Ένα νέο άρθρο βιβλικού ενδιαφέροντος στο τρέχον τεύχος του In die Skriflig / A new article of biblical interest in the current issue of In die Skriflig

 In die Skriflig 60:1 (2026)

Anneke Viljoen, "Gender matters: A biblical-theological hermeneutical and conceptual framework"

Catholic Biblical Quarterly 88/2 (2026)

 Catholic Biblical Quarterly 88/2 (2026)

• John Makujina, "The Case of the Inverted Male Wrestlers: Assessing Lyle Eslinger’s Reversal of the Participants in Genesis 32:26–33"
• H. Clay Smith, "Negotiating Power among the Living and the Dead: A Reassessment of Deuteronomy’s 'Politics of Postmortem Existence'"
• Tova Ganzel, "Reconstructing the 'Remnant': Judean Identity under Babylonian and Persian Rule"
• Caleb Punt, "The Mourning, Withering, and Dying Earth: An Ecological Reading of Isaiah 24"
• Yisca Zimran, "In God We Trust? Micah 7:7–10 and the Debate Regarding the Divine Presence and Its Effect"
• José Enrique Aguilar Chiu, "The Kingdom of God in the Gospel of Mark"
• Nicholas J. Schaser, "An Unbearable Law? The Yoke of Rehoboam and the Burden of Human Demands in Acts 15:10"
• M. Samuel Adkins, "Gratitude and Justice in Romans 1:16–32"

Estudos biblicos 41/151 (2025)

Estudos biblicos 41/151 (2025)

Dossiê: Bíblia Apócrifa 

• Jacir de Freitas Faria, "Apócrifos na Bíblia Apócrifa: cristianismos silenciados e perdidos! Poder e heresias!" 5-17 (OA)
• Valtair Miranda, "Visões do Além e pedagogia moral: a construção do Inferno e do Paraíso entre o Apocalipse de Pedro e o Apocalipse de Paulo," 18-32 (OA)
• Franklin Alves Pereira, "A reconfiguração da personagem Judas Iscariotes no evangelho de Judas: um itinerário gnóstico," 33-42 (ΟΑ)
• Cesar Carbullanca Nuñez, "El hombre como monstruo en 4Esdras 13, 1-32: lugares, prácticas ascéticas y visiones," 45-64 (OA)
• Vitor Emanoel Correa de Mesquita, "Apocalipse de Sofonias: um apocalipse das terras do Egito," 65-79 (OA)

Artigos - Temática livre

• Valmor da Silva, "Contribuições dos Manuscritos do Mar Morto para o conhecimento da Bíblia," 80-91 (OA)
• Werlen Lopes da Silva, "Unção em Betânia: diálogo entre João e os sinóticos," 92-104 (OA)
• Filipe Henrique de Araújo, "Esforço humano e dom de Deus: a maiêutica da esperança. Análise exegética de Rm 5, 1-5 Análisis exegético de Rm 5, 1-5," 105-116 (OA)
• Waldecir Gonzaga, Ronny Santos de Abreu, "O mistério expresso em Ef 5,32: a relação entre Cristo e sua Igreja," 117-131 (OA)

Old Testament Essays 39/1 (2026)

 Old Testament Essays 39/1 (2026)

• Janson Condren, "Trumpets as Odd Ending or Fitting Closure? Study of the Relationship of Numbers 10:1-10 to the Organisation of the Camp in Numbers 1:1-10:10" (OA)
• Michael Seheri, "The Abrahamic Call through Canonical Criticism: Genesis 12:1-9 and the Theological Reorientation of Scripture" (OA)
• Philip Chia, "Editio Princeps of Rahlfs of 891 and Its Contribution to the Study of LXX" (OA)
• Mlamli Diko, "In Grief, We Remember: A Comparative Interdisciplinary Discourse on Some Mourning Practices and Rituals in the Old Testament and in AmaXhosa Tradition" (OA)
• Jakob Boeckle, "Spiritualität und Wissenschaft in ihren Grenzen – der “Humility Gap” bei Ijob und in der modernen Physik" (OA)
• Gert TM Prinsloo, "Resilience as Reliance: Brief Reflections on Intergenerational Resilience with Reference to Psalm 131" (OA)
• Igor Odintsov, "Two Cases of Akkadian Influence in Isaiah 50" (OA)

Early Christianity 17/1 (2026)

 Early Christianity 17/1 (2026)

Reimagining Gospel Literature

• Jeremiah Coogan, "Gospels and Other Narrative Experiments in the Roman Mediterranean," 3-15 (abstract) 
• Hugo Méndez, "John as an Apocryphal Gospel," 16-30 (abstract) 
• Sarah Parkhouse, "The Limits of the Dialogue Gospel Genre," 31-47 (abstract) 
• Jacob A. Rodriguez, "Papias the Gospel Bibliographer?" 48-68 (abstract)
• Julia D. Lindenlaub, "Ambitious Authorial Fiction in Epistula apostolorum and Gospel Reading Practices in Justin Martyr’s First Apology and the Acts of Peter," 69-87 (abstract) 
• Carl Johan Berglund, "Replacing Jesus with Philip," 88-104 (abstract) 
• Fabrizio Marcello, "New Discoveries from Papyri," 107-126 (abstract) 

Γυναικείες μορφές, ταυτότητα και εξουσία στα νομίσματα των Σάρδεων / Female Figures, Identity and Power on coins from Sardis

 Gabriela Oliveira, "From Goddesses to Virtues," Archaeology of Western Anatolia 2 (2026): 60-82

Τα νομίσματα δεν είναι απλώς μέσα συναλλαγής. Είναι επίσης μέσα επικοινωνίας και διάδοσης ιδεών· οι παραστάσεις που τα στολίζουν κι οι επιγραφές που τις συνοδεύουν μεταφέρουν από χέρι σε χέρι μηνύματα ταυτότητας, εξουσίας και ιδεολογίας.  

Στο άρθρο της, που δημοσιεύεται ως open access στο τελευταίο τεύχος του Archaeology of Western Anatolia, η Gabriela R. Marques de Oliveira (Μουσείο Αρχαιολογίας και Εθνολογίας, Πανεπιστήμιο του São Paulo) εξετάζει 83 ρωμαϊκά νομίσματα με γυναικεία εικονογραφία, προερχόμενα από ανασκαφές στις Σάρδεις της δυτικής Μικράς Ασίας. Η de Oliveira κατατάσσει  αυτά τα νομίσματα σε δύο ομάδες: ρωμαϊκά επαρχιακά νομίσματα (1ος–3ος αι.) και νομίσματα της Ύστερης Αρχαιότητας (4ος αι.) κι εξετάζει τη θεματολογία των γυναικείων παραστάσεων, τη θέση τους στο νόμισμα (στον εμπροσθότυπο ή στον οπισθότυπο) και το συμβολισμό και τις αξίες που αντιπροσωπεύουν.

Η κεντρική θέση του άρθρου είναι ότι στα ρωμαϊκά επαρχιακά νομίσματα (1ος-3ος αι.) οι γυναικείες μορφές απαντούν και στις δύο όψεις των νομισμάτων. Γυναικείες θεότητες κι αυτοκράτειρες στολίζουν τον εμπροσθότυπο και συνδέονται με την εξουσία και τη νομιμοποίησή της. Προσωποποιημένες ιδέες/αξίες συνήθως καταλαμβάνουν τον οπισθότυπο, ο οποίος κατά κανόνα είναι ο χώρος όπου εκφράζονται ιδέες και αξίες. Στα νομίσματα, όμως, της ύστερης αρχαιότητας οι γυναικείες παραστάσεις μετατοπίστηκαν σχεδόν αποκλειστικά στον οπισθότυπο και πήραν τη μορφή τυποποιημένων προσωποποιήσεων αφηρημένων αρετών: Victoria, Securitas, Spes, Pax, Providentia, Concordia.

Οι Σάρδεις λειτουργούν ένα πολύ καλό παράδειγμα δοκιμής αυτής της θέσης. Πρόκειται για μια πόλη με μακρά ιστορία, μεγάλη πολιτισμική κληρονομιά αλλά και έντονη πολιτική παρουσία στη ρωμαϊκή και ύστερη αρχαιότητα. Το ίδιο το άρθρο υπενθυμίζει ότι κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους η πόλη γνωρίζει νέα ακμή, με συναγωγή, εκκλησίες και οικοδομική δραστηριότητα. Κατά συνέπεια, τα νομίσματα δεν αντανακλούν μόνο αισθητικές επιλογές, αλλά βαθύτερες μεταβολές στην πολιτική και πολιτισμική αυτοσυνειδησία της πόλης.

Στα θετικά σημεία του άρθρου της de Oliveira αναφέρω την εκτενή χρήση του νομισματικού υλικού της πόλης, τους δύο πίνακες με τις κοπές νομισμάτων που προσφέρουν ένα χρήσιμο υλικό αναφοράς, τη διαχρονική σύγκριση των νομισμάτων και την καλή χρήση της σχετικής βιβλιογραφίας. Θα είχε ίσως ενδιαφέρον μία παράλληλη σύγκριση των επιγραφών που συνοδεύουν τις παραστάσεις ώστε να διαπιστωθεί εάν υποστηρίζουν αυτήν τη μετάβαση από τη δήλωση της τοπικής πολιτικής ταυτότητας στο λεξιλόγιο της αυτοκρατορικής ιδεολογίας. Τι μπορεί να μας λέει αυτή η αλλαγή του αφηγήματος των νομισμάτων για το κοινό που τα βλέπει και τα χρησιμοποιεί; Τέλος, είναι πραγματικά σημαντική η μετάβαση από τις ιστορικές γυναίκες προς τις αφηρημένες αρετές στον οπισθότυπο των νομισμάτων. Η γυναίκα παραμένει παρούσα στο κοινωνικό/πολιτικό σύστημα, όχι όμως ως φορέας εξουσίας αλλά ως αυτή που ενσαρκώνει αξίες αντί να τις θέτει. 

Η de Oliveira καταδεικνύει πώς η γυναικεία αναπαράσταση δεν εξαφανίζεται στην ύστερη αρχαιότητα, αλλά μετασχηματίζεται. Και ο μετασχηματισμός αυτός δεν είναι ουδέτερος: υπακούει σε μια λογική σύμφωνα με την οποία η γυναικεία παρουσία γίνεται ανεκτή μόνο εφόσον είναι αφηρημένη, τυποποιημένη, και ελεγχόμενη.

Τα νομίσματα, όπως και οι λίθοι, λοιπόν, φθέγγονται. Αρκεί να ξέρει κανείς ποια ερωτήματα να τους θέσει.

--------------------------

[ENG] 

Coins are not merely means of exchange. They are also means of communication and dissemination of ideas; the representations that adorn them and the inscriptions that accompany them carry messages of identity, authority, and ideology from hand to hand.

In her article, published as open access in the latest issue of Archaeology of Western Anatolia, Gabriela R. Marques de Oliveira (Museum of Archaeology and Ethnology, University of São Paulo) examines 83 Roman coins bearing female imagery, recovered from excavations at Sardis in western Asia Minor. De Oliveira classifies these coins into two groups: Roman provincial coins (1st–3rd c.) and Late Antique coins (4th c.), and examines the thematic content of female representations, their position on the coin (obverse or reverse), and the symbolism and values they convey.

The article's central argument is that on Roman provincial coins (1st–3rd c.) female figures appear on both sides. Female deities and empresses adorn the obverse, where they are linked to authority and its legitimation. Personified ideas and values typically occupy the reverse, which as a rule serves as the space where ideas and values find expression. On Late Antique coins, however, female representations shifted almost exclusively to the reverse and took the form of standardized personifications of abstract virtues: Victoria, Securitas, Spes, Pax, Providentia, Concordia.

Sardis serves as a particularly effective case study for testing this thesis. It is a city with a long history, a rich cultural heritage, and a strong political presence in both the Roman and late antique periods. The article itself recalls that during the later Roman period the city experienced a renewed flourishing, with a synagogue, churches, and extensive building activity. Consequently, the coins do not merely reflect aesthetic choices but deeper shifts in the city's political and cultural self-awareness.

Among the strengths of de Oliveira's article, I would note the extensive use of the city's numismatic material, the two tables of coin issues that provide a useful reference tool, the diachronic comparison of the coins, and the effective use of the relevant bibliography. It would perhaps be of interest to undertake a parallel comparison of the inscriptions accompanying the representations, in order to determine whether they support this transition from the assertion of local political identity to the vocabulary of imperial ideology. What might this shift in the coins' narrative tell us about the audience that viewed and used them? Finally, the transition from historical women to abstract virtues on the reverse is truly significant. Woman remains present in the social and political system — not, however, as a bearer of authority, but as one who embodies values rather than setting them.

De Oliveira demonstrates that female representation does not disappear in Late Antiquity but is transformed. And this transformation is not neutral: it follows a logic according to which female presence is tolerated only insofar as it is abstract, standardized, and controlled.

Coins, then, like stones, speak. One need only know which questions to put to them.

Catholic Biblical Quarterly 88/1 (2026)

 Catholic Biblical Quarterly 88/1 (2026)

• Carol J. Dempsey, "Moving beyond Text-Fetishism: Toward a Catholic Biblical Hermeneutic," 1–24
• Carlos A. Garcia Alayon, "Delimiting Creation: Sense Divisions as Reception History in an Early Septuagint Witness of Genesis 1," 25–49   
• Andrew Geist, "From Marriage to Sacrilege: Variations on a Biblical Motif," 50–70   
• E. J. Davila, "Psalm 22: The Death and Resurrection of King David," 71–87   
• Ethan Schwartz, "Tradition-Informed Historical Criticism: A Jewish Reading of Dei Verbum as an Invitation to Catholic–Jewish Dialogue in Biblical Studies," 88–111  
• Mary Ann Beavis, "A Certain Woman Disciple: Tabitha as µαθήτρια," 112–129  
• Stephen C. Wunrow, " 'About Whom Is Our Discourse': New Data on λόγοc in Hebrews 4:13," 130–142
• Rubin James Yi McClain, "The New Jerusalem and Greco-Roman City Founding: Revelation 19–21," 143–162

Στο τρέχον τεύχος του Greece & Rome / In the current issue of Greece & Rome

 Greece & Rome 73/1 (2026)

• Panayiotis Christoforou, "Tiberius the Capricious," 1-20 (OA)
• Christopher Siwicki, "Who Lost Out When Rome's Monyments Went Up? The Darker Side of Architectural Benefaction and Urban Redevelopment in Ancient Rome," 76-105 (abstract)

Harvard Theological Review 119/1 (2026)

 Harvard Theological Review 119/1 (2026)

• Itzhak Amar, "Past, Present, and Future: 'Cultural Trauma' as an Interpretive Lens for Understanding the Historical Rewriting in the Book of Chronicles," 1-25 (OA)
• Stuart E. Parsons, "Intertextuality and the Formation of Theophilus of Antioch’s Apologetic Strategy," 26-49 (OA)
• Chance E. Bonar, "Victim Blaming and Slut Shaming in Exegesis on the Soul (NHC II,6)," 50-68 (OA)
• Richard Last, "Turning to Christ, Communicating with the Roman Gods: Interpretatio Christiana and “Christian Polytheism” in the Early Roman Empire," 69-91 (OA)
• Mina Monier, "A Quest for the Pericope Adulterae: A Historical Assessment of ibn Kabar and ibn al-ʿAssāl’s Notes," 92-120 (abstract)
• Golda Akhiezer, "Between History and Theology: Text and Metatext in Jewish Historical Writing," 121-142 (OA)
• Kirsten Macfarlane, " 'A principio fuit canonicus': The Controversy over 1 Enoch in Seventeenth-Century Europe," 143-167 (OA)  

    

    

Μια μαζική ταφή βρεφών στο Tel Azekah / A Mass Burial of Infants at Tel Azekah

Κάθετη τομή στην κιστέρνα όπου είναι φαίνεται 
το κατώτερο στρώμα της ταφής (Πηγή: PEQ 2026,
εικ. 3)

Ένα πρόσφατο άρθρο στο Palestine Exploration Quarterly για μια μαζική ταφή βρεφών στο Tel Azekah αναδεικνύει όχι μόνο ένα εντυπωσιακό εύρημα αλλά ανοίγει επίσης μια ευρύτερη συζήτηση για την παιδική ηλικία, την παιδική θνησιμότητα και τις ταφικές πρακτικές στην Ιουδαία κατά την περσική περίοδο. Σύμφωνα με τη μελέτη, σε μια κινστέρνα στο χαμηλότερο πλάτωμα του λόφου βρέθηκαν τα λείψανα τουλάχιστον 68 ατόμων, σχεδόν όλα βρέφη και μικρά παιδιά. Η οστεολογική ανάλυση έδειξε ότι περίπου το 90% ήταν κάτω των πέντε ετών και το 70% κάτω των δύο. Η απόθεση χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ., με βάση την ανάλυση της κεραμικής και των μικροευρημάτων.

Το ενδιαφέρον της μελέτης δεν βρίσκεται μόνο στους αριθμούς. Οι συγγραφείς προτείνουν ότι η κινστέρνα χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως χώρος ταφής βρεφών που πιθανότατα δεν είχαν ακόμη απογαλακτιστεί και, γι’ αυτό, δεν λάμβαναν ατομική ταφή. Πρόκειται για μια τολμηρή αλλά σοβαρά διατυπωμένη υπόθεση, που συνδέει τα αρχαιολογικά δεδομένα με ευρύτερα ερωτήματα για την κοινωνική θέση των βρεφών, τον απογαλακτισμό ως κρίσιμο μεταβατικό στάδιο και τη διαφορετική μεταχείριση των πολύ μικρών παιδιών στον αρχαίο κόσμο. Οι συγγραφείς του άρθρου είναι προσεκτικοί με τα συμπεράσματά τους:  δεν παρουσιάζουν την ερμηνεία ως οριστική απόδειξη, αλλά ως πρόταση που προκύπτει από τη συνδυαστική ανάγνωση του αρχαιολογικού και ανθρωπολογικού υλικού.

Το άρθρο προσφέρει επίσης μια σπάνια ευκαιρία να φανεί πώς η αρχαιολογία συνομιλεί με τον βιβλικό κόσμο χωρίς να ταυτίζεται απλουστευτικά με αυτόν. Η αναφορά του Oded Lipschits (Πανεπιστήμιο του Tel Aviv), υπεύθυνου για την ανασκαφή, στον απογαλακτισμό του Σαμουήλ και του Ισαάκ είναι ενδιαφέρουσα ως πολιτισμικό παράλληλο, αλλά χρειάζεται μεθοδολογική προσοχή: άλλο πράγμα είναι να χρησιμοποιούμε βιβλικά κείμενα ως ενδείξεις για κοινωνικές αντιλήψεις και άλλο να θεωρούμε ότι ένα αρχαιολογικό εύρημα «αποδεικνύει» άμεσα μια βιβλική κοσμοαντίληψη. Το εύρημα φωτίζει πιθανές πρακτικές της περσικής περιόδου στην Ιουδαία· δεν λύνει οριστικά το ζήτημα του πώς ακριβώς νοούνταν η βρεφική ηλικία σε όλα τα κοινωνικά στρώματα ή σε όλες τις περιοχές.

Γι’ αυτό και η αξία του άρθρου είναι διπλή: αφενός προσθέτει ένα εξαιρετικά σπάνιο και σημαντικό σύνολο δεδομένων, αφετέρου μας υπενθυμίζει πόσο δύσκολη είναι η ερμηνεία του θανάτου και της κοινωνικής αναγνώρισης των παιδιών στην αρχαιότητα. Το άρθρο, λοιπόν, λειτουργεί ως αφορμή για στοχασμό πάνω στα όρια των πηγών, στη σχέση αρχαιολογίας και βιβλικών σπουδών, και στην αθέατη ιστορία των πιο ευάλωτων μελών των αρχαίων κοινωνιών.

Lipschits, Oded, et al. “A Mass Grave of Young Children and Infants from
the Persian Period in Tel Azekah and Its Importance for the Understanding of Burial Practices of Unweaned Infants.” Palestine Exploration Quarterly (2026)

------------------

[ENG] 

A recent article in Palestine Exploration Quarterly on a mass burial of infants at Tel Azekah highlights not only a striking archaeological find, but also opens a broader discussion about childhood, child mortality, and burial practices in Judah during the Persian period. According to the study, the remains of at least 68 individuals—almost all infants and young children—were found in a cistern on the lower terrace of the mound. Osteological analysis showed that approximately 90% were under five years of age and 70% under two. The deposit is dated to the fifth century BCE on the basis of ceramic evidence and small finds.

The importance of the study lies not only in the numbers. The authors suggest that the cistern was used primarily as a burial place for infants who had not yet been weaned and, for that reason, did not receive individual burial. This is a bold yet carefully argued hypothesis, linking the archaeological evidence with broader questions concerning the social status of infants, weaning as a crucial transitional stage, and the different treatment of very young children in the ancient world. The authors are cautious in their conclusions: they do not present this interpretation as definitive proof, but rather as a proposal emerging from a combined reading of the archaeological and anthropological evidence.

The article also offers a rare opportunity to see how archaeology can enter into dialogue with the biblical world without being simplistically identified with it. Oded Lipschits’s reference to the weaning of Samuel and Isaac is interesting as a cultural parallel, but it requires methodological caution: it is one thing to use biblical texts as indications of social attitudes, and quite another to claim that an archaeological find directly “proves” a biblical worldview. The find sheds light on possible practices in Persian-period Judah; it does not definitively resolve how infancy was understood across all social strata or in all regions.

This is precisely why the value of the article is twofold: on the one hand, it adds an exceptionally rare and important body of evidence; on the other, it reminds us how difficult it is to interpret death and the social recognition of children in antiquity. The article thus serves as an occasion for reflection on the limits of our sources, on the relationship between archaeology and biblical studies, and on the hidden history of the most vulnerable members of ancient societies.

Lipschits, Oded, et al. “A Mass Grave of Young Children and Infants from
the Persian Period in Tel Azekah and Its Importance for the Understanding of Burial Practices of Unweaned Infants.” Palestine Exploration Quarterly (2026)

Journal of Biblical Literature 145/1 (2026)

 Journal of Biblical Literature 145/1 (2026)

• Ehud Ben Zvi, "Open the Gates! Exploring Futures for Us as Scholars, for Our Field, and for Our Society of Biblical Literature Free," 7-26 (OA)
• Ohad Magori, "Theft of Livestock in the Covenant Code: A New Synchronic Approach Available to Purchase," 27-48 (abstract)
• Jerome F. D. Creach, " 'Even the Birds Find a Home': Psalm 104:16–18 and the Concept of the Cosmic Sanctuary Available to Purchase," 49-68 (abstract)
• Rachel Corcho / Matthew J. Klem; / Daniel A. Machiela, "What and Where Is 'the Plain of Dura' in Daniel 3:1? Available to Purchase," 69-87 (abstract)
• Robert J. Myles, "Soft Clothing, Hard Jesus: Toughness and Class Conflict in Q 7:24–25 Available to Purchase," 89-110 (abstract)
• John N. Genter, "A Messianic Secret and an Unconventional Christ in Matthew’s Gospel Available to Purchase," 111-132 (abstract)
• Joshua H. M. Chan , "The Ethnolinguistic Significance of Tongues in Acts: From Xenolalia to Naturally Acquired Languages Available to Purchase," 133-155 (abstract)
• Grayden McCashen, "Christ’s Piety: 1 Timothy 3:16 in Light of Early Christian Traditions Available to Purchase," 157-178 (abstract)
• David J. Downs, " 'Let Us Fix Our Eyes on the Blood of Christ' (1 Clement 7.4): Blood and Atonement in 1 Clement and Hebrews Available to Purchase," 179-198 (abstract)

ΟΑ: Archaeology & Artificial Intelligence

 

Μόλις κυκλοφόρησε στη σειρά Quaderni di Vicino Oriente του Πανεπιστημίου Sapienza της Ρώμης, η μελέτη του Lorenzo Nigro με τον τίτλο Archaeology & Artificial Intelligence (Ρώμη 2026, ISBN 978-88-98154-30-2, διαθέσιμο και σε ανοιχτή πρόσβαση). Πρόκειται για ένα σύντομο αλλά πυκνό βιβλίο —ένα είδος μεθοδολογικού «pamphlet», όπως το χαρακτηρίζει ο ίδιος ο συγγραφέας— που επιχειρεί να χαρτογραφήσει με νηφαλιότητα τη σχέση ανάμεσα στην αρχαιολογική έρευνα και στα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης, αποφεύγοντας τόσο τους ενθουσιώδεις τεχνολογικούς διθυράμβους όσο και τη φοβική απόρριψη. Σε δέκα κεφάλαια, ο Nigro εξετάζει τα κύρια πεδία εφαρμογής της ΤΝ στην αρχαιολογία (τηλεπισκόπηση και LiDAR, ταξινόμηση κεραμικής, τρισδιάστατη ανασύνθεση, ρομποτική σε χώρους όπως η Πομπηία, γενετική ΤΝ), αναγνωρίζει τα πραγματικά πλεονεκτήματα που προσφέρει στη διαχείριση μεγάλων συνόλων δεδομένων, αλλά επιμένει στους επιστημολογικούς, δεοντολογικούς και πολιτικούς κινδύνους: το πρόβλημα του «black box», τη μεροληψία των δεδομένων εκπαίδευσης, την ψευδή αντικειμενικότητα του αλγοριθμικού αποτελέσματος, τον κίνδυνο να παγιωθούν ως οριστικές οι προσωρινές ταξινομήσεις της έρευνας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όσους εργαζόμαστε στο πεδίο των βιβλικών σπουδών, της επιγραφικής και της ιστορίας του αρχαίου κειμένου παρουσιάζει το υποκεφάλαιο για την εφαρμογή της ΤΝ στην επιγραφική, την παλαιογραφία και τη φιλολογική ανάλυση (3.6). Ο Nigro παρουσιάζει με σαφήνεια τη διαδοχή των εμβληματικών project του DeepMind και της ερευνητικής ομάδας γύρω από τη Thea Sommerschield: το Pythia (2019) για την αποκατάσταση χαμένων χαρακτήρων σε ελληνικές επιγραφές, το Ithaca (Nature 2022) που συμπεριέλαβε τη γεωγραφική και χρονολογική ταυτοποίηση, και πρόσφατα το Aeneas (Nature 2025) για τη ένταξη λατινικών επιγραφών στη συνάφειά τους με πολυτροπικό γενετικό μοντέλο. Ξεχωριστό τμήμα αφιερώνεται στα αποτελέσματα της ΤΝ στα χειρόγραφα του Κουμράν —υπολογιστική παλαιογραφία, αποκατάσταση κενών, χρονολόγηση με βάση τη γραφή (Assael et al. 2022· Popović et al. 2025)— καθώς και στη σφηνοειδή γραφή, όπου οι εφαρμογές machine learning έχουν ήδη αρχίσει να βοηθούν στην αποκατάσταση αποσπασματικών και βαβυλωνιακών πινακίδων. Ο συγγραφέας είναι ωστόσο προσεκτικός: σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, τονίζει, η ΤΝ λειτουργεί καλύτερα, όταν οργανώνει την πολυπλοκότητα των κειμενικών δεδομένων και προτείνει χρήσιμους συνδυασμούς, όχι όταν επιχειρεί να υποκαταστήσει τη φιλολογική και ιστορική κρίση του ειδικού. Το αρχαίο κείμενο —αποσπασματικό, φθαρμένο— δεν είναι ένα απλό παζλ χαρακτήρων: είναι ένα τεκμήριο δεμένο με μια γλώσσα, μια παράδοση ιδεών και αξιών, ένα υλικό μέσο, μια ιστορική γεωγραφία, και έναν ερμηνευτικό ορίζοντα που η μηχανή μπορεί μόνο να βοηθήσει να εξερευνηθεί. Η παρατήρηση αυτή αφορά άμεσα και όποιον εργάζεται με τα χειρόγραφα των βιβλικών κειμένων, τη χριστιανική επιγραφική, ή —γιατί όχι— σε ψηφιακές εκδόσεις της Καινής Διαθήκης στο πλαίσιο ερευνητικών προγραμμάτων.

Η κεντρική θέση του βιβλίου είναι σαφής και μάλλον παρηγορητική για όσους από εμάς εργαζόμαστε σε ιστορικές και ερμηνευτικές επιστήμες: η ΤΝ μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό «λειτουργικό βοηθό» της αρχαιολογικής και φιλολογικής εργασίας, ποτέ όμως υποκατάστατο της ιστορικής κρίσης. Ο Nigro διακρίνει εύστοχα, με όρους δανεισμένους από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ανάμεσα στον νοῦ της ανθρώπινης νοημοσύνης και τη μίμησιν των σημερινών μοντέλων, προτείνοντας μάλιστα να μιλάμε —προς το παρόν τουλάχιστον— για «Representative Intelligence» παρά για πραγματική νοημοσύνη. Στο τελευταίο κεφάλαιο εισάγει την ενδιαφέρουσα έννοια του «πολιτισμικού γονιδιώματος» (cultural genome), ως εναλλακτική στις γραμμικές περιοδολογήσεις, υποστηρίζοντας ότι εκεί ακριβώς —στην αναγνώριση σύνθετων δικτύων σχέσεων ανάμεσα σε ετερογενή δεδομένα— η ΤΝ μπορεί πράγματι να βοηθήσει τον αρχαιολόγο να γράψει ιστορία. Ένα βιβλίο που συνιστώ θερμά σε όποιον ενδιαφέρεται για τη μεθοδολογία και την επιστημολογία των ιστορικών σπουδών —αρχαιολογικών, επιγραφικών, βιβλικών— στην εποχή των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.

Lorenzo Nigro, Archaeology & Artificial Intelligence. Quaderni di Vicino Oriente XVII (Sapienza Univ.: Rome 2026), ISBN 978-88-98154-30-2

-------------

[ENG] 

Just published in the Quaderni di Vicino Oriente series of Sapienza University of Rome is Lorenzo Nigro's study Archaeology & Artificial Intelligence (Rome 2026, ISBN 978-88-98154-30-2, also available in open access). It is a short but dense book — a kind of methodological "pamphlet", as the author himself describes it — which attempts to map out soberly the relationship between archaeological research and the tools of artificial intelligence, avoiding both enthusiastic technological dithyrambs and phobic rejection. In ten chapters, Nigro examines the main fields of AI application in archaeology (remote sensing and LiDAR, pottery classification, 3D reconstruction, robotics at sites such as Pompeii, generative AI), recognises the real advantages it offers for the management of large datasets, but insists on the epistemological, ethical, and political risks: the "black box" problem, bias in training data, the false objectivity of algorithmic output, and the danger that the provisional classifications of research may become fixed as definitive.

Of particular interest to those of us working in biblical studies, epigraphy, and the history of ancient texts is the subsection on the application of AI to epigraphy, palaeography, and philological analysis (3.6). Nigro clearly traces the succession of the landmark projects developed by DeepMind and the research group around Thea Sommerschield: Pythia (2019) for the restoration of lost characters in Greek inscriptions, Ithaca (Nature 2022), which added geographical and chronological attribution, and, more recently, Aeneas (Nature 2025) for the contextualisation of Latin inscriptions through a multimodal generative model. A separate section is devoted to the results of AI on the Qumran scrolls — computational palaeography, restoration of lacunae, dating based on handwriting analysis (Assael et al. 2022; Popović et al. 2025) — as well as to cuneiform, where machine learning applications have already begun to assist in the restoration of fragmentary Babylonian tablets. The author is nonetheless cautious: in all these cases, he stresses, AI works best when it organises the complexity of textual data and suggests useful combinations, not when it attempts to replace the philological and historical judgement of the specialist. The ancient text — fragmentary, damaged — is not a simple puzzle of characters: it is a document bound to a language, a tradition of ideas and values, a material support, a historical geography, and an interpretive horizon that the machine can only help to explore. This observation bears directly on anyone working with biblical manuscripts, Christian epigraphy, or — why not — digital editions of the New Testament within research projects.

The book's central thesis is clear and rather reassuring for those of us working in the historical and interpretive disciplines: AI can become a powerful "operational assistant" in archaeological and philological work, but never a substitute for historical judgement. Nigro draws a felicitous distinction, borrowing terms from ancient Greek philosophy, between the νοῦς of human intelligence and the μίμησις of current models, even suggesting that — at least for the time being — we should speak of "Representative Intelligence" rather than of genuine intelligence. In the final chapter he introduces the intriguing notion of the "cultural genome", as an alternative to linear periodisations, arguing that it is precisely there — in the recognition of complex networks of relations among heterogeneous data — that AI may truly help the archaeologist to write history. A book I warmly recommend to anyone interested in the methodology and epistemology of historical studies — archaeological, epigraphic, biblical — in the age of large language models.

Lorenzo Nigro, Archaeology & Artificial Intelligence. Quaderni di Vicino Oriente XVII (Sapienza Univ.: Rome 2026), ISBN 978-88-98154-30-2

Στο τρέχον τεύχος του Theologische Rundschau / In the current issue of Theologische Rundschau

 Theologische Rundschau 91/1 (2026)

 Ulrich Mell, "Zur Erforschung frühchristlicher Gleichnisse 2013–2023," 1-33 (abstract) 

Interpretation 80/2 (2026)

 Interpretation 80/2 (2026)

• Samuel E. Balentine, " 'My Servant Job Shall Pray for You'," 106-117 (abstract)
• Ethan Schwartz, "Wisdom, Truth, and the Limits of Speech in Job and in Plato’s Gorgias," 118-128 (abstract)
• Patricia Vesely, "Restoring Job’s Humanity: A Trauma-Informed Reading of the Book of Job," 129-139 (abstract)
• Choon-Leong Seow, "Divine Anger, Intercession, and Restoration: Theology and Ethics in Job 42:7–10," 140-150 (OA)
• Brennan Breed, "Behold: The Book of Job, Simone Weil, and the Crisis of Attention," 151-163 (abstract)    

«Φοβούμενοι τον θεόν»: ιστορική πραγματικότητα ή ερμηνευτική κατασκευή; / “God-Fearers”: Historical Reality or Interpretive Construct?

Το πρόσφατο σύντομο άρθρο του Thomas A. Robinson (Ομ. Καθηγητή, Πανεπιστήμιο του Lethbridge), που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation, επανέρχεται σε ένα παλιό αλλά εξαιρετικά σημαντικό ερώτημα που αφορά τη διάδοση του Χριστιανισμού κατά το β΄ ήμισυ του 1ου αι. και τον 2ο αι. μ.Χ.: πόσο ασφαλής ιστορικά είναι η υπόθεση ύπαρξης των «φοβουμένων/σεβομένων τὸν θεόν», δηλαδή μιας ομάδας εθνικών που έλκονταν από τον Ιουδαϊσμό και σύχναζαν στις συναγωγές της Διασποράς χωρίς όμως να γίνονται προσήλυτοι; Ο Robinson αμφισβητεί τη θέση περί ύπαρξης μιας πολυπληθούς τέτοιας ομάδας εθνικών, οι οποίοι θεωρείται ότι αποτέλεσαν και τη δεξαμενή από την οποία ο Χριστιανισμός άντλησε τα πρώτα μέλη του. Πρόκειται για μια κριτική, την οποία ο Robinson ανέπτυξε διεξοδικότερα στη μονογραφία του Revisiting the God-fearer Thesis in the Development of Early Christianity (LNTS 713· London: T&T Clark, 2025).

Στο ηλεκτρονικό του άρθρο ο Robinson παραθέτει συνοπτικά τα επιχειρήματά του: α) η ρευστή και μη τεχνική χρήση των όρων «φοβούμενοι τὸν θεὸν»  και «θεοσεβεῖς»  σε κείμενα και επιγραφές της αρχαιότητας, β) η έλλειψη αρχαιολογικών και επιγραφικών μαρτυριών, γ) το ζήτημα της πρόσβασης στη μετάφραση των Ο΄ από τα μέλη των χριστιανικών κοινοτήτων, δ) η σχέση των «φοβουμένων» προς τις ιουδαϊκές κοινότητες της Διασποράς. Μέσα από τη συζήτηση των επιμέρους ζητημάτων ο Robinson μας υποχρεώνει να ξαναδούμε κριτικά ένα ερμηνευτικό σχήμα (Ιουδαίοι->φοβούμενοι->Εκκλησία) το οποίο σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητο.

Ο Robinson έχει δίκαιο όσον αφορά τη ρευστότητα και την ασάφεια της ορολογίας που χαρακτηρίζει αυτήν την ομάδα εθνικών. Χωρίς να δεχθούμε την ύπαρξη μιας αναγνωρίσιμης ομάδας με σαφή όρια, δε θα πρέπει να απορρίψουμε την πιθανότητα σύνδεσης μιας ομάδας εθνικών (πιθανόν ολιγάριθμης) με τις συναγωγές της Διασποράς. Οι λιγοστές επιγραφές κυρίως από τη Μ. Ασία βεβαιώνουν την παρουσία τέτοιων εθνικών που λειτουργούν ως ευεργέτες αυτών των ιουδαϊκών κοινοτήτων. Η ρευστότητα της ορολογίας δεν συνεπάγεται ανυπαρξία, και η ανεξάρτητη προσέλκυση των εθνικών στην Εκκλησία συνυπάρχει άνετα με ένα υπαρκτό — αν και αμφίσημο — φαινόμενο εθνικών φιλικά διακείμενων προς τη Συναγωγή.

Στη μονογραφία του ο Robinson αντιπροτείνει ότι η κύρια δεξαμενή του πρώιμου χριστιανισμού δεν ήταν αυτοί οι λιγοστοί θεοσεβείς αλλά οι “raw pagans”, όπως τους ονομάζει, οι «αδιαμεσολάβητοι», δηλαδή εθνικοί που δεν έχουν καμιά επαφή ή κανένα ενδιαφέρον για τον Ιουδαϊσμό. Αυτή η θέση του Robinson συγκλίνει προς τα συμπεράσματα του ερευνητικού προγράμματος “Redescribing the Ancient World”, όπου υποστηρίζεται ότι ο εθνικός κόσμος της αρχαιότητας δεν ήταν ένας παρηκμασμένος και απογοητευμένος θρησκευτικά, αλλά ένας κόσμος θρησκευτικά ανήσυχος. Φαινόμενα «ενοθεϊσμού» ή «μεγαθεϊσμού», όπως η λατρεία του Οσίου και του Δικαίου ή του Θεού Υψίστου αλλά και αφιερώσεις στις συμβατικές θεότητες του ελληνορωμαϊκού κόσμου αναδεικνύουν αυτήν την πραγματικότητα. Στη διατριβή μου με αφορμή τη λατρεία του Θεού Υψίστου στη ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη (Η Μακεδονία στην εποχή της Καινής Διαθήκης, 1999) είχα επίσης υποστηρίξει αυτήν τη ρευστότητα κι είχα αποσυνδέσει τη συγκεκριμένη λατρεία στη Θεσσαλονίκη από την ιουδαϊκή επιρροή. Πολλοί εθνικοί διέθεταν ήδη τις θρησκευτικές προϋποθέσεις για να δεχθούν το κήρυγμα του χριστιανισμού χωρίς την προηγούμενη διαμεσολάβηση της συναγωγής. Βέβαια εδώ θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί. Θα πρέπει να αναγνωρίσουμε το σύνθετο χαρακτήρα της θρησκευτικής ζωής του αρχαίου κόσμου, τη δυνατότητα συναντήσεων και συγκλίσεων θρησκευτικών ιδεών και εμπειριών μέσα σε έναν πολυπολιτισμικό κόσμο καθώς –κι αυτό, νομίζω, είναι εξαιρετικά σημαντικό- τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η θρησκευτική ζωή από τόπο σε τόπο. Αυτή η τοπικότητα συχνά δε λαμβάνεται υπόψη και αυτό αποτελεί, θεωρώ, ένα μειονέκτημα και της θέσης του Robinson.  

Σε κάθε περίπτωση, όμως,  τόσο το άρθρο όσο και το βιβλίο του Robinson αξίζουν να διαβαστούν, γιατί χωρίς να δίνει οριστικές απαντήσεις επισημαίνει τον κίνδυνο των υπεραπλουστεύσεων. Ίσως, τελικά, χρειάζεται να μιλάμε λιγότερο για μια συμπαγή ομάδα “god-fearers” και περισσότερο για ένα φάσμα σχέσεων εθνικών με τον Ιουδαϊσμό της διασποράς. Χωρίς να λύνει όλα τα προβλήματα, αυτή η μετατόπιση της ερευνητικής μας εστίασης οδηγεί σε μια πιο προσεκτική και ιστορικά νηφάλια ανάγνωση των πηγών.

Thomas A. Robinson, "Revisiting the God-Fearers"

---------------------

[ENG] 

The recent short article by Thomas A. Robinson (Emeritus Professor, University of Lethbridge), published on the website The Bible and Interpretation, returns to an old but exceptionally important question concerning the spread of Christianity during the second half of the first and the second century CE: how historically secure is the assumption of the existence of the "God-fearers/God-worshippers" (phoboumenoi/sebomenoi ton theon) — that is, of a group of Gentiles who were attracted to Judaism and frequented the diaspora synagogues without, however, becoming proselytes? Robinson contests the thesis of the existence of a sizeable such group of Gentiles, who are held to have constituted the reservoir from which Christianity drew its first members. This is a critique that Robinson develops more extensively in his monograph Revisiting the God-fearer Thesis in the Development of Early Christianity (LNTS 713; London: T&T Clark, 2025).

In his online article, Robinson presents his arguments in summary form: (a) the fluid and non-technical use of the terms phoboumenoi ton theon and theosebeis in ancient texts and inscriptions; (b) the scarcity of archaeological and epigraphic evidence; (c) the question of access to the Septuagint on the part of members of the Christian communities; and (d) the relationship of the "God-fearers" to the Jewish communities of the diaspora. Through his discussion of these individual issues, Robinson obliges us to reconsider critically an interpretive scheme (Jews → God-fearers → Church) which today is treated as almost self-evident.

Robinson is right about the fluidity and imprecision of the terminology that characterises this group of Gentiles. Without accepting the existence of a recognisable group with clear boundaries, we should not dismiss the possibility of a connection between a group of Gentiles (probably small in number) and the synagogues of the diaspora. The few inscriptions, mainly from Asia Minor, do attest the presence of such Gentiles acting as benefactors of these Jewish communities. Terminological fluidity does not entail non-existence, and the independent attraction of Gentiles to the Church coexists comfortably with a real — if ambiguous — phenomenon of Gentiles sympathetically disposed towards the synagogue.

In his monograph, Robinson counter-proposes that the main reservoir of early Christianity was not these few theosebeis but the "raw pagans," as he calls them — Gentiles with no contact with or interest in Judaism whatsoever. This position of Robinson's converges with the conclusions of the research programme Redescribing the Ancient World, in which it is argued that the pagan world of antiquity was not religiously decadent and disillusioned but rather one of religious unrest. Phenomena of "henotheism" or "megatheism," such as the cult of Hosios kai Dikaios or of Theos Hypsistos, but also dedications to the conventional deities of the Graeco-Roman world, bring this reality into view. In my doctoral dissertation, taking the cult of Theos Hypsistos in Roman Thessalonica as my point of departure (Macedonia in the Era of the New Testament, 1999), I too had argued for this fluidity and had dissociated the specific cult in Thessalonica from Jewish influence. Many Gentiles already possessed the religious prerequisites to receive the Christian proclamation without prior synagogal mediation. Here, of course, we must proceed with considerable caution. We need to recognise the composite character of religious life in the ancient world, the possibility of encounters and convergences of religious ideas and experiences within a multicultural world, and — this, I think, is of particular importance — the distinctive features that religious life presents from place to place. This local dimension is often left out of account, and this, in my view, is a weakness of Robinson's position as well.

In any case, both Robinson's article and his book deserve to be read, because, without offering definitive answers, he draws attention to the dangers of oversimplification. Perhaps, in the end, we need to speak less of a compact "God-fearer" group and more of a spectrum of relationships between Gentiles and the Judaism of the diaspora. Without resolving all the problems, this shift in our research focus leads to a more careful and historically sober reading of the sources.

Thomas A. Robinson, "Revisiting the God-Fearers"

OA: Aspects of Time in Jewish and Christian Exegesis

Ο συλλογικός τόμος Aspects of Time in Jewish and Christian Exegesis (σε επιμέλεια των Maren R. Niehoff και Christoph Markschies, De Gruyter, 2026) εστιάζει στο σημαντικό ερευνητικό ερώτημα του πώς κατανοείται και ερμηνεύεται ο χρόνος, καθώς και του πώς νοηματοδοτείται θεολογικά στην ιουδαϊκή και χριστιανική ερμηνευτική παράδοση της αρχαιότητας. Ο τόμος, καρπός του ερευνητικού κέντρου Chronoi (Βερολίνο), περιλαμβάνει πέντε μελέτες για τον χρόνο, όπως αυτός κατανοείται από αρχαίους Ιουδαίους και Χριστιανούς συγγραφείς, με ιδιαίτερη αναφορά μεταξύ άλλων στον Φίλωνα, τον Ιώσηπο, τους ραββίνους, τον Ωριγένη, τον Ιερώνυμο και τον Φιλόπονο. Οι συγγραφείς του τόμου υπογραμμίζουν ότι οι αντιλήψεις για τον χρόνο συνδέονται στενά με την εξήγηση της Γραφής, τη φιλοσοφία και τη διαμόρφωση θρησκευτικών ταυτοτήτων. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ο διαθρησκειακός και διεπιστημονικός χαρακτήρας του τόμου, καθώς αναδεικνύει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ Ιουδαϊσμού, Χριστιανισμού και ελληνορωμαϊκής σκέψης. Ο τόμος είναι ελεύθερα προσβάσιμος και αξίζει την προσοχή όσων ενδιαφέρονται για τη βιβλική ερμηνεία, την αρχαία έννοια του χρόνου και τον διάλογο θεολογίας και φιλοσοφίας.

Maren R. Niehoff & Christoph Markschies, Aspects of Time in Jewish and Christian Exegesis (DeGruyter, 2026), eBook ISBN: 9783112225981

--------------

[ENG] 

The collective volume Aspects of Time in Jewish and Christian Exegesis (edited by Maren R. Niehoff and Christoph Markschies, De Gruyter, 2026) focuses on the important research question of how time is understood and interpreted, as well as how it is given theological meaning in the Jewish and Christian exegetical tradition of antiquity. The volume, the fruit of the Chronoi research center (Berlin), includes five studies on time as it is understood by ancient Jewish and Christian writers, with particular reference to Philo, Josephus, the rabbis, Origen, Jerome, and Philoponus. The contributors to the volume emphasize that conceptions of time are closely connected with the interpretation of Scripture, philosophy, and the formation of religious identities. Its interreligious and interdisciplinary character should also be noted, since it highlights the interactions between Judaism, Christianity, and Greco-Roman thought. The volume is freely accessible and deserves the attention of all those interested in biblical interpretation, the ancient concept of time, and the dialogue between theology and philosophy.

Maren R. Niehoff & Christoph Markschies, Aspects of Time in Jewish and Christian Exegesis (DeGruyter, 2026), eBook ISBN: 9783112225981

Ένα νέο άρθρο βιβλικού ενδιαφέροντος στον τρέχοντα τόμο του In die Skriflig / A new article of biblical interest in the current volume of In die Skriflig

 In die Skriflig 60:1 (2026)

Takalani A. Muswubi, "Missio Dei uncovered in the study of Canaan’s curse in Genesis 9:25 – Paradox of God’s love and justice" (abstract) 

The Journal of Religion 106/1 (2026)

 The Journal of Religion 106/1 (2026)

• Elisha Friedman, "A Jewish Philosophy of Longing: Connecting the Story of Song of Songs with Its Message," 1–20 (abstract)
• Courtney J. P. Friesen, "Lucian of Samosata, Peregrinus Proteus, and the Fiction of Christian Conversion," 21–39 (abstract)
• Avigail Manekin-Bamberger, "The Riddles of the Sasanian-Athenian Elders: A Talmudic Narrative in Its Cultural-Historical Context," 40–60 (abstract)

Ο Τερτυλλιανός κι οι Ιουδαίοι / Tertullian and the Jews

Στη σελίδα του εκδοτικού οίκου Cambridge University Press διατίθεται ελεύθερη μέχρι τις 21.4.2026 η μελέτη της Stéphanie É. Binder, Tertullian and the Jews in Early Christian Literary Imagination (2026). Η μελέτη συμπεριλαμβάνεται στην πολύ καλή σειρά Cambridge Elements. Early Christian Literature: 

Stéphanie É. Binder, Tertullian and the Jews in Early Christian Literary Imagination (Cambridge 2026)

Online ISBN: 9781009481762

----------------------

[ENG]

On the Cambridge University Press website, Stéphanie É. Binder’s study Tertullian and the Jews in Early Christian Literary Imagination (2026) is available free of charge until April 21, 2026. The study appears in the excellent series Cambridge Elements: Early Christian Literature.

Stéphanie É. Binder, Tertullian and the Jews in Early Christian Literary Imagination (Cambridge 2026)

Online ISBN: 9781009481762

OA: Citizenship Practised, Citizenship Imagined

 Tο συλλογικό έργο Citizenship Practised, Citizenship Imagined: Multiple Ways of Experiencing Citizenship in the Greek World, που επιμελήθηκαν οι Lucia Cecchet και Chiara Lasagni, είναι διαθέσιμο ως open access και αξίζει την προσοχή όσων ενδιαφέρονται για την κοινωνική και πολιτική ιστορία του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Πρόκειται για έναν τόμο που εξετάζει την έννοια της πολιτείας όχι ως στατικό νομικό προνόμιο, αλλά ως ένα σύνθετο κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό φαινόμενο.

Η βασική αρετή του βιβλίου είναι ότι αναδεικνύει την ποικιλία των πρακτικών εφαρμογών και των συμβολικών κατανοήσεων της ιδιότητας του πολίτη στις πόλεις του ελληνικού κόσμου. Οι μελέτες του τόμου κινούνται από την αρχαϊκή και κλασική περίοδο έως και τους αυτοκρατορικούς χρόνους, αξιοποιώντας ένα πλούσιο πηγαίο υλικό (επιγραφές, φιλολογικά και ιστορικά κείμενα). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι ενότητες για τη διαμόρφωση της συμμετοχής στην πόλη, για τη θέση και την ενσωμάτωση των «εκτός» στην πολιτειακή κοινότητα, αλλά και για μορφές της ιδιότητας του πολίτη πέρα από τα στενά όρια της πόλεως, όπως στα κοινά και στην περίπτωση των πολλαπλών πολιτειακών ταυτοτήτων. 

Για όσους ασχολούνται με την ιστορία των θεσμών, την επιγραφική, τις ταυτότητες και τις πρακτικές ένταξης στον αρχαίο κόσμο, ο τόμος αυτός προσφέρει ένα πολύ χρήσιμο ερμηνευτικό πλαίσιο. Παράλληλα, δείχνει πόσο ανεπαρκές είναι να σκεφτόμαστε την αρχαία ελληνική πολιτεία μόνο με όρους τυπικών δικαιωμάτων ή μόνο με αφετηρία την κλασική Αθήνα. Αντίθετα, προτείνει μια πιο σύνθετη και ιστορικά ευαίσθητη κατανόηση της έννοιας του πολίτη ως πρακτικής, λόγου και εμπειρίας. Οι μελέτες, όμως, του τόμου προσφέρουν χρήσιμο υλικό και για όσους μελετούν το περιβάλλον των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων. Άλλωστε, το θέμα της πολιτειακής ταυτότητας φαίνεται να απασχολεί και τα κείμενα της Καινής Διαθήκης, όπου χρησιμοποιούνται σχετικοί όροι (πολίτευμα, έθνος κ.ά.) και προτείνεται η εναλλακτική ταυτότητα του χριστιανού (βλ. και τις σχετικές αναφορές σε κείμενα όπως η Επιστολή πρὸς Διόγνητον).

Lucia Cecchet και Chiara Lasagni (επιμ.), Citizenship Practised, Citizenship Imagined: Multiple Ways of Experiencing Citizenship in the Greek World (Franz Steiner Verlag, 2025).

--------------------

[ENG] 

The collective volume Citizenship Practised, Citizenship Imagined: Multiple Ways of Experiencing Citizenship in the Greek World, edited by Lucia Cecchet and Chiara Lasagni, is available in open access and deserves the attention of all those interested in the social and political history of the ancient Greek world. This volume explores citizenship not as a static legal privilege, but as a complex social, political, and cultural phenomenon.

One of the book’s main strengths is that it highlights the variety of practical expressions and symbolic understandings of citizen status in the cities of the Greek world. The studies included in the volume range from the Archaic and Classical periods to the Imperial era, drawing on a rich body of primary evidence, including inscriptions, literary texts, and historical sources. Particularly interesting are the sections devoted to the shaping of civic participation, to the position and integration of those “outside” the civic community, and to forms of citizenship beyond the narrow framework of the polis, such as in federal states and in cases of multiple civic identities.

For those working on the history of institutions, epigraphy, identities, and practices of integration in the ancient world, this volume offers a very useful interpretive framework. At the same time, it shows how inadequate it is to think about ancient Greek citizenship only in terms of formal rights or only from the perspective of Classical Athens. Instead, it proposes a more complex and historically sensitive understanding of citizenship as practice, discourse, and lived experience. The studies in this volume, however, also offer valuable material for those interested in the environment of the earliest Christian communities. After all, questions of civic identity also seem to concern the texts of the New Testament, where related terms are used (such as politeuma, ethnos, and others) and where an alternative identity for the Christian is proposed (see also the relevant references in texts such as the Epistle to Diognetus).

Lucia Cecchet και Chiara Lasagni (επιμ.), Citizenship Practised, Citizenship Imagined: Multiple Ways of Experiencing Citizenship in the Greek World (Franz Steiner Verlag, 2025).