 |
| Θυμιατήριο από οικιακό ιερό της Πομπηίας (W |
Ένα πρόσφατο άρθρο στο
Antiquity (Johannes Eber et al., "Ashes from Pompeii: incense burners, residue analyses and domestic cult practices") μάς δίνει την ευκαιρία να δούμε από πολύ κοντά μια όψη της καθημερινής θρησκευτικής ζωής στον ρωμαϊκό κόσμο: τι ακριβώς καιγόταν στα θυμιατήρια που χρησιμοποιούνταν στην οικιακή λατρεία; Οι συγγραφείς μελέτησαν κατάλοιπα από δύο πήλινα θυμιατήρια, ένα από την Πομπηία και ένα από αγροτική έπαυλη στο Boscoreale, και επιχείρησαν, με τη βοήθεια της μικροσκοπικής ανάλυσης φυτολίθων και οργανικών καταλοίπων να ταυτοποιήσουν τα υλικά που είχαν καεί μέσα τους.
Η σημασία της μελέτης δεν βρίσκεται μόνο στο ειδικό εύρημα, αλλά κυρίως στη μέθοδό της. Τα θυμιατήρια είναι γνωστά από πολλές ρωμαϊκές ανασκαφές, όμως, πολύ συχνά δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι περιείχαν. Εδώ, η ανάλυση έδειξε καύση ξυλωδών φυτών και στα δύο σκεύη, ενώ στο ένα εντοπίστηκαν ίχνη ρητίνης της οικογένειας Burseraceae, πιθανότατα Canarium (elemi), καθώς και ενδείξεις που ίσως παραπέμπουν σε προϊόν σταφυλιού, όπως κρασί ή ξίδι. Οι ίδιοι οι συγγραφείς, ωστόσο, είναι προσεκτικοί: επειδή τα αντικείμενα προέρχονται από παλαιότερες ανασκαφές και δεν υπήρχαν δείγματα ελέγχου από το περιβάλλον τους, ορισμένα συμπεράσματα πρέπει να διατυπωθούν με επιφύλαξη.
Αυτό ακριβώς κάνει τη μελέτη ενδιαφέρουσα και για ένα ευρύτερο κοινό: μας επιτρέπει να περάσουμε από τα αντικείμενα στις πρακτικές. Δεν βλέπουμε απλώς ένα θυμιατήριο ως «εύρημα», αλλά ως φορέα πράξεων, οσμών, καπνού, προσφορών και κινήσεων που συνιστούσαν την καθημερινότητα των αρχαίων ανθρώπων. Το άρθρο εντάσσει ρητά τα σκεύη αυτά στο πλαίσιο της ρωμαϊκής οικιακής λατρείας και των lararia, δηλαδή των μικρών οικιακών ιερών, όπου προσφέρονταν θυμιάματα, οίνος, καρποί και άλλα δώρα στους θεούς του οίκου.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον σημείο είναι ότι τα κατάλοιπα ρητίνης υποδεικνύουν πιθανές διασυνδέσεις της Πομπηίας με ευρύτερα εμπορικά δίκτυα που έφθαναν πέρα από τη Μεσόγειο. Έτσι, η οικιακή λατρεία δεν αποδεικνύεται μια κλειστή, «τοπική» υπόθεση, αλλά μια πρακτική που μπορούσε να ενσωματώνει και υλικά προερχόμενα από μακρινές περιοχές. Το παγκόσμιο εμπόριο, με άλλα λόγια, έφθανε έως τον πιο ιδιωτικό χώρο του σπιτιού: το μικρό οικακό ιερό, τη γωνιά της προσευχής, την πράξη της προσφοράς.
Για όσους μελετούν τον κόσμο της Βίβλου, τέτοιες έρευνες έχουν ιδιαίτερη αξία, ακόμη κι αν δεν είναι «βιβλικές» με στενή έννοια. Φωτίζουν πτυχές της καθημερινότητας, της υλικότητας και της θρησκευτικής εμπειρίας των ανθρώπων της αρχαιότητας: τι έκαιγαν, τι μύριζαν, τι πρόσφεραν, τι θεωρούσαν κατάλληλο για τους θεούς ή για τους νεκρούς. Με αυτήν την έννοια, η αρχαιολογία της στάχτης μάς βοηθά να πλησιάσουμε λίγο περισσότερο τον αισθητηριακό και θρησκευτικό κόσμο μέσα στον οποίο έζησαν και οι άνθρωποι της Βίβλου. Επιπλέον αναδεικνύει με πολύ σαφή τρόπο πώς η αρχαιολογία των αισθήσεων μπορεί να αλλάξει την εικόνα μας για την αρχαία θρησκεία, την οποία συχνά προσεγγίζουμε μέσα από άλλες πηγές, όπως γραπτά κείμενα, εικόνες και παραστάσεις.
Johannes Eber et al., "Ashes from Pompeii: incense burners, residue analyses and domestic cult practices" Antiquity 30.3.2026
Πρόσθετη βιβλιογραφία
- William Van Andringa, Archéologie du geste: Rites et pratiques à Pompéi (Herrmann 2021)
- Eleanor Betts (ed.), Senses of the Empire: Multisensory Approaches to Roman Culture (Routledge 2017)
- Mark Bradley (επιμ.), Smell and the Ancient Senses (Routledge 2015)
- Susan Ashbrook Harvey, Scenting Salvation: Ancient Christianity and the Olfactory Imagination (Univ. of California Press 2006)
----------------
[ENG]
A recent article in Antiquity (Johannes Eber et al., “Ashes from Pompeii: incense burners, residue analyses and domestic cult practices”) gives us the opportunity to take a closer look at one aspect of everyday religious life in the Roman world: what exactly was burned in the incense burners used in domestic cult? The authors examined residues from two clay incense burners, one from Pompeii and one from a rural villa at Boscoreale, and sought, with the help of microscopic analysis of phytoliths and organic residues, to identify the materials that had been burned inside them.
The importance of the study lies not only in the specific find, but above all in its method. Incense burners are known from many Roman excavations; yet very often we do not know with certainty what they contained. Here, the analysis showed the burning of woody plants in both vessels, while in one of them traces of resin from the Burseraceae family were identified, probably Canarium (elemi), together with indications that may point to a grape product, such as wine or vinegar. The authors themselves, however, are cautious: because the objects come from earlier excavations and no control samples from their surrounding environment were available, some conclusions must be stated with reservation.
This is precisely what makes the study interesting for a wider audience as well: it allows us to move from objects to practices. We do not simply see an incense burner as a “find,” but as a vehicle of actions, smells, smoke, offerings, and gestures that formed part of the everyday life of ancient people. The article explicitly places these vessels within the framework of Roman domestic cult and the lararia, that is, the small household shrines where incense, wine, fruit, and other gifts were offered to the gods of the household.
Another interesting point is that the resin residues suggest possible connections between Pompeii and wider trade networks extending beyond the Mediterranean. Domestic cult thus emerges not as a closed, “local” affair, but as a practice capable of incorporating materials originating in distant regions. Global trade, in other words, reached into the most private space of the house: the small household shrine, the corner of prayer, the act of offering.
For those who study the world of the Bible, such research is of particular value, even if it is not “biblical” in a narrow sense. It sheds light on aspects of everyday life, materiality, and the religious experience of ancient people: what they burned, what they smelled, what they offered, what they considered appropriate for the gods or for the dead. In this sense, the archaeology of ash helps us come a little closer to the sensory and religious world in which the people of the Bible also lived. It also shows very clearly how the archaeology of the senses can change our picture of ancient religion, which we often approach through other kinds of sources, such as written texts, images, and visual representations.
Johannes Eber et al., "Ashes from Pompeii: incense burners, residue analyses and domestic cult practices" Antiquity 30.3.2026
Additional bibliography
- William Van Andringa, Archéologie du geste: Rites et pratiques à Pompéi (Herrmann, 2021)
-
Eleanor Betts, ed., Senses of the Empire: Multisensory Approaches to Roman Culture (Routledge, 2017)
-
Mark Bradley, ed., Smell and the Ancient Senses (Routledge, 2015)
-
Susan Ashbrook Harvey, Scenting Salvation: Ancient Christianity and the Olfactory Imagination (University of California Press, 2006)
