασκαλία του αποστόλου Ματθία. Βλ. επίσης Ιππολύτου, Haer. 7.20.1).
Πιθανόν αυτός ο ισχυρισμός του Β. ήταν η απάντηση στην παράδοση Πέτρου-Μάρκου που επικρατούσε στους εκκλησιαστικούς κύκλους της Αλεξάνδρειας.
Σύμφωνα με τον Αγρίππα Κάστορα (Ευσεβίου, Ἐκκλ. Ἱστορία 4.7.5-8) ο Β. συνέταξε 24 έργα για το ευαγγέλιο. Οι προφήτες του ήταν ο Barkabbas, ο Barkoph κ.ά. με βαρβαρικά ονόματα. Δίδαξε σύμφωνα με τον Αγρίππα ότι οι χριστιανοί μπορούν να καταναλώνουν ειδωλόθυτα και να αρνούνται την πίστη τους σε καιρό διωγμών. Ακολουθώντας το παράδειγμα του Πυθαγόρα όρισε μία πενταετή περίοδο σιωπής. Ίσως ο Αγρίππας να αναφέρεται στα Exegetica του Β., από τα οποία ο Κλήμης παραθέτει τρία κείμενα.
Σύμφωνα με τον Ωριγένη ο Β. συνέταξε ευαγγέλιο (Hom. Luc. 1) και «ωδές» ανάλογες με τους ψαλμούς του Βαλεντίνου (Enarrat. Job 21.12). Ίσως ωστόσο εδώ ο Ωριγένης να διασώζει εσφαλμένα την πληροφορία για τα εξηγητικά έργα του Β.
Μία σημαντική μαρτυρία για τη διδασκαλία του Β. παρέχει το κείμενο του Nag Hammadi, Η μαρτυρία της αλήθειας (Codex IX 3).

Ένα νέο βιβλίο για την ελληνική γλώσσα στην αρχαία Αλεξάνδρεια

Από το ιστολόγιο What's New in Papyrology πληροφορούμαστε για την έκδοση ενός νέου βιβλίου σχετικού με την χρήση της ελληνικής στην Αλεξάνδρεια και τη σχέση αυτής της γλώσσας με την ιστορική και πολιτισμική πραγματικότητα της πόλης κατά την αρχαιότητα:

Jean-Luc Fournet, Alexandrie : une communauté linguistique ? ou la question du grec alexandrin, (collection: Etudes Alexandrines 17), IFAO, Le Caire 2009

ISBN 978-2-7247-0497-6

18 euros

Περιγραφή εκδοτικού οίκου

Μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο μοναδικός χαρακτήρας του αλεξανδρινού πολιτισμού επιβεβαιώνεται ακριβώς από τη γλώσσα του, ώστε κάποιος να μπορεί να κάνει λόγο για την "αλεξανδρινή ελληνική"; Αυτό το ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει ο συγγραφέας συγκεντρώνοντας και εξετάζοντας τις γλωσσικές ιδιαιτερότητας (λεξικολογικές κυρίως), τις οποίες επεσήμαναν ήδη οι αρχαίοι συγγραφείς, οι οποίοι είχαν εντοπίσει το θέμα. Η ιδιαίτερη φύση αυτής της πόλης εκφράζεται μέσα από τις ιδιαιτερότητες της γλώσσας της: τα ήθη και ο χαρακτήρας των κατοίκων της, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της αστικής δομής της και του υλικού πολιτισμού της, η χώρα της και οι οικονομικές δραστηριότητες που συνδέονται με αυτήν. Ένώ κάποια στοιχεία προκύπτουν από τη στερεότυπη εικόνα γι' αυτήν την πόλη και τον πληθυσμό της, όπως αυτή προβλήθηκε από τους αρχαίους συγγραφείς, κάποιες άλλες ιδιαιτερότητες ρίχνουν φως σε πτυχές της πολιτισμικής και υλικής πραγματικότητας της πόλης, οι οποίες διέφυγαν της προσοχής κάποιες φορές των ιστορικών, παπυρολόγων και αρχαιολόγων.

Διάλεξη για την Αλεξάνδρεια της εποχής του Αυγούστου

Η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών Αθηνών διοργανώνει στις 18 Νοεμβρίου 2008 και ώρα 19:00 στο πλαίσιο των Director's Lectures Series διάλεξη με θέμα:

"Alexandria in the Age of Augustus: The View from Cleopatra’s Palace (via Green Mummifiers)" και ομιλητή τον καθηγητή του Παν/μίου του Cincinnati, Peter van Minnen.

H διάλεξη θα λάβει χώρα στην αίθουσα Cotsen Hall, στις εγκαταστάσεις της Σχολής, Οδός Αναπήρων Πολέμου 9.