Βίντεο για τους "μολύβδινους κώδικες" / A video about the Jordan Lead Codices

Από το ιστολόγιο του Mark Goodacre πληροφορούμαστε για ότι ο Tom Verenna ανάρτησε ένα ενδιαφέρον βίντεο (περ. 10 λεπτών) για τους μολύβδινους κώδικες, οι οποίοι εξακολουθούν να προκαλούν το ενδιαφέρον της ακαδημαϊκής κοινότητας. O Verenna ακολουθεί την κυρίαρχη άποψη ότι οι κώδικες δεν είναι γνήσιοι και εξηγεί τους λόγους κατά της γνησιότητάς του στο σύντομο αυτό φιλμ. 

Για να βρεθείτε στη σχετική σελίδα, πατήστε εδώ.

Το τρέχον τεύχος του JSJ / In the current issue of JSJ

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Journal for the Study of Judaism in the Persian and Hellenistic Period 42:3 (2011) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Malka Zeiger Simkovich, "Greek Influence on the Composition of 2 Maccabees", 293-310

Το παρόν άρθρο αποτελείται από τρία μέρη: (1) στο πρώτο μέρος ο συγγγραφέας συγκρίνει τα μοτίβα εορτών στα 1 και 2 Μακκ και υποστηρίζει ότι αντίθετα με το 1 Μακκ το 2 Μακκ έχει ως κέντρο του τις εορτές και εξισώνει τον εορτασμό τους με τη θρησκευτική ευσέβεια. Επειδή τόσο ο εκδότης όσο το ακροατήριο του 2 Μακκ γνωρίζουν το ελληνικό ημερολόγιο, που έχει ως βάση του τις εορτές, η τήρηση των ιουδαϊκών εορτών παρουσιάζεται ως ο αντίποδας στον Ελληνισμό, (2) ο συγγραφέας εξετάζει γιατί η προσευχή διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο στο 2 Μακκ παρά στο 1 Μακκ. Μολονότι η κεντρική θέση της προσευχής στο 2 Μακκ μπορεί να υπονοεί ένα δάνειο από τα βιβλικά κείμενα, οι περικοπές του βιβλίου που αναφέρονται στην προσευχή μάλλον έχουν δεχθεί επιδράσεις από το ελληνικό δράμα. (3) Τέλος, στο τρίτο μέρος ο συγγραφέας αποπειράται να καταδείξει ότι διαφορετικά από το 1 Μακκ το 2 Μακκ έχει ως κέντρο του το Ναό κι όχι την Ιουδαία. Αυτό πηγάζει από το γεγονός ότι ο συγγραφέας του βιβλίου και το ακροατήριό του δε γνωρίζουν τη γη του Ισραήλ έχουν όμως σε μεγάλη υπόληψη τη λατρεία που έχει το κέντρο της στο Ναό. Ο συγγραφέας καταλήγει ότι το 2 Μακκ δε θα πρέπει αναγκαστικά να θεωρηθεί ως μία πολεμική εναντίον "της προπαγάνδας των Ασμοναίων" , όπως αυτή εκφέρεται στο 1 Μακκ, αλλά ως μία αφήγηση εν κένου της ιστορίας των Ασμοναίων με έμφαση στα θρησκευτικά θέματα που ήταν γνωστά στο ακροατήριο της Διασποράς. 

Bradley C. Gregory, "The Relationship between the Poor in Judea and Israel under Foreign Rule: Sirach 35:14-26 among Second Temple Prayers and Hymns", 311-327

Η μετάβαση από τα βάσανα των φτωχών στα βάσανα του Ισραήλ κάτω από τον ξένο ζυγό στο Σειρ 35, 14-26 είναι περισσότερο ομαλή από ό,τι συνήθως εκτιμάται ότι είναι. Αυτό οφείλεται στην τυπολογική σχέση μεταξύ των φτωχών και της ταυτότητας του Ισραήλ, η οποία δεν απαντά μόνο στη σκέψη του Ben Sira, αλλά είναι κοινό μοτίβο στις προσευχές και τους ύμνους της εποχής του Δεύτερου Ναού.  Η εξέταση του περιεχομένου του Σειρ 35 καθώς επίσης η γενικότερη τάση τις προσευχές και τους ύμνους της εποχής του Δεύτερου Ναού συμβάλει στην εξήγηση της ύπαρξης εθνικού περιεχομένου προσευχών στο κεφ. 36. 

Margaret H. Williams, "Image and Text in the Jewish Epitaphs of Late Ancient Rome", 328-350

Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να διαπιστωθεί για πρώτη φορά η σχέση μεταξύ των λεκτικών και εικαστικών στοιχείων των ιουδαϊκών επιταφίων από τον 3ο και 4ο αι. μ.Χ. στη Ρώμη. Μία προσεκτική ανάλυση 500 περίπου επιγραφών οδηγεί στο συμπέρασμα ότι παρά τον ιουδαϊκό χαρακτήρα των περισσοτέρων εικαστικών στοιχείων/παραστάσεων ο κυρίαρχος παράγοντας σε κάθε κοινωνικό επίπεδο ήταν η ρωμαϊκή πρακτική διατήρησης της μνήμης ενός προσώπου. Κατά συνέπεια το παρόν άρθρο ρίχνει σημαντικό φως στην προσαρμογή των Ιουδαίων της Ρώμης στο περιβάλλον τους κατά την Ύστερη Αρχαιότητα. Το άρθρο συμπληρώνεται από δύο παραρτήματα, στα οποία εξηγούνται όλα τα σύμβολα τα οποία εμφανίζονται στα μνημεία. 

Fergus Millar, "A Rural Jewish Community in Late Roman Mesopotamia, and the Question of a 'Split' Jewish Diaspora", 351-374

Σε αυτό το άρθρο τονίζεται η σημασία των πληροφοριών από την περιοχή της Συρίας για την ιστορία της ιουδαϊκής Διασποράς και στη συνέχεια ο συγγραφέας εστιάζει το ενδιαφέρον του σε ένα επεισόδιο που καταγράφεται στους βίους των πατέρων της Ανατολής του Ιωάννη της Εφέσου, όπου αναφέρεται η καταστροφή της συναγωγής μίας ιουδαϊκής κοινότητας, που είχε εγκατασταθεί στην περιοχή της Αmida, από τους εκεί χριστιανούς. Η σημασία αυτής της ιστορίας εξετάζεται με δύο σχετικούς μεταξύ τους τρόπους. Πρώτον, ο συριακός χριστιανισμός, όπως και ο Ιουδαϊσμός υπήρζε και στις δύο πλευρές των συνόρων μεταξύ της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και εκείνης των Σασσανιδών. Δεύτερον, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η παρουσία των ιουδαϊκών κοινοτήτων σε αυτές τις περιοχές της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας όπου ομιλούνταν η συριακή κι άλλες διάλεκτοι της αραμαϊκής καθιστά δυσκολότερη την αποδοχή της πρόσφατης θεωρίας για την ύπαρξη ενός "σχίσματος" στους κόλπους της ιουδαϊκής διασποράς, ένα μεγάλο μέρος της οποίας αδυνατούσε να κατανοήσει τα ραββινικά κείμενα επειδή γνώριζε μόνο ελληνικά. Για τους Ιουδαίους που ζούσαν σε περιοχές όπου ομιλούνταν τα αραμαϊκά ή τα συριακά δεν πρέπει να υπήρχε ένα μεγάλο γλωσσικό εμπόδιο για την ανάγνωση και πρόσληψη των ραββινικών κειμένων που προέρχονταν από την Παλαιστίνη ή τη Βαβυλώνα.

RBL 3/9/2011

David Brakke, The Gnostics: Myth, Ritual, and Diversity in Early Christianity
Reviewed by James F. McGrath

Mark Andrew Brighton, The Sicarii in Josephus's Judean War: Rhetorical Analysis and Historical Observations
Reviewed by Catherine Jones

James H. Charlesworth and Lee Martin McDonald, eds., Jewish and Christian Scriptures: The Function of 'Canonical' and 'Non-Canonical' Religious Texts
Reviewed by Everett Ferguson

Jean Delorme and Isabelle Donegani, L'Apocalypse de Jean: Révélation pour le temps de la violence et du désir
Reviewed by Nils Neumann
Reviewed by Stephan Witetschek

Ian J. Elmer, Paul, Jerusalem and the Judaisers: The Galatian Crisis in Its Broadest Historical Context
Reviewed by Davina C. Lopez

André Myre, Pour l'avenir du monde: La résurrection revisitée
Reviewed by Jeffrey F. Cayzer

Randall W. Reed, A Clash of Ideologies: Marxism, Liberation Theology, and Apocalypticism in New Testament Studies
Reviewed by Leif E. Vaage

Karlheinz Schüssler, ed., Das sahidische Alte und Neue Testament: Vollständiges Verzeichnis mit Standorten sa 621-672
Reviewed by Robert Paul Seesengood

Hal Taussig, In the Beginning Was the Meal: Social Experimentation and Early Christian Identity
Reviewed by Pieter J. J. Botha

Στο τρέχον τεύχος του JSPs / In the current issue of JSPs

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Journal for the Study of Pseudepigrapha 21:1 (2011) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Françoise Mirguet, "Introductory Reflections on Embodiment in Hellenistic Judaism", 5-20

Στο άρθρο εξετάζονται οι διαφορετικές χρήσεις του σώματος ως έκφρασης ταυτότητας μέσα στις αφηγήσεις των ιουδαϊκών κειμένων της ελληνιστικής εποχής. Αναλύονται τέσσερις αναφορές, όπου το σώμα εκφράζει τον άνθρωπο, είτε ως παράγοντας αναγνώρισης είτε ως έκφραση της εθνικής και θρησκευτικής του ταυτότητας είτε ως ένας τρόπος διακωμώδησης της προσωπικής θρησκείας και εθνικότητας είτε ως έκφραση του ζωντανού όντος. Το σώμα επομένως εμφανίζεται πολύ πριν από τη ραββινική περίοδο ως μία συχνή πηγή έκφρασης και διαμόρφωσης ταυτότητας. Η έρευνα στο παρόν άρθρο επιβεβαιώνει πρόσφατες μελέτες όπου καθίσταται σαφές ότι οι κοινότητες της Διασποράς παρουσιάζουν την τάση να συνδέουν την ταυτότητα με το σώμα παρά με γεωγραφικά όρια. 

Nancy Tan, "Judith’s Embodiment as a Reversal of the Unfaithful Wife of YHWH in Ezekiel 16", 21-36

Η ερμηνεία της Ιουδείθ ως μία λογοτεχνική μορφή μεταφοράς ή προσωποποίησης του Ισραήλ δεν είναι νέα. Ωστόσο η εστίαση στην ενσάρκωση των ιουδαϊκών προσδοκιών στο πρόσωπο της Ιουδείθ μπορεί να ρίξει περισσότερο φως στην ερμηνεία του βιβλίου. Αυτό το άρθρο προτείνει μία ερμηνεία του σώματος της Ιουδείθ ως υπεράσπισης της ιουδαϊκής πίστης. Την ίδια στιγμή κατανοείται μία τέτοια απεικόνιση ως ένα μέσο υπεράσπισης της πιστής Ιουδαίας έναντι της παλαιότερης προφητικής καταδίκης των γυναικείων σωμάτων του άπιστου Ισραήλ / Ιούδα, ιδιαίτερα στο Ιεζ 16. Με άλλα λόγια η Ιουδείθ γίνεται ένα μέσο προσωποποίησης της ομορφιάς, της ευσέβειας, της αποπλάνησης και της κοινωνική θέσης. 

Maria Chrysovergi, "Contrasting Views on Physicians in Tobit and Sirach", 37-54

Αυτό το άρθρο εξετάζει μία σύνθετη ιατρική κατάσταση που βρίσκεται πίσω από δύο αντίθετες μεταξύ τους στάσεις σχετικά με τη αξιοποίηση των ιατρών και τη χρήση των φαρμάκων, οι οποίες απαντούν στα βιβλία του Τωβίτ και Σειράχ. Η θέση αυτού του άρθρου είναι ότι το Τωβ 2, 10 αντικατοπτρίζει μία κατάσταση που δημιουργήθηκε εξαιτίας του πειραματικού σταδίου της φαρμακολογίας κατά τον 3ο και 2ο αι. π.Χ. Το Σειρ 38, 1-15, το οποίο είναι μία έμμεση απάντηση στην κριτική του Τωβίτ για την ιατρική, προσπαθεί να συμβιβάσει την ιατρική τέχνη με τη βιβλική πίστη ότι ο Θεός είναι ο μόνος ιατρός (Έξ 15, 26). Μέσα από τη συζήτηση της σωματικής θεραπείας και οι δύο συγγραφείς αποτολμούν να διαμορφώσουν μία ιατρική συνείδηση μεταξύ των Ιουδαίων της εποχής του Δεύτερου Ναού.

Angela Harkins, "The Performative Reading of the Hodayot: The Arousal of Emotions and the Exegetical Generation of Texts", 55-72

Στο παρόν άρθρο εξετάζονται δύο ανώνυμες Hodayot (1QH 11.6-19 και 13.22—15.8) μέσα από την οπτική της θεωρίας της επιτέλεσης, της μεταστρουκτουραλιστικής κατανόησης της υποκειμενικότητας και των πρόσφατων μελετών για τα συναισθήματα. Η συγγραφέας διατυπώνει την άποψη ότι, όταν ένας αναγνώστης έπρεπε να διαβάσει το κείμενο επιτελεστικά - το ακροατήριο που μπορούσε να διαβάσει ήταν κυρίως άνδρες - έπρεπε να μιμηθεί τις συμπεριφορές που περιγράφονταν στο κείμενο αλλά και να επαναλάβει τα συναισθήματα που προκαλούνταν από αυτό. Με αυτόν τον τρόπο ο αναγνώστης μπορούσε να διαμορφώσει τη κατάλληλη υποκειμενικότητα που είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη θρησκευτική εμπειρία. Στην περίπτωση των hodayot από το Κουμράν η ανάγνωση του 1QH 11.6-19 οδήγησε στην εξηγητική γενιά του 1QH 13.22—15.8. Αν το κείμενο επιτελεστεί σωστά, τότε θα εκφραστούν τα κατάλληλα συναισθήματα από τον αναγνώστη και θα γίνουν αντιληπτά από την κοινότητα (κοκκίνισμα του προσώπου, δάκρυα, ιδρώτας κ.ά.). Σε αυτήν την πρόταση η φυσική έκφραση συναισθημάτων από τον αναγνώστη δίνει αυθεντικότητα στο νέο κείμενο που παράγεται. 

Λεξιλόγιο της Κ.Δ. / A NT Vocabulary

Aπό το ιστολόγιο Zwinglius Redivivus πληροφορούμαστε ότι ο John Mark Harris ανάρτησε στην ιστοσελίδα του ένα κατάλογο του λεξιλογίου της Κ.Δ. Οι λέξεις παρατίθενται αλφαβητικά και με σειρά συχνότητας εμφάνισης στην Κ.Δ. Επίσης δίνεται η αγγλική μετάφρασή τους. 

Για να βρεθείτε στη σχετική σελίδα, πατήστε εδώ. 

Βιβλιογραφία για το συνοπτικό πρόβλημα / Literature list on the synoptic problem

Έναν εκτενή κατάλογο της βιβλιογραφίας για το συνοπτικό πρόβλημα μπορεί ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης να βρει στη σελίδα του Alan Bill. Σύμφωνα με την πληροφορία που δίνεται εκεί ο κατάλογος καλύπτει τις εκδόσεις μέχρι το 2000. 

Υπάρχει επίσης η δυνατότητα καταφόρτωσης σε μορφή pdf.

Gospel Origins 

Ἀρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο τρέχον ThR / Some articles of biblical interest in the current issue of ThR

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Theologische Rundschau 76:3 (2011) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Rüdiger Liwak, "Vierzig Jahre Forschung zum Jeremiabuch. II. Zur Entstehungsgeschichte", 265-295
• Christof Landmesser, "Hermeneutische Theologie verstehen", 349-360
• Peter Prestel, "»So genau wie möglich und so frei wie nötig « Was ist beim Übersetzen des Neuen Testaments möglich und was ist nötig?", 361-387

Δύο νέα άρθρα στη σελίδα The Bible and Interpretation / Two new articles on The Bible and Interpretation

Στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation έχουν αναρτηθεί δύο νέα ενδιαφέροντα άρθρα:

• Paul V.M. Flesher, "What did a Synagogue of Jesus’ Time look like?"
• Sebastian Moll, "A New Portrait of Marcion"

Ένα άρθρο βιβλικού ενδιαφέροντος στο τρέχον ZThK / An article of biblical interest in the current issue of ZThK

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Zeitschrift für Theologie und Kirche 108:3 (2011) δημοσιεύεται μεταξύ άλλων και το εξής άρθρο βιβλικού ενδιαφέροντος:

Christoph Berner, "Der ferne Gott als Richter? Zur theologischen Deutung weltlicher Ungerechtigkeit im Koheletbuch", 253-269
Για τον Εκκλησιαστή η καταπίεση και η διαστρέβλωση της δικαιοσύνης είναι κοινωνικές πραγματικότητες οι οποίες συνεχίζουν να υπάρχουν χωρίς να υπάρχει κάποια ελπίδα αποκατάστασης της δικαιοσύνης σε αυτόν τον κόσμο ή στον επόμενο. Η ιδέα του Θεού ως κριτή είναι ξένη προς την σκέψη του Εκκλησιαστή και εισάγεται για πρώτη φορά  στα Εκκλ 3, 17. 11, 9β. 12, 12-14 κατά τη διάρκεια της συντακτικής αναθεώρησης του βιβλίου. Σε αυτήν την διαδικασία δύο μοτίβα, τα οποία κατέχουν κεντρική θέση στη σκέψη του Εκκλησιαστή υιοθετούνται και εντάσσονται σε μία νέα σύνθεση : ο θεϊκός καθορισμός των εναλλαγών των εποχών από τη μία και η κοινή μοίρα όλων των ανθρώπων αδιάκριτα από την άλλη. Αυτά τα στοιχεία οδηγούν τον αναθεωρητή στο συμπέρασμα ότι ο Θεός καθόρισε την εποχή της εσχατολογικής κρίσης των δικαίων και των αδίκων. 

Το τρέχον τεύχος του Novum Testamentum / In the current issue of Novum Testamentum

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Novum Testamentum 53:3 (2011) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Sun-Jong Kim, "Lecture de la parabole du fils retrouvé à la lumière du Jubilé", 211-221

Ορισμένες μελέτες τόνισαν ότι η επίδραση την οποία έχουν ασκήσει τα ιωβηλαία στο Λκ 4, 18-19 φτάνει μέχρι και τις νομικού περιεχομένου περικοπές του κατά Λουκάν ευαγγελίου. Κάποιοι άλλοι ερευνητές αναζήτησαν τα παλαιοδιαθηκικά θέματα στην παραβολή του ασώτου υιού. Ο συγγραφέας του παρόντος άρθρου προτείνει την ανάγνωση αυτής της παραβολής υπό το φως του Ιωβηλαίου νόμου που υπάρχει στο Λευιτ 25. 

Eckhard Rau, "Unser Vater im Himmel Eine These zur Metaphorik der Rede von Gott in der Logienquelle", 222-243

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης είναι ο λόγος του Ιησού για τον Θεό ως πατέρα στην πηγή των Λογίων. Ως επίκεντρό της έχει το κείμενο Q 10, 21-11, 13, που με τη σειρά του έχει ως κέντρο το Q 10, 22, το οποίο ηχεί ιωάννειο. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αυτό το χωρίο αποτελεί το κλειδί ερμηνείας και κατανόησης των άλλων χωρίων της Πηγής, τα οποία κάνουν λόγο για τον Θεό ως Πατέρα. Συζητά επίσης τις ιουδαϊκές παραστάσεις για τον Θεό ως Πατέρα και τον τρόπο που ο Ιησούς τις αξιοποιεί για να δικαιολογήσει την αποστολή του στον κόσμο. Τέλος υποστηρίζει ότι αυτά τα λόγια πρέπει να ανάγονται στον ιστορικό Ιησού. 

Leroy Andrew Huizenga, "The Confession of Jesus and the Curses of Peter", 244-266

Ο Joel Marcus πρόσφατα έφερε εκ νέου στο προσκήνιο την άποψη ότι η εκτενέστερη εκδοχή των λόγων του Ιησού στο Μκ 14, 62 (σὺ εἶπας τί γε εἰμί) είναι η αρχική γραφή, ενώ η συντομότερη γραφή (γε εἰμί) θέτει εν αμφιβόλω την αρχαιότητα του Μκ, εάν λάβουμε υπόψη την αινιγματική και αμφίσημη απάντηση του Ιησού στο Μτ 26, 64 (σὺ εἶπας).   O Marcus Joel και οι άλλοι ερμηνευτές συζητούν το πρόβλημα στη βάση της κριτικής του κειμένου και της κριτικής της σύνταξης. Ο συγγραφέας του παρόντος άρθρου στηρίζεται στην αφηγηματική κριτική και καταλήγει στα εξής συμπεράσματα: (1) για αφηγηματικούς και χριστολογικούς λόγους η συντομότερη ανάγνωση των λόγων του Ιησού στο Μκ 16, 62 είναι η αρχική και (2) η αφηγηματική κριτική μπορεί να συμβάλει στην κριτική του κειμένου. 

Klaus Haacker, "Lukas 18:7 als Anspielung auf den Deus absconditus", 267-272

Ο M. Rogland πειστικά αμφισβήτησε τη διαδεδομένη μετάφραση του "μακροθυμεῖν" στο Λκ 18, 7 ως "καθυστερώ ή επιβραδύνω" η οποία στηρίζεται στο Σειρ 25, 19 της μετάφρασης των Ο'. Σωστά εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι σε αυτόν το στίχο το ρ. "μακροθυμεῖν" χρησιμοποιείται για να μεταφραστεί το hithpael το οποίο σημαίνει "συγκρατώ τον εαυτό μου". Δυστυχώς όμως δεν αποπειράται να ερμηνεύσει το Λκ 18, 7 με βάση τις παραπάνω παρατηρήσεις του. Στο παρόν άρθρο παρέχονται επιπλέον στοιχεία για να ξεπεραστεί το γραμματικό πρόβλημα του στ. 7, τα οποία επίσης εντάσσουν πλήρως το στ. στη συνάφεια Λκ 18, 1-8.  

Elian Cuvillier, "“Jacques“ et “Paul“ en débat L'épître de Jacques et la tradition paulinienne (Jc 2 : 14-26//Ep 2 : 8-10, 2 Tm 1 : 9 et Tt 3 : 5.8b)", 273-291

Από μία σύγκριση του Ιακ 2, 14-16 με τα Ρωμ 4-5, Γαλ 2-3 και Φιλ 3, συμπεραίνεται ότι ο Ιάκωβος είχε γνώση των παύλειων επιστολών. Ωστόσο μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιες σημαντικές διαφορές που μας οδηγούν στο να πιστέψουμε ότι το Ιακ 2, 14-16 βρίσκεται σε διάλογο με τους χριστιανούς του παύλειου κύκλου της δεύτερης γενιάς. Μία σύγκριση με τα Έφ 2, 8-10, 2 Τιμ 1, 9 και Τίτ 3, 5β-8 επιβεβαιώνει αυτήν την υπόθεση. Η επιστολή του Ιακώβου είναι πιθανόν το έργο του επικεφαλής μίας ιουδαιοχριστιανικής κοινότητας σε μία εποχή, όταν ο ιουδαιοχριστιανισμός προσπαθούσε να ενταχθεί στην υπόλοιπη Εκκλησία. Στο κείμενο δεν γίνονται παραχωρήσεις στις ιδιαίτερες πεποιθήσεις της ομάδας, κάτι που καθίσταται σαφές σε αποκλίσεις από τις πεποιθήσεις των παύλειων κοινοτήτων, οι οποίες τονίζονται στην επιστολή. Στο τέλος του άρθρου του ο συγγραφέας διατυπώνει κάποιες σκέψεις για την χριστολογία της Ιακώβου, η οποία φαίνεται να είναι περισσότερο σύνθετη από ό,τι γενικά εκτιμάται.