ΟΑ: Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity

 Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, αξίζει να σημειώσουμε την κυκλοφορία σε open access του συλλογικού τόμου Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity (επιμ. Maria Dell’Isola, De Gruyter, 2025). Αν και ο τόμος δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην πρώιμη χριστιανοσύνη, περιλαμβάνει σημαντικές μελέτες για τη γυναικεία αυθεντία, το μαρτύριο, την προφητεία και την αγιότητα στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, καθώς και για τη μετέπειτα πρόσληψη αυτών των μορφών και προτύπων. Πρόκειται για μια χρήσιμη αφετηρία για όποιον ή όποια ενδιαφέρεται για τη θέση των γυναικών στην ιστορία του χριστιανισμού και για τους τρόπους με τους οποίους συγκροτήθηκαν, αμφισβητήθηκαν ή νομιμοποιήθηκαν οι γυναικείες μορφές θρησκευτικής αυθεντίας.

Το ζήτημα της γυναικείας αυθεντίας δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν· παραμένει ανοιχτό και αμφιλεγόμενο στις χριστιανικές εκκλησίες μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό και τόμοι σαν αυτόν έχουν σημασία που υπερβαίνει τα όρια της ακαδημαϊκής έρευνας.

Maria Dell’Isola (επιμ.), Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity, DeGruyter 2025

--------------

[ENG] 

On the occasion of International Women’s Day, it is worth noting the publication in open access of the collective volume Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity (ed. Maria Dell’Isola, De Gruyter, 2025). Although the volume is not limited exclusively to early Christianity, it includes important studies on female authority, martyrdom, prophecy, and holiness in the first Christian centuries, as well as on the later reception of these figures and models. It offers a useful point of departure for anyone interested in the place of women in the history of Christianity and in the ways female forms of religious authority were constructed, contested, or legitimized.

The question of female authority belongs not only to the past; it remains open and controversial in Christian churches to this day. For this reason, volumes such as this one have a significance that goes beyond the boundaries of academic research.

Maria Dell’Isola (ed.), Female Authority and Holiness in Early and Medieval Christianity, DeGruyter 2025

Συναγωγές, αρχαιολογία και ιστορία μέσα από τα μάτια της Jodi Magness / Synagogues, Archaeology, and History Through the Eyes of Jodi Magness

Η Jodi Magness στο ανασκαφικό
πεδίο της συναγωγής
στο Huqoq της Γαλιλαίας.
Photo: Jim Haberman

Στη σειρά άρθρων Retrospectives της σελίδας Ancient Jew Review δημοσιεύθηκε πρόσφατα (4 Μαρτίου 2026) ένα αυτοβιογραφικό κείμενο της Jodi Magness, Kenan Distinguished Professor for Teaching Excellence in Early Judaism στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill), με τίτλο "Jodi Magness: Retrospective". Πρόκειται για την προσωπική αφήγηση της ακαδημαϊκής πορείας μίας αξιόλογης αρχαιολόγου-ιστορικού του αρχαίου Ιουδαϊσμού, το οποίο ταυτόχρονα λειτουργεί ως χάρτης ερευνητικής εξέλιξης.

Η προσωπική της διαδρομή στο χώρο της αρχαιολογίας/ιστορίας ξεκινά πολύ νωρίς, όταν στα 12 της χρόνια ήρθε σε επαφή με τον κόσμο της αρχαιότητας χάρη σε έναν καθηγητή της στο γυμνάσιο. Η μετέπειτα πορεία της είναι εντυπωσιακή: από τα σπήλαια της Ιουδαϊκής Ερήμου και τον Β.Α. της στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο, ως τις ανασκαφές στη Μασάδα, στο Χουκόκ της Γαλιλαίας και τη συστηματική μελέτη της κεραμικής της ύστερης Ρωμαϊκής και Βυζαντινής περιόδου.. Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο γόνιμα σημεία του κειμένου: η Magness εξηγεί πώς η μελέτη της κεραμικής—συχνά υποτιμημένη έναντι της μνημειακής αρχιτεκτονικής, των επιγραφών και των ψηφιδωτών—είναι καθοριστική για τις χρονολογήσεις που στηρίζουν κάθε ιστορική ερμηνεία.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα σε αυτήν την περιγραφή της ερευνητικής της πορείας είναι η αναφορά της στο πώς μια πρόσκληση σε συνέδριο για τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας το 1992 την έκανε αυθημερόν «ειδικό στην αρχαιολογία του Κουμράν», ή πώς ένας επίμονος εκδότης της Oxford University Press την οδήγησε σε μία από τις πιο φιλόδοξες μελέτες της, στη  Jerusalem Through the Ages (2024).

Το νέο ερευνητικό της εγχείρημα: Herod the Messiah

Η Magness επίσης κάνει μία εκτενή αναφορά στο νέο της βιβλίο, το οποίο θα εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Oxford University Press και φέρει τον προκλητικό τίτλο Herod the Messiah. Το project ξεκίνησε από ένα άρθρο του 2019, στο οποίο υποστήριξε ότι ο Ηρώδης σχεδίασε το μαυσωλείο του στο Ηρώδειο (ανακαλύφθηκε το 2007) ως βασιλικό δυναστικό μνημείο που τον τοποθετούσε μέσα στην ελληνιστική παράδοση των ηρωοποιημένων και θεοποιημένων βασιλέων. Καθοριστικής σημασίας είναι, κατά τη Magness, η θέση του Ηρωδείου: η οπτική γειτνίαση με τη Βηθλεέμ δεν ήταν τυχαία, αλλά αντανακλούσε μεσσιανικές διεκδικήσεις δαβιδικής προέλευσης. Στο νέο βιβλίο η θεματική αυτή επεκτείνεται: περιλαμβάνει άλλες οικοδομικές δραστηριότητες του Ηρώδη, τον Ναό της Ιερουσαλήμ, καθώς και τις αντιδράσεις που εκφράζουν τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, η Καινή Διαθήκη και οι πρώτοι χριστιανοί συγγραφείς στις μεσσιανικές του αξιώσεις.

Ο συνδυασμός αρχαιολογικής και φιλολογικής τεκμηρίωσης στο συγκεκριμένο project είναι ιδιαίτερα ελκυστικός για όσους ασχολούνται με τη βιβλική έρευνα: ο Ηρώδης ως μεσσιανική φιγούρα δεν είναι απλώς ιστορικό ερώτημα, αλλά ανοίγει νέες προοπτικές στην ερμηνεία κειμένων της περιόδου του Δεύτερου Ναού και της πρώιμης χριστιανικής γραμματείας.

Ας μη λησμονούμε, τέλος, τη συμμετοχή της Magness στις ανασκαφές  της συναγωγής της Huqoq: μιας συναγωγής που χρονολογείται γύρω στο 400 μ.Χ., με εντυπωσιακά μωσαϊκά βιβλικών σκηνών αλλά και αφηγήσεων που δεν είναι «καθαρά βιβλικές». Η Magness δείχνει πώς τέτοια ευρήματα ανοίγουν συζήτηση για τη συλλογική μνήμη, την ταυτότητα και την «οπτική ερμηνεία» της Γραφής μέσα σε κοινότητες της ύστερης αρχαιότητας.

Ένα μεθοδολογικό σχόλιο

Πέρα από το βιογραφικό και ερευνητικό ενδιαφέρον, το κείμενο της Magness θέτει με σαφήνεια ένα ζήτημα που αφορά άμεσα τη βιβλική έρευνα: τη σχέση αρχαιολογικής και κειμενικής μαρτυρίας. Η Magness επιμένει ότι η αρχαιολογία δεν είναι απλώς επικουρική στη μελέτη των κειμένων· δε λειτουργεί ως «εικονογράφηση» ή επιβεβαίωση της γραπτής παράδοσης, αλλά αποτελεί ανεξάρτητη πηγή ιστορικής γνώσης που χρήζει ανεξάρτητης αξιολόγησης. Αυτή η θέση έχει άμεσες συνέπειες για την ερμηνευτική: εάν η αρχαιολογία μπορεί να αμφισβητήσει, να ανατρέψει ή να εμπλουτίσει αυτό που γνωρίζουμε από τα κείμενα, τότε ο διάλογος των δύο πεδίων πρέπει να είναι ισότιμος και κριτικός.

Πρόκειται για μια υπενθύμιση που η βιβλική έρευνα χρειάζεται διαρκώς — και η εντυπωσιακή πορεία της Magness είναι ένα πειστικό επιχείρημα υπέρ της.

Το πλήρες κείμενο του retrospective είναι διαθέσιμο στο Ancient Jew Review.

-------------------------------------------

[ENG]

The Ancient Jew Review recently published (March 4, 2026) an autobiographical piece by Jodi Magness, Kenan Distinguished Professor for Teaching Excellence in Early Judaism at the University of North Carolina (Chapel Hill), entitled "Jodi Magness: Retrospective." It is a personal account of the academic journey of a remarkable archaeologist and historian of ancient Judaism, which simultaneously functions as a map of scholarly evolution.

Her personal path in archaeology and history began very early, when at the age of 12 she was introduced to the ancient world by a middle school teacher. Her subsequent career is impressive: from the caves of the Judean Desert and her B.A. at the Hebrew University, to excavations at Masada, at Huqoq in Galilee, and the systematic study of late Roman and Byzantine pottery. Here lies one of the most productive points of the piece: Magness explains how the study of pottery — often undervalued in comparison to monumental architecture, inscriptions, and mosaics — is in fact decisive for the chronologies that underpin every historical interpretation.

Particularly striking in her account is the description of how an invitation to a 1992 conference on the Dead Sea Scrolls made her virtually overnight an "expert in the archaeology of Qumran," or how a persistent editor at Oxford University Press led her to one of her most ambitious works, Jerusalem Through the Ages (2024).

Her New Research Project: Herod the Messiah

Magness also offers an extended discussion of her forthcoming book, to be published by Oxford University Press, bearing the provocative title Herod the Messiah. The project grew out of a 2019 article in which she argued that Herod designed his mausoleum at Herodium (discovered in 2007) as a royal dynastic monument situating him within the Hellenistic tradition of heroized and deified kings. Central to Magness's argument is the location of Herodium: its visual proximity to Bethlehem was no accident, but reflected messianic claims rooted in Davidic tradition. The new book expands on this theme, encompassing Herod's other building projects, the Jerusalem Temple, and the reactions to his messianic claims as expressed in the Dead Sea Scrolls, the New Testament, and early Christian writers.

The combination of archaeological and philological evidence in this project is particularly compelling for those engaged in biblical research: Herod as a messianic figure is not merely a historical question, but opens new interpretive horizons for texts of the Second Temple period and early Christian literature.

We should not overlook, finally, Magness's role in the excavations of the synagogue at Huqoq — a synagogue dating to around 400 CE, adorned with stunning mosaics depicting biblical scenes as well as narratives that are not strictly biblical. Magness shows how such discoveries open up discussion about collective memory, identity, and the "visual interpretation" of Scripture within late antique communities.

A Methodological Note

Beyond its biographical and scholarly interest, Magness's piece articulates with clarity a question that bears directly on biblical research: the relationship between archaeological and textual evidence. Magness insists that archaeology is not merely ancillary to the study of texts — it does not function as "illustration" or confirmation of the written tradition, but constitutes an independent source of historical knowledge that requires independent evaluation. This position has direct hermeneutical consequences: if archaeology can challenge, overturn, or enrich what we know from texts, then the dialogue between the two fields must be one of equals, and critically engaged.

For biblical research in particular — and especially for the study of the New Testament — this means that the archaeological record is not simply a "backdrop" for understanding texts, but an independent interlocutor capable of changing the questions we ask. This is a reminder that biblical scholarship continually needs — and the remarkable career of Jodi Magness is a compelling argument in its favor.

The full text of the retrospective is available at the Ancient Jew Review. 

Η Κανδάκη και οι βασίλισσες της Νουβίας: αφορμή για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας / The Kandake and the Queens of Nubia: A Reflection for International Women's Day

 Η 8η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας, είναι μια καλή αφορμή για να στρέψουμε το βλέμμα μας στις γυναίκες που συναντάμε στις σελίδες της Καινής Διαθήκης — και στον κόσμο που τις περιέβαλλε.

Γυναίκες με εξουσία στην αρχαία Νουβία

Πριν από λίγες μέρες, το Μουσείο J. Paul Getty δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο "The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms", με αφορμή τη νέα έκδοση της Rita E. Freed, Ancient Nubian Art: A History (Getty Publications, 2026). Το άρθρο παρουσιάζει τον ρόλο των γυναικών στη Νουβία — στο σημερινό Σουδάν και νότιο Αίγυπτο — κατά την περίοδο της Μεροϊτικής βασιλείας (περ. 270 π.Χ. – 350 μ.Χ.).

Ό,τι καθιστά τη Νουβία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι ότι αποτελεί μια σπάνια περίπτωση αρχαίου πολιτισμού όπου η γυναικεία εξουσία ήταν τόσο ορατή όσο και νομιμοποιημένη. Βασίλισσες όπως η Amanirenas και η Amanishakheto δεν ήταν απλώς σύζυγοι βασιλέων — κυβερνούσαν αυτόνομα, διεξήγαγαν πολεμικές επιχειρήσεις και ανέθεταν την κατασκευή μνημειακών έργων τέχνης. Στις ανάγλυφες παραστάσεις των ναών εμφανίζονται σε ισότιμη θέση με τους άνδρες συνάρχοντές τους, φορώντας βασιλικά διάσημα και εκτελώντας τελετουργικές πράξεις. Η επιλογή αυτού του τρόπου απεικόνισής τους δεν ήταν τυχαίος: αντικατόπτριζε μια κοσμοαντίληψη στην οποία η γυναικεία εξουσία ήταν αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής και θρησκευτικής ζωής.

Γυναίκες στο περιβάλλον της Καινής Διαθήκης

Το ενδιαφέρον ενός τέτοιου άρθρου δεν έγκειται μόνο στην ανάδειξη μίας πτυχής της ιστορίας της Νουβίας. Μας υπενθυμίζει επίσης ότι η αρχαιότητα δεν προσφέρει ένα ενιαίο πρότυπο για τη θέση των γυναικών. Αν περιοριστούμε μόνο στο ελληνορωμαϊκό υλικό, κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε άλλες κοινωνίες στις οποίες οι γυναίκες μπορούσαν να εμφανίζονται με πολύ πιο ορατό τρόπο στον χώρο της εξουσίας. Από αυτή την άποψη, η αναφορά στις βασίλισσες της Νουβίας μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμη αφορμή για να ξανασκεφθούμε και τις γυναικείες μορφές που συναντούμε στο περιβάλλον της Καινής Διαθήκης. Άλλωστε κι η  Καινή Διαθήκη μαρτυρεί μια αξιοσημείωτη ποικιλία: από τις γυναίκες που ακολουθούν τον Ιησού και χρηματοδοτούν την αποστολή του (Λκ 8:1-3), ως την Πρίσκιλλα που διδάσκει τον Απολλώ (Πρξ 18:26), τη Φοίβη ως διάκονο της εκκλησίας της Κεγχρεών (Ρωμ 16:1) και την Ιουνία ανάμεσα στους αποστόλους (Ρωμ 16:7). Οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες σαφώς αναπτύσσονται μέσα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα τα οποία τις επηρεάζουν χωρίς όμως αυτές τελικά να καθίστανται παθητικά αντίγραφά του.

Η Κανδάκη: φιλολογική ανάλυση και ιστορικό πλαίσιο

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές των Πράξεων των Αποστόλων: η Κανδάκη του 8ου κεφαλαίου. Ο Λουκάς αναφέρει έναν «εὐνοῦχον δυνάστην» της «Κανδάκης τῆς βασιλίσσης Αἰθιόπων» και επιστρέφει από προσκύνημα στα Ιεροσόλυμα (Πρξ 8:27).

Το πρώτο ζήτημα που θέτει το χωρίο είναι φιλολογικό: τι σημαίνει «Κανδάκη»; Η λέξη δεν είναι κύριο όνομα. Είναι τίτλος — το μεροϊτικό kdke ή ktke, που δήλωνε τη βασίλισσα-μητέρα ή τη συνάρχουσα βασίλισσα του Μεροϊτικού βασιλείου. Ο τίτλος απαντά σε ελληνικές και λατινικές πηγές της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής (Στράβων, Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Δίων Κάσσιος), γεγονός που δείχνει ότι ήταν οικείος στο μορφωμένο ελληνόφωνο κοινό της εποχής. Ο Λουκάς, γράφοντας για ακροατές που γνώριζαν τον τίτλο, δεν χρειαζόταν να εξηγήσει ποια ήταν αυτή η γυναίκα. Ήταν αυτονόητο.

Ιστορικά, η πιο πιθανή υποψήφια για την Κανδάκη του 8ου κεφαλαίου είναι η Amantitere, που βασίλευσε περ. 25–41 μ.Χ. — χρονολογία που ταιριάζει με τα γεγονότα των Πράξεων. Η Amanirenas, που αναφέρεται στο άρθρο του Getty, ανήκει σε λίγο παλαιότερη εποχή (περ. 40–10 π.Χ.) και είναι γνωστή κυρίως από τις πολεμικές αντιπαραθέσεις της με τους Ρωμαίους στα νότια σύνορα της Αιγύπτου — ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πλήρους πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας που ασκούσαν οι βασίλισσες της Νουβίας. Η χρονολογία βέβαια δεν είναι απόλυτα βέβαιη, αλλά το βασικό σημείο παραμένει: όταν ο συγγραφέας των Πράξεων εισάγει στην αφήγησή του έναν αξιωματούχο της Κανδάκης, μιλά για έναν εκπρόσωπο μιας βασίλισσας με πλήρη και αναγνωρισμένη πολιτική εξουσία.

Η σκηνή αποκτά έτσι ένα πρόσθετο βάρος: το ευαγγέλιο φτάνει νότια, σε ένα βασίλειο όπου η γυναικεία ηγεσία ήταν θεσμοθετημένη και σεβαστή. Το άρθρο μας υπενθυμίζει ότι η μελέτη της αρχαιότητας γίνεται ουσιαστικότερη, όταν αφήνει χώρο και σε εκείνες τις γυναικείες μορφές που δεν ανήκουν στο πιο οικείο μας ελληνορωμαϊκό κάδρο, αλλά παρ’ όλα αυτά ανήκουν οργανικά στον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκαν τα κείμενα της Καινής Διαθήκης.

Freed, Rita E. “The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms” Getty News, 4 March 2026.

Επιπλέον βιβλιογραφία

Freed, Rita E. Ancient Nubian Art: A History. Los Angeles: Getty Publications, 2026

Lohwasser, Angelika. “Queenship in Kush: Status, Role and Ideology of Royal Women.” Journal of the American Research Center in Egypt 38 (2001): 61–76

Preston, Heather. “The Kandake: A Missing History.” Priscilla Papers 37.4 (2023)

Wilson, Brittany E. “Neither Male nor Female: The Ethiopian Eunuch in Acts 8.26–40.” NTS  60 (2014): 403-422

--------------------------

[ENG] 

International Women's Day is a good occasion to turn our attention to the women we encounter in the pages of the New Testament — and to the world that surrounded them.

Women in Power in Ancient Nubia

A few days ago, the J. Paul Getty Museum published an article titled "The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms", accompanying the release of Rita E. Freed's new book Ancient Nubian Art: A History (Getty Publications, 2026). The article explores the role of women in ancient Nubia — in present-day Sudan and southern Egypt — during the Meroitic period (c. 270 BCE – 350 CE).

What makes Nubia particularly remarkable is that it represents a rare case in the ancient world where female authority was both visible and fully legitimized. Queens such as Amanirenas and Amanishakheto were not merely royal consorts — they governed independently, led military campaigns, and commissioned monumental works of art. Temple reliefs depict them on equal footing with their male co-rulers, wearing royal regalia and performing ritual acts. This mode of representation was not incidental: it reflected a worldview in which female power was an integral part of political and religious life.

Women in the World of the New Testament

The interest of such an article lies not only in bringing to light one dimension of Nubian history. It also reminds us that antiquity does not offer a single, uniform model for the place of women in society. If we confine ourselves to Greco-Roman material alone, we risk overlooking other societies in which women could exercise power in far more visible ways. In this respect, the Nubian queens can serve as a useful prompt for reconsidering the female figures we encounter in the world of the New Testament as well. For the New Testament itself bears witness to a remarkable variety: from the women who follow Jesus and support his mission financially (Luke 8:1–3), to Priscilla who instructs Apollos (Acts 18:26), Phoebe as deacon of the church at Cenchreae (Rom 16:1), and Junia counted among the apostles (Rom 16:7). The early Christian communities clearly developed within specific social environments that shaped them — without, however, becoming mere passive reflections of those environments.

The Kandake: Philological Analysis and Historical Context

It is against this broader backdrop that one of the most intriguing figures in the Acts of the Apostles comes into focus: the Kandake of chapter 8. Luke mentions "an Ethiopian eunuch, a court official of Candace, queen of the Ethiopians," who is returning from a pilgrimage to Jerusalem (Acts 8:27).

The first question the passage raises is philological: what does Kandake actually mean? The word is not a personal name. It is a title — the Meroitic kdke or ktke, denoting the queen-mother or co-ruling queen of the Meroitic kingdom. The title appears in Greek and Latin sources of the Hellenistic and Roman periods (Strabo, Pliny the Elder, Cassius Dio), which suggests it was familiar to educated Greek-speaking audiences. Luke, writing for readers who would have recognized the title, had no need to explain who this woman was. It was self-evident.

Historically, the most likely candidate for the Kandake of Acts 8 is Amantitere, who reigned c. 25–41 CE — a chronology that fits well with the events of Acts. Amanirenas, featured in the Getty article, belongs to a slightly earlier period (c. 40–10 BCE) and is best known for her military confrontations with Roman forces on the southern borders of Egypt — a striking example of the full political and military authority wielded by Nubian queens. The precise identification remains uncertain, but the essential point holds: when the author of Acts introduces an official of the Kandake, he is speaking of a representative of a queen whose authority was full, public, and internationally recognized.

The scene thus carries an additional weight: the gospel reaches southward, into a kingdom where female leadership was institutionalized and respected. The article reminds us that the study of antiquity becomes richer when it makes room for those female figures who do not belong to our more familiar Greco-Roman frame — but who are nonetheless organically part of the world in which the texts of the New Testament were born.

Freed, Rita E. “The Ancient Women Who Ruled Their Kingdoms” Getty News, 4 March 2026.

For further reading

Freed, Rita E. Ancient Nubian Art: A History. Los Angeles: Getty Publications, 2026

Lohwasser, Angelika. “Queenship in Kush: Status, Role and Ideology of Royal Women.” Journal of the American Research Center in Egypt 38 (2001): 61–76

Preston, Heather. “The Kandake: A Missing History.” Priscilla Papers 37.4 (2023)

Wilson, Brittany E. “Neither Male nor Female: The Ethiopian Eunuch in Acts 8.26–40.” NTS  60 (2014): 403-422

HIPHIL Novum 10/1 (2025)

 HIPHIL Novum 10/1 (2025)

• Aaron Adair, "Counting on the Census Numbers Mathematical Approaches to the elep in Numbers,"1-21 (OA)
• Evy Beijen, Dr. R. de Heide, "Authorship Verification of the Disputed Pauline Letters through Deep Learning," 22-39 (OA)

Το κάλυμμα του Μωυσή: Έξοδος 34 και Β΄ Κορινθίους 3 / The Veil of Moses: Exodus 34 and 2 Corinthians 3

 Ένα πρόσφατο άρθρο του David Frankel στο TheTorah.com ("Moses’ Radiant Face: Holiness Unveiled") επανέρχεται σε ένα από τα πλέον εντυπωσιακά επεισόδια του βιβλίου της Εξόδου: το πρόσωπο του Μωυσή που ακτινοβολεί μετά τη συνάντησή του με τον Θεό ώστε ο Μωυσής να το σκεπάζει (Εξοδ 34:29–35) για να μη φοβηθούν οι Ισραηλίτες. Πρόκειται για μια περικοπή με μακρά ιστορία ερμηνείας, τόσο στην ιουδαϊκή όσο και στη χριστιανική παράδοση. Το ενδιαφέρον του άρθρου δεν έγκειται απλώς στην επανάληψη γνωστών παρατηρήσεων, αλλά στην προσπάθεια να αναδειχθούν οι εσωτερικές εντάσεις της αφήγησης και να τεθεί εκ νέου το ερώτημα της λογοτεχνικής και θεολογικής της επεξεργασίας.

Ο Frankel επισημαίνει ότι η σημερινή μορφή του κειμένου δεν είναι αφηγηματικά απολύτως ομαλή. Ο Μωυσής δεν καλύπτει αμέσως το πρόσωπό του μόλις κατεβαίνει από το όρος, αλλά πρώτα απευθύνεται ακάλυπτος στον Ααρών, στους άρχοντες και κατόπιν σε όλους τους Ισραηλίτες. Μόνον αφού ολοκληρώσει την ομιλία του θέτει το κάλυμμα στο πρόσωπό του. Παράλληλα, η ακτινοβολία του προσώπου του εμφανίζεται εδώ, μετά την παραλαβή των δεύτερων πλακών, ενώ η στενή σχέση του Μωυσή με τον Θεό έχει ήδη περιγραφεί σε προηγούμενα κεφάλαια. Οι δεύτερες πλάκες αναφέρονται εδώ και στη συνέχεια δε γίνεται ξανά λόγος για την τύχη τους. Τέλος, στους στ. 34-35 ο Μωυσής εισέρχεται στη Σκηνή του Μαρτυρίου για να συνομιλήσει με τον Θεό, η Σκηνή όμως δεν έχει ακόμη κατασκευαστεί. Κατά τον Frankel, αυτά τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η περικοπή φέρει ίχνη επεξεργασίας και ότι πιθανόν συνδέεται με παλαιότερη μη ιερατική παράδοση, η οποία εντάχθηκε αργότερα στην παρούσα συνάφεια. 

Η αφήγηση του Εξοδ 34 αξιοποιείται επίσης από τον Παύλο στο 2 Κορ 3:7-18. Εκεί ο Παύλος χρησιμοποιεί την εικόνα του καλύμματος για να αντιδιαστείλει δύο διακονίες· εκείνη της παλαιάς διαθήκης (που «καταργείται») και εκείνη του Πνεύματος την οποία ο Παύλος υπηρετεί. Ωστόσο, δεν αναπαράγει απλώς την αφήγηση της Εξόδου. Τη διαβάζει εκ νέου, την ανασυντάσσει και την εντάσσει στο δικό του επιχείρημα περί διακονίας, δόξας και Πνεύματος. Δεν είναι αναγκαίο να υποθέσουμε ότι γνώριζε κάποια διαφορετική μορφή του κειμένου. Πιθανότερο είναι ότι γνωρίζει ουσιαστικά την ίδια μορφή που έχει παραδοθεί και ότι την ερμηνεύει με ελευθερία, σύμφωνα με τη δική του θεολογική στόχευση. Επομένως, η παύλεια ανάγνωση συνιστά μια νέα ερμηνευτική πράξη, η οποία δείχνει πώς η Γραφή παραμένει ανοικτή σε νέες θεολογικές προσλήψεις.

Το άρθρο του Frankel έχει, επομένως, ιδιαίτερη αξία όχι επειδή λύνει οριστικά όλα τα προβλήματα του Εξ 34, αλλά επειδή μας υπενθυμίζει ότι το ίδιο το βιβλικό κείμενο είναι συχνά πιο σύνθετο απ’ όσο υποθέτουμε. Και το 2 Κορ 3 μας δείχνει ότι αυτή η σύνθετη υφή της Γραφής δεν έπαψε να γεννά διαφορετικές ερμηνείες ήδη από την αρχαιότητα. Το λαμπρό πρόσωπο του Μωυσή και το κάλυμμά του παραμένουν, έτσι, ένα σημείο συνάντησης ανάμεσα στη σύνταξη του κειμένου, τη θεολογία της θείας παρουσίας και τη μεταγενέστερη ερμηνευτική του ζωή.

Για μία πνευματολογική ερμηνεία του 2Κορ 3:16-17 μέσα στους αιώνες βλ. επίσης τη μελέτη μου “The Spirit as a Hermeneutic Lens of Israel’s Past and the Church’s Present and Future: 2 Cor 3:16–17 and Its Reception in Patristic Tradition,” στο The Spirit, Hermeneutics, and Dialogues, επιμ. Reimund Bieringer et al. (Leuven: Peeters, 2019), 137–154.

---------------------------------

[ENG] 

A recent article by David Frankel on TheTorah.com ("Moses’ Radiant Face: Holiness Unveiled") returns to one of the most striking episodes in the book of Exodus: the face of Moses that radiated after his encounter with God, so that Moses covered it (Exod 34:29–35) lest the Israelites be afraid. This is a passage with a long history of interpretation, in both Jewish and Christian tradition. The interest of the article lies not simply in the repetition of well-known observations, but in the effort to bring to light the internal tensions of the narrative and to raise anew the question of its literary and theological redaction.

Frankel notes that the present form of the text is not entirely smooth as a narrative. Moses does not immediately cover his face upon descending from the mountain; he first addresses Aaron, the leaders, and then all the Israelites with his face uncovered. Only after completing his speech does he place the veil over his face. At the same time, the radiance of his face appears here, after the reception of the second tablets, even though Moses' intimate relationship with God has already been described in previous chapters. The second tablets are mentioned here and then nothing more is said about their fate. Finally, in vv. 34–35 Moses enters the Tent of Meeting to converse with God, yet the Tent has not yet been constructed. According to Frankel, these elements suggest that the passage bears traces of redaction and that it is likely connected to an older non-Priestly tradition, which was subsequently incorporated into its present context.

The narrative of Exod 34 is also taken up by Paul in 2 Cor 3:7–18. There Paul uses the image of the veil to contrast two ministries: that of the old covenant (which "is being abolished") and that of the Spirit which Paul serves. However, he does not simply reproduce the narrative of Exodus. He rereads it, restructures it, and incorporates it into his own argument concerning ministry, glory, and the Spirit. There is no need to assume that he knew a different form of the text. It is more likely that he knew essentially the same form as has been transmitted and that he interprets it freely, in accordance with his own theological purposes. The Pauline reading is therefore a new interpretive act, which shows how Scripture remains open to new theological appropriations.

Frankel's article is, therefore, of particular value not because it definitively resolves all the problems of Exod 34, but because it reminds us that the biblical text itself is often more complex than we assume. And 2 Cor 3 shows us that this complex texture of Scripture never ceased to generate different interpretations, already from antiquity. Moses' radiant face and his veil thus remain a meeting point between the composition of the text, the theology of divine presence, and its later interpretive life.

For a pneumatological interpretation of 2 Cor 3:16–17 through the centuries, see also my essay "The Spirit as a Hermeneutic Lens of Israel's Past and the Church's Present and Future: 2 Cor 3:16–17 and Its Reception in Patristic Tradition," in The Spirit, Hermeneutics, and Dialogues, ed. Reimund Bieringer et al. (Leuven: Peeters, 2019), 137–154.

Εξερευνώντας τη βασιλική πρωτεύουσα των Αμμωνιτών / Exploring the Royal Capital of the Ammonites

 Το άρθρο της Katharina Schmidt που δημοσιεύεται στο ιστολόγιο ANE Today ("Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel") παρουσιάζει το νέο ερευνητικό πρόγραμμα για την ακρόπολη του Αμμάν, δηλαδή την αρχαία Ραββάθ-Αμμών, πρωτεύουσα του βασιλείου των Αμμωνιτών. Η έρευνα κατά τις ανασκαφικές περιόδους 2024-2025 επικεντρώθηκε σε ένα μνημειακό συγκρότημα της Εποχής του Σιδήρου, το οποίο ενδέχεται να συνδέεται με την πολιτική ελίτ της πόλης και ίσως μάλιστα να ήταν βασιλική κατοικία. Παράλληλα, το άρθρο αναφέρεται στα νεότερα ευρήματα των ανασκαφών, όπως πολυτελή αντικείμενα και τρεις λίθινες γυναικείες κεφαλές, οι οποίες πιθανότατα είχαν αποτροπαϊκή ή προστατευτική λειτουργία και ενισχύουν την εικόνα ενός χώρου συνδεδεμένου με κύρος, πλούτο και συμβολική προβολή εξουσίας.

Τέτοιες ανακαλύψεις έχουν ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο επειδή προσθέτουν νέα δεδομένα για μια βιβλική πόλη, αλλά και επειδή μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα πώς οργανώνονταν η εξουσία, η αστική μορφή και η ιδεολογία της βασιλείας στο νότιο Λεβάντε. Η Ραββάθ-Αμμών δεν ήταν ένας απομονωμένος τόπος· ανήκε σε έναν κόσμο διασυνδεδεμένο, όπου πολιτική κυριαρχία, εμπόριο, θρησκεία και πολιτισμικές επιρροές διαπλέκονταν διαρκώς. Το σημαντικό εδώ είναι ότι η αρχαιολογία δεν μας δίνει απλώς «εντυπωσιακά ευρήματα», αλλά ένα πιο σύνθετο υπόβαθρο για να σκεφτούμε τις κοινωνίες που βρίσκονται πίσω από τα βιβλικά κείμενα και τις ιστορικές μνήμες της περιοχής.

Katharina Schmidt, "Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel"

------------------------

[ENG]  

Katharina Schmidt’s article, published on the ANE Today blog (“Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel”), presents the new research project on the Amman Citadel, that is, ancient Rabbath-Ammon, the capital of the Ammonite kingdom. The research conducted during the 2024–2025 excavation seasons focused on a monumental Iron Age complex that may be connected with the city’s political elite and may even have served as a royal residence. At the same time, the article discusses the most recent excavation finds, such as luxury objects and three carved female stone heads, which most likely had an apotropaic or protective function and reinforce the image of a space associated with prestige, wealth, and the symbolic display of power.

Such discoveries are of particular importance not only because they add new data about a biblical city, but also because they help us better understand how power, urban form, and royal ideology were organized in the southern Levant. Rabbath-Ammon was not an isolated place; it belonged to an interconnected world in which political domination, trade, religion, and cultural influences were constantly intertwined. What matters here is that archaeology does not simply provide us with “impressive finds,” but with a more complex background for reflecting on the societies that lie behind the biblical texts and the historical memories of the region.

Katharina Schmidt, "Excavating the Royal Capital of Ammon: A New Research Project on the Amman Citadel"

Currents in Biblical Research 24/2 (2026)

 Currents in Biblical Research 24/2 (2026)

• Ekaputra Tupamahu, Wongi Park, "Special Issue: Asian and Asian American Biblical Interpretation in East and Southeast Asia," 108-117 (abstract)
• Sonia Kwok Wong, "Cross-Textual Hermeneutics as a Dialogical Approach to Biblical Interpretation in the Native Chinese Academic Contexts," 118-141 (OA)
• Dong Hyeon Jeong, "A Report on the State of Biblical Scholarship in the Philippines: An Unexpected Virtual Rhizomatic Emergence of Cellphone-Social Media as the ‘Publishing House’ of the Mass," 142-157 (abstract)
• Jordan J. Cruz Ryan, "Filipino American Biblical Interpretation: Nascent Hermeneutics," 158-186 (abstract)    

Στο τρέχον τεύχος Journal of Eastern Christian Studies / In the current issues of Journal of Eastern Christian Studies

 Journal of Eastern Christian Studies 77/3-4 (2025)

• Hanna Hoogenraad, "'Exactly the Same Way the Words are Said in the Greek Language': Three Sixth-Century Syriac Translators Explaining Their Work," 211–227 (OA)
• Jr. Bradley J. Marsh, "Reading the Margins: The Role of 'Marginal' Reading(s) in Jacob of Edessa’s Bible," 228–244 (abstract)
• Yonatan Moss, Flavia Ruani, "New Evidence for Solving the Ninth-Century West Syrian Synoptic Problem," 245–262 (OA)
• Marion Pragt, "Bodies of Interpretation: David, Abishag, and the Collection of Exegetical Knowledge in Syriac Christianity," 314–344 (abstract)

Zeitschrift für antikes Christentum 29/3 (2026)

 Zeitschrift für antikes Christentum  29/3 (2026)

• Martin Wallraff, "Kanontafeln auf Purpur: Das Fragment einer byzantinischen Evangelienhandschrift im Kloster Vatopedi," 396-407 (abstract)

Themenheft: Tiere in der christlichen Spätantike

• Dorothee Schenk, Johanna Jürgens, "Einleitung: Biblische Tiere in frühchristlichen Kontexten," 408-424  Caroline Macé, "Der Drache im Physiologus," 425-443 (abstract)
• Johanna Jürgens, "Promiskuitive Hyänen, gierige Schweine und andere Tiere als Ausdruck ethischer Devianz bei Clemens von Alexandria," 444-457 (abstract)
• Helene Hild, "Von Wahlfreiheit und Walfreiheit – Tiere in Origenes’ De principiis und der ersten Genesis-Homilie," 458-470 (abstract)
• Jens Binfet, "Tierische Weltpolitik oder spirituelle Kartierung der Welt? Tiergestalten im Sacharjakommentar des Hieronymus," 471-486 (abstract)
• Lisa Deininger, "Löwenstarke Propaganda: Die Rezeption von Löwen in den Heiligenviten des Hieronymus," 487-500 (abstract)
• Islème Sassi, "Quid sibi volunt tres aves? – Pelikan, Nachtvogel und Spatz in Hippo und Nola: Exegese bei Augustinus, Therasia und Paulinus," 501-517 (abstract)
• Vinzent Wiedemann, "Der Pelikan als Christussymbol," 518-536 (abstract)
• Dorothee Schenk, "Von Pferden und Einhörnern – ein Ritt durch die Spätantike," 537-550 (abstract)
• Stefan Metz, "Häretische Biester: Tiere, Vandalen und das nahende Ende im Werk des Quodvultdeus von Karthago," 551-564 (abstract)
• Jacquline Wormstädt, "Tierische Häretiker:innen? – Tiere in Schenute von Atripes häresiologischer Rhetorik," 565-576 (abstract)
• Julia Catharina Beier, "Die Schlange im Epos De spiritalis historiae gestis des Avitus von Vienne – Werkzeug des Teufels oder rechte Hand Gottes?" 577-589 (abstract)
• Anika Bahr, "Tierwunder und göttliche Legitimation: Die Rolle von Pferd, Bär und Rabe in der Vita Columbani und ihre Bedeutung für das columbanische Mönchtum," 590-602 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Journal of Early Christian Studies 34/1 (2026)

 Journal of Early Christian Studies 34/1 (2026)

• Jason Borges, "Travel in Abercius's Epitaph," 1-17 (abstract)
• Sarah Parkhouse, "Perpetua in the Amphitheater: Spatial Power, Colonial Archaeology, and Christian History," 19-44 (abstract)
• Kent Peters, "Philosophy or Cult? The Categorization of Christian and Roman Identity in Minucius Felix's Octavius and Tertullian's Apology," 45-72 (abstract)

Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 138/1 (2026)

 Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 138/1 (2026)

• Omer Sergi, Joachim J. Krause, "Social Criticism in the Book of Amos in Light of Recent Archaeological Research," 1-27 (OA)
• Noga Ayali-Darshan, "»Who Will Ascend?«" 28-42 (abstract)
• Ihor Kuryliak, "»News from the East and the North« in Daniel 11:44: The Motif of the Fall of Babylon," 43-56 (OA)
• Achim Müller, "The semantics of the construct chain in Biblical Hebrew," 57-74 (abstract)
• Michelle Hunt, "Creating Poetry in LXX Numbers 21:30: The Reception and Poeticization of Num 21:30 in Codex Vaticanus and Codex Alexandrinus," 75-88 (abstract)
• Sonja Kolberg, "Bedingungen der Vergebung in der Josefsgeschichte: Narratologische Betrachtung eines anthropologischen Problems (Gen 37–50)," 89-101 (OA)

Οι μεταμορφώσεις της Εσθήρ: τέχνη και μνήμη από την αρχαιότητα ως σήμερα / The Transformations of Esther: Art and Memory from Antiquity to the Present Day

H παράσταση της σκηνής με τον Μορδεκάι, τον Ασσουήρη και την Εσθήρ από την Dura-Europos 
(Wikimedia)

Με αφορμή τον εορτασμό του Purim στην ιστοσελίδα TheTorah.com φιλοξενείται ένα άρθρο του Barry Dov Walfish με θέμα τις μεταμορφώσεις της βασίλισσας Εσθήρ μέσα στην ιουδαϊκή τέχνη από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. 

Η πρωιμότερη γνωστή απεικόνιση της Εσθήρ μαρτυρείται στις τοιχογραφίες της Συναγωγής της Dura Europos (3ος αι. μ.Χ.). Η Εσθήρ εμφανίζεται πίσω από τον Ασσουήρη σε δευτερεύοντα ρόλο. Σε εβραϊκό χειρόγραφο του Μεσαίωνα από τη Γαλλία (13ος αι.) η αφήγηση της τολμηρής ικεσίας υπέρ του λαού της αποδίδεται μέσω μικρών εκφραστικών λεπτομερειών (βλέμμα, χαμόγελο/σφιγμένο πρόσωπο) που δηλώνουν ένταση, φόβο ή αποφασιστικότητα.

Στην πρώιμη νεωτερικότητα (16ος–18ος αι.) μαρτυρούνται οι περίτεχνες εικονογραφημένες megillot (ιδίως στην Ιταλία), συχνά με στοιχεία midrash, αλλά γενικά με πιο «τυποποιημένη» έκφραση και λιγότερο συναίσθημα. Το μεγάλο άλμα, κατά τον Walfish, έρχεται στον 20o αιώνα με τον Πολωνοεβραίο εικαστικό Arthur Szyk (1894-1951). Στη σειρά εικονογραφήσεων του 1925 η Εσθήρ είναι μια θηλυκή, υποταγμένη μορφή· στη δεύτερη σειρά (1950), που ολοκληρώθηκε στη σκιά του Ολοκαυτώματος, μεταμορφώνεται σε αποφασιστική ηγέτιδα που δείχνει με το δάχτυλο τον Αμάν, ο οποίος ταυτίζεται με τους Ναζί. Η τέχνη του Szyk αντικατοπτρίζει την επείγουσα ανάγκη για ηρωικά πρότυπα σε μια εποχή εξόντωσης. Το Ολοκαύτωμα λειτουργεί επίσης ως πλαίσιο της εικονογράφησης της Εσθήρ στο έργο του Aryeh Allweil, όπου η Εσθήρ και ο λαός «κουβαλούν» το τραύμα της ιστορίας.

Στο τελευταίο μέρος του άρθρου ο Walfish συζητά διάφορες αποδόσεις της Εσθήρ στη σύγχρονη τέχνη: στο έργο του Marc Chagall, του Leonard Baskin, της Lilian Broca και του Yoram Raanan. Η βασίλισσα απεικονίζεται ως μία δυναμική χειραφετημένη γυναίκα και συχνά αποτυπώνεται η αποφασιστικότητα του χαρακτήρα της ή η μυστικιστική διάσταση της προσωπικότητάς της σε διάλογο με ταλμουδικές πηγές. 

Από το άρθρο του Walfish προκύπτει ότι η Εσθήρ δεν είναι μια στατική φιγούρα αλλά ένα σύμβολο που εξελίσσεται ενσαρκώνοντας κάθε φορά τις ελπίδες, τους φόβους και τη δύναμη του εβραϊκού λαού μέσα στους αιώνες.

Οι μεταμορφώσεις της εικόνας της Εσθήρ μέσα στους αιώνες αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιστορίας πρόσληψης (Rezeptionsgeschichte / history of reception) του βιβλικού κειμένου: τη διαδικασία μέσω της οποίας κάθε εποχή «ξαναγράφει» ένα βιβλικό κείμενο ή μια βιβλική μορφή σύμφωνα με τις δικές της ανάγκες, αγωνίες και ελπίδες. Το κείμενο δεν αλλάζει, αλλά ο ερμηνευτής — είτε είναι θεολόγος, είτε καλλιτέχνης, είτε η εκάστοτε ερμηνεύουσα κοινότητα — το προσλαμβάνει μέσα από το φίλτρο της δικής του ιστορικής συνθήκης, αναδεικνύοντας κάθε φορά διαφορετικές πτυχές του νοήματός του. Έτσι, η μελέτη αυτών των μεταμορφώσεων δε μας λέει τόσο κάτι για την Εσθήρ, όσο κυρίως για εκείνους που τη «διαβάζουν» μέσα στο δικό τους πλαίσιο.

Barry Dov Walfish, "Queen Esther in Jewish Art: From Antiquity to Modern Times"

--------------------------------------

[ENG] 

On the occasion of the celebration of Purim, the website TheTorah.com hosts an article by Barry Dov Walfish on the transformations of Queen Esther in Jewish art from antiquity to the modern era.

The earliest known depiction of Esther is found in the frescoes of the Dura Europos Synagogue (3rd century C.E.). Esther appears behind Ahasuerus in a secondary role. In a medieval Jewish manuscript from France (13th century), the narrative of her daring intercession on behalf of her people is rendered through small expressive details — gaze, smile, or tightened expression — conveying tension, fear, or resolve.

In the early modern period (16th–18th centuries), elaborately illuminated megillot appear (particularly in Italy), often incorporating midrashic elements, but generally with a more stylized expression and less emotional depth. The great leap, according to Walfish, comes in the 20th century with the Polish-Jewish artist Arthur Szyk (1894–1951). In his 1925 series of illustrations, Esther is a feminine, subordinate figure; in the second series (1950), completed in the shadow of the Holocaust, she is transformed into a decisive leader who points her finger at Haman, who is identified with the Nazis. Szyk's art reflects the urgent need for heroic role models in an age of annihilation. The Holocaust also functions as the framing context in the illustrations of Aryeh Allweil, where Esther and her people carry the trauma of history.

In the final section of the article, Walfish discusses various renderings of Esther in contemporary art: in the work of Marc Chagall, Leonard Baskin, Lilian Broca, and Yoram Raanan. The queen is portrayed as a dynamic, emancipated woman, and her decisiveness of character is frequently captured, as is the mystical dimension of her personality in dialogue with Talmudic sources.

From Walfish's article it emerges that Esther is not a static figure but a symbol that evolves, embodying each time the hopes, fears, and strength of the Jewish people across the centuries.

The transformations of Esther's image over the centuries constitute a characteristic example of the history of reception (Rezeptionsgeschichte) of the biblical text: the process through which each era "rewrites" a biblical text or a biblical figure in accordance with its own needs, anxieties, and hopes. The text does not change, but the interpreter — whether theologian, artist, or the interpreting community of each age — receives it through the filter of their own historical condition, each time bringing to light different facets of its meaning. Thus, the study of these transformations tells us less about Esther herself than about those who "read" her within their own context.

Barry Dov Walfish, "Queen Esther in Jewish Art: From Antiquity to Modern Times"

Στο τρέχον τεύχος του Sacris Erudiri / In the current issue of Sacris Erudiri

 Sacris Erudiri 63/1 (2024)

• Robert G. T. Edwards, "Interpreting the Oracles of the Lord. Commentary on Jesus’ Words in the Long Second Century," 9-23 (abstract)
• R. W. Burgess, "'How Many Years Were There from Creation to the Present Day?' A Historiographical Study of the Anonymous Liber Generationis (Synagoge)," 25-98 (abstract)
• Lukas J. Dorfbauer, "Ein unbekannter Kommentar zu den Katholischen Briefen aus hibernolateinischer Tradition," 165-222 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Religions / In the current issue of Religions

 Religions 17/2 (2026)

• Hananel Shapira, "Altering Solomon’s Alternative Altar: Chronicles’ Revision of Kings in Light of Priestly Tradition" (ΟΑ)
• Miklós Vassányi, "Peccata Lectionis—Understanding and Misunderstanding Scripture in Aphrahat the Persian Sage’s Demonstrations (4th Century)" (ΟΑ)
• Endre Ádám Hamvas, " 'Lest Mysteries of Such Greatness Come to the Greeks'—Divine Revelation and Distorted Teachings in Hermetica" (ΟΑ)

Ephemerides Theologicae Lovanienses 101/3 (2025)

 A Cry for Help: New Perspectives on Healing and Disease in the Ancient Mediterranean World

Sick People and Healers in the Greco-Roman World. Insights from Documentary Sources and Ancient Medical Literature

• Giulia Ecca, "Shame, Fear, and Noncompliance: The Obstacles in the Patient-Physician Dialogue," 361 - 376 (abstract) 
• Julien Ogereau, " 'In Sickness and Healing': Epigraphic Commemorations in Ancient Everyday Life," 377 - 394 (abstract)
• Nicola Reggiani, "Patients and Doctors in Greek Documentary Papyri," 395 - 407 (abstract)
• Mara Rescio, "Who were the Blind that Jesus Healed? Looking at the Synoptic Miracle Stories through the Lens of Greek Documentary Papyri," 409 - 467 (abstract) 

The Varieties of Healing. Competition and Dialogue between Doctrines, Practices, and Techniques

• Christian Laes, "More than an Infirmity, Close to a Disability: Reflections on Early Christianity, Healing Miracles, and the History of Disabilities in Antiquity," 471 - 485 (abstract)
• Christian H. Bull, "Hermes Medicus: Astral Healing in the Technical Hermetica," 487 - 516 (abstract)
• Joseph E. Sanzo, "Reassessing the 'Christian' in Christian Magic," 517 - 530 (abstract)
• Mathieu Cuijpers, "Mere Phlegm, Blood, and Bile: Curing Carnal Desire in John Chrysostom and Greek Philosophy," 531 - 558 (abstract)
• Lennart Lehmhaus, "Competition and Compassion: Medical Knowledge among Rabbis, Patients, and Healing Experts in Late Antiquity," 559 - 586 (abstract)

«Άκου τη Σίβυλλα»: Ιουδαϊκοί και χριστιανικοί χρησμοί σε ελληνικό εξάμετρο / “Listen to the Sibyl”: Jewish and Christian Oracles in Greek Hexameter

 Για σχεδόν χίλια χρόνια (2ος αι. π.Χ.–7ος αι. μ.Χ.) Ιουδαίοι και Χριστιανοί συγγραφείς έγραφαν ελληνικούς χρησμούς σε εξάμετρο και τους απέδιδαν σε μια αρχαία προφήτισσα: τη Σίβυλλα. Η εικόνα είναι από μόνη της αποκαλυπτική: η θεολογία, η ερμηνεία της Γραφής και ο σχολιασμός της ιστορίας περνούν μέσα από τη φωνή μιας γυναίκας που το αρχαίο ακροατήριο αναγνώριζε ως φορέα αυθεντίας.

Ο συλλογικός τόμος, που προέκυψε από τη Nangeroni Meeting του Enoch Seminar (2022) και θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Brill τον Μάρτιο του 2026 είναι αφιερωμένος σε αυτήν την ιουδαϊκή και χριστιανική συλλογή των σιβυλλικών χρησμών (“Listen to the Sibyl”: The History, Poetics, and Reception of Sibylline Oracles). 

Γιατί, όμως, να προτιμάται μια γυναικεία φωνή για αυτά τα προφητικά κείμενα που έχαιραν εκτίμησης στην αρχαιότητα; Η Σίβυλλα δεν ήταν απλώς λογοτεχνικό τέχνασμα. Ήταν μια μορφή βαθιά ριζωμένη στη συλλογική μνήμη του ελληνορωμαϊκού κόσμου: αρχαία, αδιαμφισβήτητη, διαπολιτισμική. Σε κόσμους όπου η θρησκευτική αυθεντία ήταν κατά κανόνα ανδροκρατούμενη, είναι εντυπωσιακό ότι μια αρχαία γυναικεία προφητική φωνή τίθεται στο κέντρο της αποκάλυψης.

Παρά τη θρησκευτική και ιστορική τους σημασία αυτοί οι χρησμοί δε μελετήθηκαν αρκετά. Ο τόμος έρχεται να καλύψει αυτό το κενό κι οι 20 μελέτες που φιλοξενεί πραγματεύονται θέματα όπως την ιστορικότητα της Σίβυλλας, την ένταξη των σιβυλλικών χρησμών στα πολιτισμικά συμφραζόμενα, την ποιητική και αισθητική αξία αυτών των κειμένων και την πρόσληψή τους σε άλλα πολιτισμικά πλαίσια και μεταγενέστερες εποχές. 

Για την καινοδιαθηκική έρευνα οι σιβυλλικοί χρησμοί αποτελούν μαρτυρίες για τους τρόπους με τους οποίους τεκμηριώνονται οι πολιτισμικές διαδρομές μεταξύ διαφορετικών θρησκευτικών ομάδων (Ιουδαίων - Χριστιανών), ερμηνεύεται η Γραφή και κατανοείται θεολογικά η ιστορία. Η Σίβυλλα, μια γυναικεία προφητική μορφή, ενώνει δύο διαφορετικές πραγματικότητες, Ιουδαίους και χριστιανούς και καταδεικνύει πώς αυτές μπορούν να συναντώνται σε κοινό πολιτισμικό έδαφος χωρίς να χάνουν, όμως, την ιδιοπροσωπία τους. 

"Publication Preview | “Listen to the Sibyl”: The History, Poetics, and Reception of Sibylline Oracles"

Lester, Olivia Stewart, Max Leventhal, Hindy Najman, Joshua Scott, Elizabeth Stell (επιμ.), "Listen to the Sibyl": The History, Poetics, and Reception of Sibylline Oracles, Leiden: Brill, 2026.

------------------------------------------------

[ENG] 

For almost a thousand years (2nd century BCE–7th century CE), Jewish and Christian writers composed Greek oracles in hexameter verse and attributed them to an ancient prophetess: the Sibyl. The image is striking in itself: theology, scriptural interpretation, and historical commentary are all conveyed through the voice of a woman whom ancient audiences recognized as a bearer of authority.

The collected volume, which emerged from the Nangeroni Meeting of the Enoch Seminar (2022) and will be published by Brill in March 2026, is devoted to this Jewish and Christian collection of sibylline oracles ("Listen to the Sibyl": The History, Poetics, and Reception of Sibylline Oracles).

But why would a female voice be preferred for prophetic texts that enjoyed such esteem in antiquity? The Sibyl was not merely a literary device. She was a figure deeply embedded in the collective memory of the Greco-Roman world: ancient, uncontested, transcultural. In worlds where religious authority was typically male-dominated, it is remarkable that an ancient female prophetic voice is placed at the very center of revelation.

Despite their religious and historical significance, these oracles have not received the scholarly attention they deserve. This volume comes to fill that gap, and the twenty studies it contains address topics such as the historicity of the Sibyl, the place of the sibylline oracles within their cultural contexts, the poetic and aesthetic value of these texts, and their reception across different cultural settings and later periods.

For New Testament research, the Sibylline Oracles offer evidence of the ways in which cultural exchanges between different religious communities (Jewish and Christian) are documented, scripture is interpreted, and history is understood theologically. The Sibyl, a female prophetic figure, bridges two distinct realities — Jewish and Christian — and demonstrates how these can meet on common cultural ground without, however, losing their distinctive identities.

"Publication Preview | “Listen to the Sibyl”: The History, Poetics, and Reception of Sibylline Oracles"

Lester, Olivia Stewart, Max Leventhal, Hindy Najman, Joshua Scott, Elizabeth Stell (επιμ.), "Listen to the Sibyl": The History, Poetics, and Reception of Sibylline Oracles, Leiden: Brill, 2026.

Η "σιωπή" του Φίλωνα για τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους / The “Silence” of Philo on the Pharisees and the Sadducees

 Στο πρόσφατο κείμενό του στη σελίδα Bible and Interpretation, ο Stephen Goranson θέτει ένα σημαντικό ερευνητικό ερώτημα: γιατί ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς δεν κατονομάζει ποτέ τους Φαρισαίους ή τους Σαδδουκαίους, ενώ κάνει λόγο εκτενώς για τους Εσσαίους; Ο Goranson διερευνά μήπως υπάρχουν έμμεσες αναφορές σε αυτές τις δύο ομάδες σε κάποια έργα του Φίλωνα κι ειδικότερα στο αινιγματικό χωρίο του Περὶ τοῦ πάντα σπουδαῖον ἐλεύθερον εἶναι §§88–91. Εκεί αμέσως μετά τον έπαινο των Εσσαίων ο Φίλων κάνει λόγο για δύο κατηγορίες συμβούλων των Ασμοναίων ηγεμόνων: από τη μία, τους βίαιους, "θηριώδεις" άρχοντες κι από την άλλη, τους υποκριτές κόλακες που με γλυκόλογα προσπαθούσαν να επιτύχουν τους σκοπούς τους. Ο Goranson υποστηρίζει ότι αυτή η αντίθεση ομοιάζει εκπληκτικά με την περιγραφή Σαδδουκαίων–Φαρισαίων από τον Ιώσηπο (Ιουδ. Πόλεμος 2.162–167), στην οποία οι μεν Φαρισαίοι παρουσιάζονται ως ικανοί ρήτορες με λαϊκή επιρροή, οι δε Σαδδουκαίοι ως αυστηροί στην εφαρμογή του νόμου. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, ο Φίλων έγραψε για τις ίδιες κοινωνικοπολιτικές ομάδες αλλά από την οπτική ενός Ιουδαίου της Διασποράς της Αλεξάνδρειας, χωρίς να χρησιμοποιεί — ή ίσως χωρίς να γνωρίζει — τα τεχνικά τους ονόματα. Εάν αυτή η ανάγνωση ευσταθεί, ο Φίλων αποτελεί πρόσθετη μαρτυρία για το πώς οι αιρέσεις αυτές παρουσιάζονταν στερεοτυπικά και κριτικά  ήδη πριν παγιωθεί η τεχνική τους ονομασία. Η πρόταση του Goranson μας επιτρέπει να δούμε τον Φίλωνα όχι μόνο ως Ιουδαίο στοχαστή της Διασποράς αλλά και ως μάρτυρα του κοινωνικού και ιδεολογικού τοπίου της εποχής του Δεύτερου Ναού. Παραμένει, βέβαια, ανοικτό το ερώτημα μήπως τελικά αυτές οι δύο περιγραφές του γλυκομίλητου κόλακα και του βίαιου άρχοντα δεν είναι μία υπαινικτική αναφορά αλλά ένας κοινός ρητορικός τόπος της περιόδου. 

Αν τελικά ισχύει η υπόθεση του Goranson πόσο αυτό αλλάζει την κατανόηση του τρόπου που αυτές οι δύο ομάδες παρουσιάζονται μέσα στα κείμενα της Καινής Διαθήκης;

Stephen Goranson, "Did Philo Allude to Sadducees and Pharisees?" 

------------------------------------

[ENG] 

In his recent article on the Bible and Interpretation website, Stephen Goranson raises an important scholarly question: why does Philo of Alexandria never name the Pharisees or the Sadducees, while he speaks at length about the Essenes? Goranson investigates whether there are implicit references to these two groups in some of Philo's works, and particularly in the enigmatic passage of Quod Omnis Probus Liber Sit §§88–91. There, immediately after his praise of the Essenes, Philo speaks of two categories of advisors to the Hasmonean rulers: on the one hand, violent, "beast-like" leaders, and on the other, hypocritical flatterers who sought to achieve their ends through smooth talk. Goranson argues that this contrast bears a striking resemblance to Josephus's description of the Sadducees and Pharisees (Jewish War 2.162–167), in which the Pharisees are portrayed as skilled orators with popular influence, and the Sadducees as strict enforcers of the law. According to the author, Philo was writing about the same socio-political groups but from the perspective of a Diaspora Jew in Alexandria, without using — or perhaps without knowing — their technical names. If this reading holds, Philo constitutes an additional witness to how these sects were already being stereotyped and critically assessed before their technical nomenclature became established. Goranson's proposal allows us to see Philo not only as a Diaspora Jewish thinker but also as a witness to the social and ideological landscape of the Second Temple period. It remains, of course, an open question whether these two portrayals — the smooth-talking flatterer and the violent ruler — represent an implicit allusion at all, or simply a common rhetorical topos of the period.

If Goranson's hypothesis ultimately proves correct, how much does this change our understanding of the way these two groups are presented in the texts of the New Testament?

Stephen Goranson, "Did Philo Allude to Sadducees and Pharisees?" 

Η Προς Εβραίους στη νεότερη έρευνα: από τη μεταφορά στο σύμβολο/Hebrews in Recent Scholarship: From Metaphor to Symbol

 W. Eisele, " 'Bessere Theologie!' Der Hebräerbrief in der neueren Forschung," Theologische Revue 121 (Februar 2026)

https://doi.org/10.17879/thrv-2026-9345

Στο τρέχον τεύχος του Theologische Revue o W. Eisele συζητά τις τάσεις που παρατηρούνται στην έρευνα της Προς Εβραίους, όπως αυτές αποτυπώνονται σε μονογραφίες και διατριβές που εκδόθηκαν κατά τα τελευταία χρόνια. Το άρθρο του που χαρακτηρίζεται από ευρυμάθεια και οξυδέρκεια αναδεικνύει τα σημαντικά ερωτήματα που προκύπτουν από τη θεολογία της επιστολής· τι σημαίνει η αυτοθυσία του Ιησού, ποια είναι η σχέση της σταυρικής θυσίας με το ουράνιο θυσιαστήριο, και πώς η διάκριση μεταξύ συμβόλου και μεταφοράς επηρεάζει την ερμηνεία της επιστολής. 

Το άρθρο χωρίζεται σε πέντε μεγάλες ενότητες. Στην πρώτη ο Eisele συζητά τη διάκριση μεταξύ της μεταφοράς και του συμβόλου. Η μεταφορά μεταφέρει εικόνες από μια πτυχή της πραγματικότητας σε μίαν άλλη. Το σύμβολο εισέρχεται στο βάθος της πραγματικότητας, μιας πραγματικότητας που δε μπορεί να εκφραστεί αλλιώς κι υπερβαίνει την ανθρώπινη αντίληψη. Αυτή η διάκριση έχει μεγάλη σημασία για την ερμηνεία της Προς Εβραίους. Αν τα «ουράνια» στοιχεία της επιστολής (το αγιαστήριο, η προσφορά, η εισαγωγή στα Άγια των Αγίων) είναι απλές μεταφορές, τότε ο αναγνώστης πρέπει να βρει πίσω τους μια «κανονική» ιστορική ή ανθρωπολογική πραγματικότητα — για παράδειγμα, τον σταυρό ως ιστορικό γεγονός. Αν όμως είναι σύμβολα, τότε η εικόνα του ουράνιου αρχιερέα δεν «σημαίνει» απλώς τον σταυρό· τον φανερώνει στη βαθύτερη, αληθινότερη διάστασή του, εκείνη που ο ανθρώπινος νους δεν μπορεί να συλλάβει αλλιώς. Ο ίδιος ο Eisele τάσσεται σαφώς υπέρ μιας «συμβολικής» ανάγνωσης — αν και συνεχίζει να αφήνει ανοιχτά ερωτήματα, με την ειλικρίνεια που αρμόζει σε σοβαρό μελετητή. 

Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζει την τρέχουσα συζήτηση για τη σωτηριολογία της επιστολής. Εδώ ο Eisele σχολιάζει δύο διδακτορικές διατριβές — του Bobby Jamieson (Cambridge 2019) και του Christian Lustig (Tübingen 2023) — οι οποίες καταλήγουν σε ακριβώς αντίθετα συμπεράσματα ως προς τη σχέση του σταυρικού θανάτου, της Ανάστασης και του ουράνιου θυσιαστηρίου. Μόνο αν αποδεχτούμε ότι ο Εβρ χρησιμοποιεί συμβολική γλώσσα για να εκφράσει μια πολυδιάστατη πραγματικότητα στην οποία χρόνος και αιωνιότητα «αλληλοπεριχωρούνται», η ένταση μεταξύ αυτών των δύο πραγματικοτήτων αίρεται — ή τουλάχιστον μεταφέρεται σε διαφορετικό επίπεδο.

Στις νεότερες μελέτες για την εσχατολογία της επιστολής η παλαιότερη αντίθεση μεταξύ αποκαλυπτικής και μεσοπλατωνικής κατανόησης φαίνεται να αμβλύνεται. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από τη μελέτη της Elena Belenkaja (Baden Baden 2024), όπου υποστηρίζεται ότι η χρονική και χωρική διάσταση συμπλέκονται. Ο Eisele παρατηρεί ότι στην επιστολή κυριαρχεί ο χωρικός/κάθετος άξονας (γη-ουρανός) και ο χρονικός/οριζόντιος ορίζοντας (τώρα/τα ερχόμενα) λειτουργεί παραπληρωματικά. Η παρατήρησή του εδώ είναι σημαντική: το ερώτημα για τον Εβρ δεν είναι πότε θα επέλθει η σωτηρία, αλλά πού βρισκόμαστε ήδη (βλ. Εβρ 12:22). 

Στην τέταρτη ενότητα ο Eisele παρουσιάζει την ενδιαφέρουσα μελέτη της Madison Pierce (Cambridge 2020) η οποία προτείνει μία "προσωπολογική ερμηνεία" (prosopological exegesis).  Ο συγγραφέας της επιστολής παραθέτει τα παλαιοδιαθηκικά κείμενα ως ζωντανό λόγο — του Πατέρα, του Υιού ή του Αγίου Πνεύματος — και αποδεικνύει ότι αυτή η ερμηνευτική μέθοδος συγκροτεί έναν εσωτερικό θεολογικό διάλογο που προαναγγέλλει τη μεταγενέστερη Τριαδολογία χωρίς να την «επιβάλλει» αναχρονιστικά. Αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση φαίνεται να σχετίζεται και με την αρχαία χριστιανική ερμηνευτική και θα είχε ενδιαφέρον η σύνδεσή της με παραλλαγές της στην πατερική γραμματεία. 

Στην τελευταία ενότητα ο Eisele συζητά κατά πόσο η Εβρ έχει αντι-ιουδαϊκό περιεχόμενο. Ο συγγραφέας της επιστολής αναγνωρίζει μόνο ένα λαό του Θεού — από τον Άβελ μέχρι τους αποδέκτες της επιστολής — και χρησιμοποιεί τη λατρεία του Σινά όχι για να υποβαθμίσει τον Ισραήλ, αλλά για να δείξει ότι η νέα διαθήκη «υπερβαίνει» (και δεν «ακυρώνει») τη λατρεία και την λατρευτική πράξη του Ισραήλ. Ο όποιος αντι-ιουδαϊσμός είναι θέμα ερμηνείας μεταγενέστερων ερμηνευτών και δε χαρακτηρίζει την επιστολή. 

Εν κατακλείδι, αυτό που προκύπτει μέσα από το κείμενο του Eisele είναι η ανάγκη να ακούσουμε την πρόσκληση του Ε. Gräßer στο υπόμνημά του για την επιστολή (1990) η οποία μέχρι σήμερα παραμένει ανοιχτή: χρειαζόμαστε «καλύτερη θεολογία» — όχι απλώς καλύτερες μεθόδους, αλλά βαθύτερη ερμηνευτική συνείδηση για το τι μας ζητά ένα κείμενο που μιλά για πραγματικότητες που «υπερβαίνουν την ανθρώπινη αντίληψη», όπως λέει ο ίδιος ο Eisele — και που ωστόσο δεν μπορούν να ειπωθούν παρά μόνο με εικόνες.

----------------------

[ENG] 

 W. Eisele, " 'Bessere Theologie!' Der Hebräerbrief in der neueren Forschung," Theologische Revue 121 (Februar 2026)

https://doi.org/10.17879/thrv-2026-9345

In the current issue of Theologische Revue, W. Eisele discusses the trends in recent scholarship on the Epistle to the Hebrews, as reflected in monographs and dissertations published over the past several years. His article, marked by both erudition and critical acuity, brings into sharp focus the central questions raised by the theology of the epistle: What does the self-offering of Jesus mean? What is the relationship between the sacrifice on the cross and the heavenly sanctuary? And how does the distinction between symbol and metaphor shape the interpretation of the letter?

The article is organized into five major sections.

In the first, Eisele discusses the distinction between metaphor and symbol. A metaphor transfers images from one dimension of reality to another. A symbol, by contrast, penetrates to the depth of reality — a reality that cannot be expressed otherwise and that exceeds human perception and understanding. This distinction carries considerable weight for the interpretation of Hebrews. If the "heavenly" elements of the epistle (the sanctuary, the offering, the entrance into the Holy of Holies) are mere metaphors, then the reader must find behind them a "plain" historical or anthropological reality — for example, the cross as a historical event. If, however, they are symbols, then the image of the heavenly high priest does not simply "stand for" the cross; it reveals the cross in its deeper, truer dimension — one that the human mind cannot grasp in any other way. Eisele himself clearly aligns with a "symbolic" reading, while continuing to leave certain questions open, with the honesty that befits a serious scholar.

The second section presents the current debate on the soteriology of the epistle. Here Eisele engages with two doctoral dissertations — by Bobby Jamieson (Cambridge 2019) and Christian Lustig (Tübingen 2023) — which arrive at diametrically opposed conclusions regarding the relationship between the death on the cross, the Resurrection, and the heavenly sanctuary. It is possible that, if we accept that Hebrews employs symbolic language to express a multidimensional reality in which time and eternity mutually interpenetrate, the tension between these two positions is dissolved — or at least relocated to a different level of inquiry.

In the more recent studies on the eschatology of the epistle, the older opposition between an apocalyptic and a Middle Platonic reading appears to be softening. This at least is the conclusion that emerges from Elena Belenkaja's study (Baden-Baden 2024), which argues that the temporal and spatial dimensions are interwoven. Eisele observes that in the epistle the spatial/vertical axis (earth–heaven) is dominant, while the temporal/horizontal horizon (now/the things to come) functions in a supplementary role. His observation here is significant: the question for Hebrews is not when salvation will come, but where we already stand — "you have come to Mount Zion and to the city of the living God" (Heb 12:22).

In the fourth section, Eisele presents the thought-provoking study of Madison Pierce (Cambridge 2020), which proposes a "prosopological interpretation" (prosopological exegesis). The author of the epistle introduces Old Testament texts as living speech — of the Father, the Son, or the Holy Spirit — and demonstrates that this hermeneutical method constitutes an internal theological dialogue that anticipates later Trinitarian theology without anachronistically "imposing" it. This interpretive approach appears to be related to early Christian hermeneutics more broadly, and a comparison with its parallels in patristic literature would be well worth pursuing.

In the final section, Eisele examines whether Hebrews carries anti-Jewish content. The author of the epistle recognizes only one people of God — from Abel to the recipients of the letter — and draws on the Sinai cult not to diminish Israel, but to show that the new covenant "surpasses" (without "nullifying") the worship and liturgical practice of Israel. Whatever anti-Judaism exists is a matter of later interpretation and does not characterize the epistle itself.

In conclusion, what emerges from Eisele's article is the urgency of heeding the invitation extended by E. Gräßer in his commentary on the epistle (1990) — an invitation that remains open to this day: we need "better theology" — not merely better methods, but a deeper hermeneutical awareness of what a text demands of us when it speaks of realities that "exceed human perception," as Eisele himself puts it — realities that can nonetheless be expressed only through images.

Journal for the Study of the Historical Jesus 24/1 (2026)

 Journal for the Study of the Historical Jesus 24/1 (2026)

• David A. Fiensy, "Where was Golgotha? The Philological, Biblical, Patristic, and Archaeological Evidence," 1-22 (abstract)
• Stephen H. Smith, "Possible Psychological Explanations for the Post-Resurrection Appearances of Jesus:  A Rejoinder to Andrew Ter Ern Loke and Nick Meader," 23-47 (abstract)
• Tamás Visi, "Sinful Money: Attitudes to Coins in Second Temple Judaism and the Origins of Christianity," 48–98 (abstract)

Journal for the Study of the New Testament 48/3 (2026)

 Journal for the Study of the New Testament 48/3 (2026)

Special Issue: Jesus, House, Family

• Elizabeth Struthers Malbon, "Introduction to ‘Jesus, House, Family: From Mark 2.15 to Constructions of Discipleship’," 545-547
• Elizabeth Struthers Malbon, "Mark 2.15 in Even Broader Context: A Reflection," 548-555 (abstract)
• David M. May, "A Retrospective on ‘House’ in the Gospel of Mark: A Reflection," 556-567 (abstract)
• Tobias Ålöw, "Whose House? Revisiting the Referent of αὐτοῦ in Mark 2.15," 568-592 (OA)
• J. Andrew Doole, "Revisiting Jesus’s House," 593-610 (OA)
• Sally Douglas, "Home in Time for Dinner: Family and the Call to Discipleship within Mark’s Gospel," 611-629 (abstract)
• Timo Glaser, "The House, the Table, and the Message: Spatial Dynamics in the Synoptic Gospels," 630-657 (OA)

Articles

• Kai Akagi, "Ephesians 3.15 as an Allusion to Genesis Abrahamic Covenant Texts in the Context of Household Ecclesiology in Ephesians," 658-677 (abstract)
• Alfredo Delgado Gómez, "Caesar as Title and Name: The Dual Function of καῖσαρ in Mark 12.14–17," 678-709 (abstract)
• Timothy J. Murray, "Populating the Middle: The Social Location of the Author of Luke-Acts," 710-732 (abstract)
• Bart B. Bruehler, "The Range of Rejoicing in Luke-Acts: Exploring the Precision and Power of Luke’s Positive Emotion Terminology," 733-759 (abstract)
• Jason Wilson, Luuk van de Weghe, "Re-Examining the Statistical Methodology and Onomastic Claims of Gregor and Blais’ Argument from Name Popularity," 760-781 (abstract) 

Έρως, σώμα και επιθυμία στον κόσμο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής / Eros, Body and Desire in the Ancient Near Eastern World

Stephanie Lynn Budin, Sex and Sexuality in the Ancient Near East (Elements in the Ancient Near Eastern World and the Bible, Cambridge University Press, 2026).

Το νέο τεύχος της σειράς The Ancient Near Eastern World and the Bible (Cambridge Elements) έρχεται να καλύψει ένα θέμα που συχνά παραμένει στο περιθώριο της ακαδημαϊκής συζήτησης, παρά τη σημασία του για την κατανόηση των βιβλικών κειμένων: τη σεξουαλικότητα στον κόσμο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής.

Η Stephanie Lynn Budin, έμπειρη ερευνήτρια της αρχαίας Εγγύς Ανατολής, παρουσιάζει με συστηματικό και προσιτό τρόπο τα δεδομένα που αντλούμε από τη Μεσοποταμία, την Ανατολία και το Λεβάντε, καλύπτοντας στο μικρό αυτό βιβλίο θεματικούς άξονες, όπως τη γυναικεία και την ανδρική σεξουαλικότητα, τη γονιμότητα και την υπογονιμότητα, το σεξουαλικό προσανατολισμό καθώς και τη σκοτεινή και παραβατική πλευρά της σεξουαλικότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις πρωτογενείς πηγές (μυθολογικά και λογοτεχνικά κείμενα, νομοθεσία, μαγικά και ιατρικά κείμενα, οιωνοσκοπικά κείμενα), ώστε ο αναγνώστης να παρακολουθεί όχι μόνο τα συμπεράσματα αλλά και τη μεθοδολογία που τα στηρίζει.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου είναι η παρατήρηση ότι, σε σύγκριση με τις παραδόσεις της Μεσοποταμίας και γενικότερα της Εγγύς Ανατολής, τα βιβλικά κείμενα —με λίγες εξαιρέσεις— αφήνουν πολύ λιγότερο χώρο σε μια ρητά «γυναικεία» φωνή/οπτική γύρω από τον έρωτα και την ερωτική εμπειρία. Τα σουμεριακά ερωτικά ποιήματα της θεάς Inana, οι γαμήλιοι ύμνοι, ακόμα και ορισμένα βασιλικά ερωτικά τραγούδια φαίνεται να διασώζουν — έστω μέσα από θρησκευτική διαμεσολάβηση — μια γυναικεία οπτική της ερωτικής εμπειρίας: σωματική, αισθησιακή, αποδεσμευμένη από την αγωνία της τεκνοποίησης. Σημαντική εξαίρεση στη βιβλική παράδοση αποτελεί το Άσμα Ασμάτων. Στο ίδιο πνεύμα, ενδιαφέρουσα είναι και η επισήμανση για το μοτίβο της γυναίκας που λούζεται και γίνεται αντικείμενο επιθυμίας: σε ορισμένες αφηγήσεις της Εγγύς Ανατολής αυτό μπορεί να λειτουργεί ως σκηνή γυναικείας σαγήνης/αποπλάνησης, ενώ στη βιβλική αφήγηση του Δαβίδ και της Βηρσαβεέ η ίδια δομή επανανοηματοδοτείται προς την κατεύθυνση της ανδρικής εξουσίας και της βίας.

Από την οπτική της καινοδιαθηκικής έρευνας, το βιβλίο είναι χρήσιμο με έναν συγκεκριμένο τρόπο: υπενθυμίζει ότι τα κείμενά μας δεν «γεννήθηκαν στο κενό». Όταν ο Παύλος μιλά για σεξουαλική ηθική, όταν η Αποκάλυψη αξιοποιεί την εικόνα της πόρνης ή όταν τα Ευαγγέλια καταγράφουν στάσεις απέναντι στον γάμο και τη μοιχεία, όλα αυτά εντάσσονται μέσα σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο, όπου οι έννοιες του σώματος, της τιμής, της συγγένειας και της τάξης έχουν μακρά προϊστορία στην Εγγύς Ανατολή. Το βιβλίο της Budin βοηθά να διακρίνουμε τι είναι πράγματι ιδιαίτερο στη βιβλική παράδοση και τι αντανακλά κοινές πολιτισμικές παραδοχές της αρχαίας Εγγύς Ανατολής.

Αξίζει τέλος να σημειωθεί και η κριτική συζήτηση που γίνεται στο βιβλίο όσον αφορά κάποιες αναγνώσεις της σεξουαλικότητας υπό το πρίσμα του Foucault  — κριτική που αφορά άμεσα και τις βιβλικές σπουδές, όπου αντίστοιχα σχήματα έχουν λειτουργήσει, άλλοτε γόνιμα και άλλοτε απλουστευτικά, ως ερμηνευτικό υπόβαθρο.

Για περισσότερες πληροφορίες και για πρόσβαση στον τόμο, δείτε τη σελίδα του βιβλίου στο Cambridge Core (DOI: 10.1017/9781009559003).

------------------------------------------

[ENG] 

Stephanie Lynn Budin, Sex and Sexuality in the Ancient Near East (Elements in the Ancient Near Eastern World and the Bible, Cambridge University Press, 2026).

A new volume in the Cambridge Elements series The Ancient Near Eastern World and the Bible addresses a topic that often remains on the margins of academic discussion, despite its importance for understanding biblical texts: sexuality in the ancient Near Eastern world.

Stephanie Lynn Budin, an experienced scholar of the ancient Near East, presents in a systematic and accessible way the evidence drawn from Mesopotamia, Anatolia, and the Levant, covering in this slim volume key thematic axes such as female and male sexuality, fertility and infertility, sexual orientation, and the darker and transgressive dimensions of sexuality. Particular emphasis is placed on primary sources (mythological and literary texts, law codes, magical and medical texts, omen texts), so that the reader can follow not only the conclusions but also the methodology that supports them.

One of the most thought-provoking aspects of the book is the observation that, in comparison with the traditions of Mesopotamia and the ancient Near East more broadly, the biblical texts — with few exceptions — leave considerably less room for an explicitly "female" voice or perspective on love and erotic experience. The Sumerian erotic poems of the goddess Inana, the bridal hymns, and even certain royal love songs appear to preserve — albeit through religious mediation — a female perspective on erotic experience: embodied, sensual, and uncoupled from anxiety about procreation. A notable exception within the biblical tradition is the Song of Songs. In the same vein, the book raises an interesting point about the motif of the woman who bathes and becomes the object of desire: in certain ancient Near Eastern narratives this can function as a scene of female allure and seduction, whereas in the biblical account of David and Bathsheba the same structure is re-signified in the direction of male power and violence.

From the perspective of New Testament scholarship, the book is useful in a specific way: it reminds us that our texts were not "born in a vacuum." When Paul speaks of sexual ethics, when the Book of Revelation draws on the image of the prostitute, or when the Gospels record attitudes toward marriage and adultery, all of this is situated within a broader cultural framework in which concepts of the body, honor, kinship, and order have a long prehistory in the ancient Near East. Budin's book helps us to discern what is genuinely distinctive about the biblical tradition and what reflects shared cultural assumptions of the ancient Near Eastern world.

Finally, it is worth noting the critical discussion the book offers regarding certain readings of sexuality through a Foucauldian lens — a critique that is directly relevant to biblical studies as well, where analogous frameworks have functioned, sometimes productively and sometimes reductively, as an interpretive backdrop.

For more information and access to the volume, see the book's page on Cambridge Core (DOI: 10.1017/9781009559003).

 

Κείμενα και πράγματα: γιατί η αρχαιολογία χρειάζεται τη Βίβλο (και το αντίστροφο) / Texts and Things: Why Archaeology Needs the Bible (and Vice Versa)

Το πρόσφατο άρθρο της Lauren K. McCormick στο ιστολόγιο Bible History Daily (23 Φεβρουαρίου 2026) παρουσιάζει τις θέσεις του Aaron A. Burke, όπως αυτές αναπτύσσονται στο άρθρο του με τον τίτλο "Putting the Bible Back in Biblical Archaeology" (Biblical Archaeology Review, Χειμώνας 2025), και αξίζει την προσοχή όσων ασχολούνται με τη διεπιστημονική έρευνα στον χώρο των βιβλικών σπουδών.

Ο Burke θέτει ένα ερώτημα που δεν είναι καινούργιο αλλά παραμένει επίκαιρο: έχει χάσει ο κλάδος της βιβλικής αρχαιολογίας την ταυτότητά του; Η απάντησή του είναι ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι μόνο θεσμικός — μείωση θέσεων, περικοπές χρηματοδότησης — αλλά κυρίως ταυτοτικός. Στο άρθρο τονίζεται κάτι πολύ σημαντικό που συχνά σήμερα υποβαθμίζεται, ότι, δηλαδή, δεν είναι ένα ιδιότυπο παρακλάδι της αρχαιολογίας (κι ειδικότερα της αρχαιολογίας της Εγγύς Ανατολής), αλλά συνδέεται ιστορικά με τη συγκρότηση της ίδιας της αρχαιολογίας ως επιστήμης (μεθοδολογία πεδίου, στρωματογραφία, κεραμική τυπολογία, συστηματική καταγραφή).

Σημαντική είναι επίσης η παρατήρηση του Burke ότι έχει βέβαια παρέλθει η εποχή που ανασκάπταμε για να αποδείξουμε την αλήθεια της Βίβλου, αυτό όμως δε σημαίνει ότι θα πρέπει να αποκόψουμε το κείμενο από την αρχαιολογική συζήτηση. Το ψευτοδίλημμα μεταξύ "επιστημονικής" αρχαιολογίας (εργαστηριακά δεδομένα και μέθοδοι) και κειμενικής/ιστορικής ερμηνείας δε μπορεί να ισχύσει. Όταν χάνεται ο διάλογος μεταξύ του υλικού πολιτισμού και του κειμένου, τότε κι οι δύο πλευρές βγαίνουν χαμένες: ο αρχαιολόγος κινδυνεύει να ερμηνεύσει λανθασμένα, ενώ ο μελετητής των κειμένων κινδυνεύει να αποσπάσει τη Βίβλο από τον πραγματικό κόσμο που τη γέννησε.

Βέβαια εδώ είναι απαραίτητο να γίνει μία διευκρίνιση. Ο τίτλος του άρθρου, «Putting the Bible Back», παραπέμπει σε μια επιστροφή, σαν να επρόκειτο για διόρθωση μιας παρέκκλισης. Αυτή η διατύπωση αξίζει προσοχή: η απομάκρυνση από έναν αφελή βιβλικό θετικισμό δεν ήταν λάθος αλλά αναγκαία ωρίμανση. Το ερώτημα δεν είναι πώς «φέρνουμε πίσω» τη Βίβλο, αλλά πώς την ενσωματώνουμε με μεθοδολογική διαύγεια σε έναν κλάδο που έχει πια πολύ ισχυρότερα ερευνητικά εργαλεία από ό,τι είχε τον 19ο αιώνα.

Το άρθρο κλείνει με δύο σημαντικά ερωτήματα: μπορεί η αρχαιολογία να «ξεχάσει» τα κείμενα που διαμόρφωσαν τους πολιτισμούς που ερευνά; και μπορεί η βιβλική επιστήμη να αγνοήσει τον υλικό κόσμο που έδωσε μορφή στα κείμενα; Αν κάτι θέλουμε να υπηρετεί το ιστολόγιο, είναι ακριβώς αυτή η άρνηση του ψευδοδιλήμματος: ούτε τα ευρήματα χωρίς ερμηνεία, ούτε τα κείμενα χωρίς τον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκαν.

Lauren K. McCormick, "Why Biblical Archaeology Still Matters"

-----------------------------------------------------

[ENG] 

A recent article by Lauren K. McCormick on the Bible History Daily blog (February 23, 2026) presents the arguments of Aaron A. Burke as developed in his essay "Putting the Bible Back in Biblical Archaeology" (Biblical Archaeology Review, Winter 2025), and deserves the attention of anyone engaged in interdisciplinary research in biblical studies.

Burke raises a question that is not new but remains pressing: has the field of biblical archaeology lost its identity? His answer is that the real danger is not only institutional — reduced faculty lines, funding cuts — but above all a crisis of identity. The article highlights something very important that tends to be undervalued today: that biblical archaeology is not an eccentric offshoot of archaeology (and specifically of Near Eastern archaeology), but is historically connected to the formation of archaeology itself as a discipline — field methodology, stratigraphy, ceramic typology, systematic recording.

Also significant is Burke's observation that while the era of excavating in order to prove the truth of the Bible has indeed passed, this does not mean that the text should be severed from archaeological discussion. The false dilemma between "scientific" archaeology (laboratory data and methods) and textual/historical interpretation simply cannot hold. When the dialogue between material culture and text is lost, both sides suffer: the archaeologist risks misinterpretation, while the text scholar risks detaching the Bible from the real world that gave it birth.

Here, however, a clarification is necessary. The title "Putting the Bible Back" implies a return, as if correcting a deviation. This formulation deserves careful thought: the move away from a naive biblical positivism was not a mistake but a necessary maturation. The question is not how to "bring the Bible back," but how to integrate it with methodological clarity into a field that now commands far more powerful research tools than it did in the nineteenth century.

The article closes with two important questions: can archaeology "forget" the texts that shaped the cultures it excavates? And can biblical scholarship ignore the material world that gave those texts their form? If there is one thing this blog seeks to serve, it is precisely the refusal of that false dilemma: neither finds without interpretation, nor texts without the world in which they were born.

Lauren K. McCormick, "Why Biblical Archaeology Still Matters"