Ιωάννης Καραβιδόπουλος (1937-15.4.2023)

Έφυγε από τη ζωή ο ομότιμος καθηγητής της Καινής Διαθήκης Ιωάννης Καραβιδόπουλος. Δίδαξε Καινή Διαθήκη (ερμηνεία και θεολογία και κριτική του κειμένου της ΚΔ) στη Θεολογική Σχολή ΑΠΘ στο διάστημα 1969-2004. Σπούδασε στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης και συνέχισε τις σπουδές του στο Strassbourg  και στο Göttingen, κοντά σε σημαντικούς καινοδιαθηκολόγους της εποχής του. Υπήρξε πολυγραφότατος και τα βιβλία του αποτελούν σημείo αναφοράς και διδακτικά εγχειρίδια στις δύο θεολογικές σχολές της Ελλάδος, ενώ έχουν μεταφραστεί και σε άλλες γλώσσες. Μαζί με τον Β. Στογιάννο ίδρυσε δύο σημαντικές σειρές βιβλικών μελετών, οι οποίες κυκλοφορούσαν από τον εκδοτικό οίκο του Π.Πουρναρά: Βιβλική Βιβλιοθήκη και Ερμηνεία της Καινής Διαθήκης. Η διατριβή κι η υφηγεσία του ήταν αφιερωμένες στην παύλεια θεολογία (Εἰκών Θεοῦ καὶ "κατ' εἰκόνα" Θεοῦ παρὰ τῷ ἀποστόλῳ Παύλῳ. Αἱ χριστολογικαὶ βάσεις τῆς παυλείου ἀνθρωπολογίας [1964] και Ἡ ἁμαρτία κατὰ τὸν Ἀπόστολον Παῦλον [1968]), αλλά ασχολήθηκε επίσης και με την ερμηνεία των συνοπτικών ευαγγελίων (Τὸ σωτήριον πάθος [1974]) και με την έκδοση και τον κριτικό σχολιασμό των απόκρυφων χριστιανικών κειμένων (Απόκρυφα Χριστιανικά Κείμενα, τόμ. Α΄ [1999] και τόμ. Β΄ [2004]· Τὸ γνωστικὸν κατὰ Θωμᾶν Εὐαγγέλιον [1967]). Σημαντικά είναι επίσης τα δύο υπομνήματά του, στον κατά Μάρκον ευαγγέλιο (1988) και στις παύλειες επιστολές της αιχμαλωσίας (1981) και η εισαγωγή του στην Καινή Διαθήκη (2016). Ο εκλιπών καθηγητής υπήρξε ένας εκ των 6 μεταφραστών της μετάφρασης της Καινής Διαθήκης στη Νεοελληνική που κυκλοφόρησε από την Ελληνική Βιβλική Εταιρία στη δεκαετία του 1980. Επίσης υπήρξε ο πρώτος Έλληνας καινοδιαθηκολόγος ο οποίος ασχολήθηκε συστηματικά με την ιστορία του κειμένου της Καινής Διαθήκης στη χειρόγραφη παράδοση. Διετέλεσε μέλος της εκδοτικής επιτροπής της κριτικής έκδοσης της Καινής Διαθήκης των United Bible Societies (4η και 5η έκδοση) καθώς και της 26ης και 27ης έκδοσης της ΚΔ Nestle Aland. 

To έργο του καθηγητή υπήρξε πολυσχιδές και πλούσιο και διακρίνεται για τη συστηματικότητα και την εις βάθος κριτική ανάλυση. Υπηρέτησε την καινοδιαθηκική έρευνα με συνέπεια, ακαδημαϊκό ήθος και ευθύνη. Είχε την ιδιαίτερη ικανότητα να συνδυάζει γόνιμα τις σύγχρονες ερμηνευτικές μεθόδους με την ορθόδοξη θεολογική παράδοση διακονώντας τόσο την ακαδημαϊκή θεολογία όσο και την Εκκλησία κερδίζοντας τον σεβασμό όλων. Μέχρι το τέλος της ζωής του συνέχισε να δημοσιεύει σύντομα ερμηνευτικά άρθρα στο διαδίκτυο καθιστώντας την καινοδιαθηκική ερμηνεία προσιτή στον μέσο αναγνώστη. Η επίδρασή του στα θεολογικά γράμματα και κυρίως στη βιβλική έρευνα είναι αξιόλογη και εκτείνεται πέραν των ελλαδικών συνόρων. Μαζί με τους συναδέλφους του συνέβαλε στην ουσιαστική άνθηση των βιβλικών σπουδών στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης συνεχίζοντας το έργο του Σάββα Αγουρίδη, του οποίου υπήρξε μαθητής. Η συνετή και κριτική του προσέγγιση, η ευρυμάθεια, ο οικουμενικός του προσανατολισμός και το εκκλησιαστικό του ήθος συνέβαλαν στο βηματισμό των καινοδιαθηκικών σπουδών στην Θεσσαλονίκη: σεβασμός στην εκκλησιαστική παράδοση και ερμηνεία, άνοιγμα όμως και δημιουργική πρόσληψη και εφαρμογή των νέων ερμηνευτικών μεθόδων και τάσεων. Χάρη στον Ιωάννη Καραβιδόπουλο και τους ομοτέχνους του, πολλοί εκ των οποίων πλέον δεν είναι στη ζωή, η βιβλική έρευνα στη Θεσσαλονίκη διατήρησε την εξωστρέφεια και την ανοικτότητά της προς την οικουμένη, χωρίς να εγκαταλείπει την αναφορά της στην παράδοση αλλά και χωρίς να εγκλωβίζεται σε μία άγονη αυτοαναφορά. Αφήνει πίσω του μαθητές και μια σημαντική κληρονομιά και την ελπίδα το έργο αυτής της γενιάς των βιβλικών να συνεχιστεί από τους επόμενους. Ας είναι αιώνια η μνήμη του!  

Wayne A. Meeks (8.1.1932-10.1.2023)

Έφυγε από τη ζωή ο γνωστός καινοδιαθηκολόγος και ομότιμος καθηγητής του Divinity School του Πανεπιστημίου του Yale, Wayne A. Meeks. O αγαπητός Wayne, τον οποίο είχα την τιμή να γνωρίζω προσωπικά, συνδέεται με τη στροφή των καινοδιαθηκικών σπουδών προς την κοινωνική ιστορία. Η μελέτη του The First Urban Christians έθεσε σε νέες βάσεις τη συζήτηση για το κοινωνικό προφίλ και την οργάνωση των παύλειων κοινοτήτων στις πόλεις στο ανατολικό τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Με τη βοήθεια των εργαλείων της αρχαίας κοινωνικής ιστορίας και τα αρχαιολογικά και επιγραφικά ευρήματα ανέδειξε τον αστικό χαρακτήρα αυτών των εκκλησιών κι αμφισβήτησε τις παλαιότερες απόψεις για το χαρακτήρα και τη θέση των χριστιανικών κοινοτήτων μέσα στο εθνικό τους περιβάλλον. Η σημασία αυτής της μελέτης αποτυπώνεται και στο συλλογικό έργο After the First Urban Christians (2009) σε επιμέλεια του Todd D. Still, το οποίο αξιολογεί το αποτύπωμα της κλασικής πλέον μελέτης του Meeks  στην καινοδιαθηκική έρευνα. Για αυτήν τη μελέτη και το γενικότερο ερευνητικό του έργο ο Wayne τιμήθηκε μεταξύ πολλών άλλων από την American Academy of Religions, την British Academy και την American Academy of Arts and Sciences. Το 1990 το Πανεπιστήμιο του Uppsala του απένειμε τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα. Ως συνεκδότης συνεργάστηκε με άλλους μεγάλους επιστήμονες της αρχαίας ιστορίας και της Καινής Διαθήκης, όπως τους Abraham Malherbe,  John Fitzgerald, Jacob Jervell, David Balch, Everett Ferguson κ.ά. 

Άλλες σημαντικές μελέτες του εκλιπόντος είναι The Μοral World of the First Christians (1986), The Origins of Christian Morality: The First Two Centuries (1992) και In Search of the Early Christians: Selected Essays (2002). 

Διετέλεσε μέλος των διοικητικών οργάνων πολλών επιστημονικών εταιρειών, όπως της SNTS και της SBL καθώς και εκδότης σε σημαντικά περιοδικά (New Testament Studies, Biblical Interpretation).

Οι σύντομες μελέτες του σε επιστημονικά περιοδικά και μελέτες είναι πολυάριθμες. Θα ξεχωρίσω μία ανάμεσά τους που συνδέεται και μία προσωπική ανάμνηση από τη φιλία με τον Wayne και την επίσκεψή του στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για μία πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη για το γνωστό μωσαϊκό της Δευτέρας Παρουσίας στη Μονή Λατόμου της Θεσσαλονίκης. Σε αυτήν τη μελέτη περιγράφεται και ερμηνεύεται το μωσαϊκό του 5ου αι. μέσα από τη βιβλική οπτική ("Vision of God and Scripture Interpretation in a Fifth-Century Mosaic.” Στο έργο των Charles A. Bobertz και David Brakke, επιμ., Reading in Christian Communities: Essays on Interpretation in the Early Church in Honor of Rowan A. Greer. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press, 2002, 124-46, ανατ. στο έργο του In Search of the Early Christians).

Είχαμε την τιμή να φιλοξενήσουμε στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού τον Wayne κι οι φοιτητές μας τότε μπόρεσαν να ακούσουν τον καθηγητή σε μια σειρά διαλέξεων. 

Ο Wayne Meeks υπήρξε ένας ευγενής άνθρωπος, με ταπεινότητα και αγάπη για τους φοιτητές του και τους νέους ερευνητές. Με τίμησε με την φιλία του και το ερευνητικό του έργο υπήρξε έμπνευση για τα δικά μου πρώτα δειλά ερευνητικά βήματα. Ας τον αναπαύει ο Θεός κι ας παρηγορεί τους οικείους του. Αιωνία η μνήμη! 

Νεκρολογία από το Πανεπιστήμιο του Yale

Gordon Fee (23.5.1934-25.10.2022)

Μία ακόμη απώλεια μέσα στον Οκτώβρη καθιστά την οικογένεια των καινοδιαθηκολόγων φτωχότερη. Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 88 ετών ο γνωστός καινοδιαθηκολόγος Gordon Fee. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια Sheattle Pacific και Southern California. Δίδαξε σε διάφορα πανεπιστήμια και κολλέγια και στα τελευταία χρόνια της ζωής του στο Regent College από το οποίο συνταξιοδοτήθηκε το 2002. Στο έργο του ασχολήθηκε με την ιστορία του κειμένου της Καινής Διαθήκης και την πνευματολογία των καινοδιαθηκικών κειμένων. Διετέλεσε εκδότης της σειράς New International Commentary on the New Testament και μέλος της επιτροπής για τη μετάφραση New International Version (NIV) και την αναθεώρησή της Today's New International Version (TNIV). Από το πλούσιο συγγραφικό του έργο ξεχωρίζω εδώ κάποιες σημαντικές μελέτες του: τα δύο υπομνήματά του στην Α΄ Κορινθίους και Φιλιππησίους στη σειρά NTCNT, τη μελέτη του Gospel and Spirit: issues in New Testament hermeneutics (1991) και God's Empowering Presence: The Holy Spirit in the Letters of Paul (1994).

John P. Meier (8.8.1942-18.10.2022)

 Έφυγε από τη ζωή ο John P. Meier, ομότιμος καθηγητής της Καινής Διαθήκης του Πανεπιστημίου Notre-Dame, Indiana (ΗΠΑ). Εκτός από το ερευνητικό του έργο ο εκλιπών υπήρξε ιερέας της Καθολικής Εκκλησίας και πρελάτος επί τιμή. Μέχρι το τέλος της ζωής του εργάστηκε με αφοσίωση και πάθος για την καινοδιαθηκική έρευνα κι άφησε πίσω ένα σημαντικό συγγραφικό έργο. Είναι ιδιαίτερα γνωστός για το πολύτομο έργο του A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus (πριν το θάνατό του ετοίμαζε τον 6ο τόμο), στο οποίο με τη βοήθεια της ιστορικοκριτικής μεθόδου ανέλυε τις αρχαίες πηγές (κανονικά και μη κανονικά κείμενα) κι αναζητούσε τα στοιχεία που βοηθούν να ανακατασκευαστεί το ιστορικό πρόσωπο του Ιησού. 

Γεώργιος Γαλίτης (1926-2022)

Έφυγε από τη ζωή ο ομότιμος καθηγητής της Καινής Διαθήκης Γεώργιος Γαλίτης κι η οικογένεια των Ελλήνων καινοδιαθηκολόγων γίνεται φτωχότερη. Γεννήθηκε στο Βόλο. Σπούδασε θεολογία  στη Θεολογική Σχολή Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές του στα πανεπιστήμια του Marburg, Bonn και Mainz στη Γερμανία. Το 1969 διορίστηκε καθηγητής στην έδρα της Ιστορίας Χρόνων της Καινής Διαθήκης και Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης και το 1979 μετακλήθηκε στη Θεολογική Αθηνών, όπου δίδαξε Εισαγωγή και Ερμηνεία της Καινής Διαθήκης. Δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής σε διάφορα ακαδημαϊκά ιδρύματα (Πανεπιστήμιο Μονάχου, Ανωτέρα Εκκλησιαστική Σχολή κ.ά.) και διετέλεσε διευθυντής του περιοδικού Ανάπλασις. Ο καθηγητής Γαλίτης συνδύαζε με εξαιρετικό τρόπο την ακαδημαϊκή θεολογία με τη διακονία της Εκκλησίας, κάτι που προκύπτει από το πλούσιο επιστημονικό του έργο αλλά και από τη συμμετοχή του σε επιτροπές διαχριστιανικού διαλόγου. Για αυτήν του την προσφορά τιμήθηκε από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και Ιεροσολύμων. Το 2005 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου. Ορισμένες από τις επιστημονικές του μελέτες ήταν: Αρχηγός εν τη Καινή Διαθήκη (1960), Αρχηγός-Αρχηγέτης εν τη ελληνική γραμματεία και θρησκεία (1960), Χριστολογία των λόγων του Πέτρου (1963), Η προς Τίτον Επιστολή-Εισαγωγή-Υπόμνημα (1978), Η ουσία της ελευθερίας (1981), Ερμηνευτικά της Καινής Διαθήκης (1982) κ.ά. Ήταν ένας εκ των έξι καθηγητών που εκπόνησαν τη μετάφραση της Καινής Διαθήκης στη Νέα Ελληνική με ευθύνη της Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας, η οποία φέρει την έγκριση του Οικουμενικού Πατριαρχείου και της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Άνθρωπος ευγενής, με καθαρή θεολογική σκέψη, με εκκλησιαστικό ήθος και αγάπη για τη Θεολογία και το λαό του Θεού. Ανήκει στη γενιά των καινοδιαθηκολόγων του 20ου αιώνα που έθεσαν τις βάσεις της σύγχρονης ακαδημαϊκής βιβλικής έρευνας στην Ελλάδα και προσπάθησαν με ελευθερία, σύνεση και σεβασμό να συνδέσουν την ακαδημαϊκή Θεολογία με τη διακονία της Εκκλησίας. Ας είναι αιωνία η μνήμη του! 

Ιωάννης Γαλάνης (1940-+2022)

Χτες έφυγε από τη ζωή η αγαπητός μου δάσκαλος Ιωάννης Γαλάνης, ομότιμος καθηγητής της Καινής Διαθήκης της Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ. Ο καθηγητής γεννήθηκε στο Αθαμάνιο της Άρτας, σπούδασε Θεολογία στη Θεολογική Σχολή Αθηνών και ανακηρύχτηκε διδάκτορας της Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ. Δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής στο Ινστιτούτο Ορθόδοξης Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Μονάχου. Διετέλεσε μεταξύ άλλων πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρίας Βιβλικών Θεολόγων, μέλος της Γενικής Συνέλευσης της Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής των ετήσιων εκδηλώσεων ΠΑΥΛΕΙΑ της Ι.Μ. Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας. Έλαβε μέρος σε πολλά συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Άνθρωπος αθόρυβος, συνεπής στις αρχές του και ευθύς, δάσκαλος με έγνοια για τον φοιτητή, ανοικτό πνεύμα, με εκκλησιαστικό φρόνημα, υπηρέτησε τη βιβλική επιστήμη με συνέπεια και μεράκι. Το επιστημονικό έργο που άφησε πίσω του είναι σημαντικό. Ξεχωρίζω ανάμεσα στα έργα του τη διδακτορική του διατριβή Υιοθεσία. Ἡ χρῆσις τοῦ ὅρου παρὰ Παύλῳ ἐν σχέσει πρὸς τὰ νομικὰ καὶ θεολογικὰ δεδομένα τῶν λαῶν τοῦ περιβάλλοντός του (Θεσσαλονίκη 1977), τις μελέτες του Η σχέση ανθρώπου και κτίσεως κατά την Καινή Διαθήκη (Θεσσαλονίκη 1984)· Το ιστορικό πλαίσιο της Καινής Διαθήκης. Συνοπτική Ιστορία της εποχής της Καινής Διαθήκης · Άνθρωπος και κτίση στη βιβλική παράδοση (Θεσσαλονίκη 2010) και τα δύο υπομνήματά του στην Α΄ και Β΄ Θεσσαλονικείς (Θεσσαλονίκη 1985 και 1989). Ο καθηγητής Γαλάνης υπήρξε επίσης ένας εκ των έξι καθηγητών που επιμελήθηκαν τη μετάφραση της Καινής Διαθήκης στη Νέα Ελληνική της Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας. 

Ας είναι αιωνία η μνήμη του. Δάσκαλε, σε ευχαριστώ!

+ Elizabeth A. Clark (27.9.1938-7.9.2021)

 Έφυγε από τη ζωή η ομότιμη καθηγήτρια Elizabeth A. Clark. Η εκπλιπούσα είναι γνωστή για το πλούσιο έργο της σχετικά με την αρχαία Εκκλησία και την πατερική γραμματεία. Στην έρευνά της συχνά αξιοποιούσε σύγχρονα ερμηνευτικά πρίσματα και θεωρίες όπως εκείνα της φεμινιστικής θεωρίας ή των κοινωνικών δικτύων. Το έργο που άφησε ως παρακαταθήκη στις νεότερες γενιές ερευνητές είναι πλούσιο και μαρτυρά την οξύνοιά της και την επίπονη και σχολαστική της έρευνα. Ήταν διδάκτορας του Columbia University (1965) κι από το 1982 και μέχρι τη συνταξιοδότησή της δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Duke, όπου και ίδρυσε το Κέντρο Σπουδών της Ύστερης Αρχαιότητας. Ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου της Ουψάλα (2003) και του Yale (2013). Βραβεύτηκε επανειλημμένα, διετέλεσε πρόεδρος σημαντικών επιστημονικών εταιριών, όπως των American Academy of Religion, American Society of Church History και North American Patristics Society. Εργάστηκε με πάθος για την αναγνώριση και την ίση εκπροσώπηση των γυναικών στον πανεπιστημιακό χώρο. Από την πληθώρα των έργων της αναφέρω εδώ ενδεικτικά: The Origenist Controversy: The Cultural Construction of an Early Christian Debate (Princeton University Press, 1992), Reading Renunciation, Asceticism and Scripture in Early Christianity (Princeton University Press, 1999), History, Theory, Text: Historians and the Linguistic Turn (Harvard University Press, 2014), Founding the Fathers: Early Church History and Protestant Professors in Nineteenth-Century America (University of Pennsylvania Press, 2011) και The Fathers Refounded: Protestant Liberalism, Roman Catholic Modernism, and the Teaching of Ancient Christianity in Early Twentieth-Century America (University of Pennsylvania Press, 2019). Δική της πρωτοβουλία είναι το γνωστό Journal of Early Christian Studies καθώς και δύο πολύ σημαντικές ερευνητικές ομάδες: LASRG (Late Ancient Studies Reading Group) και “Religion, Culture, and Theory”. Ας είναι αιωνία η μνήμη της! 

Γεώργιος Πατρώνος (24.2.1935-15.8.2021)

Ο εκλιπών καθηγητής κατά 
την ημέρα χειροθεσίας του ως 
Άρχοντος της του Χριστού
Μεγάλης Εκκλησίας (Πηγή:
ιστολόγιο Αθ. Μουστάκη)

 Έφυγε από τη ζωή ο ομότιμος καθηγητής της Καινής Διαθήκης στη Θεολογική Σχολή του ΕΚΠΑ, Γεώργιος Πατρώνος. Ο εκλιπών γεννήθηκε στο Λέχοβο και σπούδασε στη Θεολογική Σχολή Αθηνών. Συνέχισε τις σπουδές σου σε πανεπιστήμια του εξωτερικού και το 1975 αναγορεύτηκε διδάκτορας με θέμα διατριβής «Σχέσις παρόντος και μέλλοντος εις την περί βασιλείας του Θεού διδασκαλίαν της Ορθοδόξου θεολογίας». Εργάστηκε από το 1970 ως βοηθός στη Θεολογική Σχολή Αθηνών κι από το 1976 κι εξής ως μέλος ΔΕΠ έως και το 2002, όταν αφυπηρέτησε και ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 2014 χειροθετήθηκε Άρχοντας Διδάσκαλος της του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας. Υπήρξε αφοσιωμένος δάσκαλος, αγαπητός στους φοιτητές του, αλλά κι εργάτης του ευαγγελίου με δράση κυρίως στο χώρο της ιεραποστολής στην Αφρική. Άνθρωπος απλός και προσηνής, με ευγένεια και ηπιότητα. Το συγγραφικό έργο που άφησε πίσω του είναι εξαιρετικά πλούσιο. Ενδεικτικά αναφέρω εδώ τις μελέτες του Μεσσιανικαί και εσχατολογικαί προσδοκίαι της μεσοδιαθηκικής περιόδου (200 π.Χ. – 100 μ.Χ.) [1970]· Η χαρά στην Καινή Διαθήκη [1983]· Η ιστορική πορεία του Ιησού, από τη φάτνη ως τον κενό τάφο [1991]· Αγία Γραφή και ιεραποστολή [2001]·Ιστορία και εσχατολογία [2001].

Μία πρώτη νεκρολογία του εκλιπόντος καθηγητή μπορείτε να διαβάσετε στο ιστολόγιο του συναδέλφου δρ. Θεολογίας Αθανάσιου Μουστάκη

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Π. ΠΑΤΡΩΝΟΣ (24 Φεβρουαρίου 1935 – 15 Αὐγούστου 2021): Διακονώντας διά βίου τόν Λόγο

Ας είναι αιωνία η μνήμη του! 

Hershel Shanks (1930-2021)

Έφυγε από τη ζωή στα 90 του χρόνια, κτυπημένος από τον κορονοϊό, ο Hershel Shanks, ιδρυτής κι εκδότης για πολλά έτη του περιοδικού Biblical Archaeology Review. O εκλιπών αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του στη βιβλική αρχαιολογία. Το 1974 ίδρυσε την Biblical Archaeology Society και την επόμενη χρονιά το περιοδικό Biblical Archaeology Review,  στο οποίο χρημάτισε εκδότης έως το 2018. Έγραψε μια σειρά βιβλίων για την βιβλική αρχαιολογία που απευθύνονταν στο ευρύτερο κοινό και συμμετείχε σε αρκετές τηλεοπτικές εκπομπές με θέμα τη βιβλική αρχαιολογία.

Αυτοί που έφυγαν το 2020 / In memoriam (+2020)

Philip J. King (1925-2019)

Meindert Dijkstra (1947- 2020)

Petr Pokorný (1933-2020)

Klaus Berger (1940-2020)

Christof Felix Hardmeier (1942-2020)

Robert K. Englund (1952-2020)

James Dunn (1939-2020)

Καίτη Χιωτέλλη (+2020)

Hans M. Barstad (1947-2020)

Marguerite Harl (1919-2020)

James A. Sanders (1927-2020)

Robert Jewett (1933-2020)

+ Robert Jewett (1933-2020)

Έφυγε από τη ζωή στα 86 του χρόνια ο γνωστός καθηγητής της Καινής Διαθήκης Robert Jewett. Ο εκλιπών δίδαξε σε πολλά πανεπιστήμια και σεμινάρια, όπως στο Garrett-Evangelical Theological Seminary και στα Πανεπιστήμια του Lampeter, και της Heidelberg. Έγραψε πολλές και μεγάλες μελέτες κυρίως για τις επιστολές του Παύλου. Ενδεικτικά αναφέρω εδώ τα Paul's Anthropological Terms: A Study of Their Use in Conflict Settings (1971), A Chronology of Paul's Life (1982), The Thessalonian Correspondence: Pauline Rhetoric and Millenarian Piety (1986), Saint Paul at the Movies: The Apostle's Dialogue with American Culture (1993), Paul the Apostle to America: Cultural Trends and Pauline Scholarship (1994) και Saint Paul Returns to the Movies: Triumph over Shame (1999). Έγινε κυρίως γνωστός από το υπόμνημά του στην επιστολή προς Ρωμαίους (στη σειρά Hermeneia, Fortress Press 2008) αποτελεί σημαντική συμβολή στη μελέτη της επιστολής (βραβεύτηκε το 2009 από την Biblical Archaeology Association). Τιμήθηκε ως επίτιμος διδάκτορας από διάφορα πανεπιστήμια και διετέλεσε μέλος σε εκδοτικές επιτροπές και διεθνείς επιστημονικές εταιρίες. 

+ Marguerite Harl (3.4.1919 – 30.8.2020)

Έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών η ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Paris-IV, Marguerite Harl. Η εκλιπούσα υπήρξε μαθήτρια του Henri-Irénée Marrou και διηύθυνε το γνωστό project "La Bible d’Alexandrie". Εκτός από τη μετάφραση των Ο΄ η Harl εργάστηκε κυρίως στον Ωριγένη και τους Πατέρες των πρώτων αιώνων. Αναφέρω μερικές από τις σημαντικότερες δημοσιεύσεις της: La Langue de Japhet (1992), Le Déchiffrement du sens: Études sur l'herméneutique chrétienne d'Origène à Grégoire de Nysse, Institut d'études augustiniennes (1993), Origène d'Alexandrie et la fonction révélatrice du Verbe incarné (1959) και La Bible grecque des Septante : du judaïsme hellénistique au christianisme ancien, μαζί με τους Gilles Dorival και Olivier Munnich (1994). 

Καίτη Χιωτέλλη (+30.6.2020)

Έφυγε από τη ζωή στα 92 της χρόνια η ποιήτρια και μεταφράστρια, Καίτη Χιωτέλλη, συνεργάτρια για πολλά χρόνια στο μεταφραστικό έργο της Βιβλικής Εταιρίας. Η εκλιπούσα σπούδασε Φαρμακευτική στην Αθήνα, και στη συνέχεια Γαλλική Φιλολογία, Φιλοσοφία και Νεοελληνική Λογοτεχνία στη Γενεύη. Συνεργάστηκε ως μέλος της συντακτικής επιτροπής μέλος της συντακτικής επιτροπής των περιοδικών «Σκαπάνη» και «Σύνορο» και υπήρξε ενεργό μέλος του Οικουμενικού Φόρουμ Ευρωπαίων Χριστιανών Γυναικών αλλά και άλλων οικουμενικών πρωτοβουλιών. Το ποιητικό και μεταφραστικό της έργο υπήρξε πλούσιο. Ένας άνθρωπος ευγενής, με οικουμενικούς ορίζοντες, μιας προηγούμενης γενιάς χριστιανών λογίων που εμπνέονταν από το βιβλικό κείμενο. Μια γενιά που έχει πια παρέλθει και για την οποία κάποια στιγμή θα έπρεπε να εκτενής αναφορά.

James Dunn (21.10.1939-26.6.2020)

Έφυγε από τη ζωή, ο ομότιμος καθηγητής της Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο του Durham, James Dunn. Ο εκπλιπών υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους σημαντικότερους καινοδιαθηκολόγους του δεύτερου μισού του 20ου αι. Το ερευνητικό του έργο καλύπτει ένα ευρύ φάσμα των καινοδιαθηκικών σπουδών. Διαβάζοντας τις μελέτες του μπορεί κανείς να διακρίνει την κριτική του διαύγεια, την οξύνοια των τοποθετήσεών του, τη δυνατότητα να διαλέγεται με την προηγούμενη έρευνα και την ευρύτητα των γνώσεών του. Δεν είναι υπερβολικό να πει κανείς πως ο Dunn έκανε τομές σε κάθε πεδίο της καινοδιαθηκικής έρευνας  με το οποίο ασχολήθηκε, ιδιαίτερα μάλιστα στην έρευνα για τον ιστορικό Ιησού, όπου ανέδειξε τη σημασία της προφορικότητας συνεχίζοντας το έργο του Kenneth Bailey, και σε εκείνη για τον Παύλο και τη σχέση του με τον Ιουδαϊσμό συνεχίζοντας το έργο του E.P. Sanders και εισάγοντας την ιδέα της νέας προοπτικής στη σπουδή του Παύλου (new perspective). Υπήρξε πολυγραφότατος: The Theology of Paul the Apostle (1998), Christianity in the Making: Vol. 1, Jesus Remembered (2003), vol. 2, Beginning from Jerusalem (2008), Vol. 3, Neither Jew nor Greek: A Contested Identity (2015), The New Perspective On Paul (2007), A New Perspective On Jesus: What The Quest For The Historical Jesus Missed (2005), The Oral Gospel Tradition (2013). H οικογένεια των καινοδιαθηκολόγων φτωχαίνει χάνοντας έναν σεμνό ερευνητή και δάσκαλο. Ας είναι αιωνία η μνήμη του!

Klaus Berger (25.11.1940-8.6.2020)

Έφυγε ξαφνικά από τη ζωή στα 79 του χρόνια ο ομότιμος καθηγητής της καθηγητής της Καινής Διαθήκης του Πανεπιστημίου της Heidelberg, Klaus Berger. Σύμφωνα με την πληροφορία της συζύγου του, Christiane Nord, αιτία του θανάτου ήταν η ανακοπή καρδιάς. Ο εκλιπών καθηγητής σπούδασε στα Πανεπιστήμια του Μονάχου, Βερολίνου και του Αμβούργου. Ανακηρύχθηκε διδάκτωρ από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου αλλά εξαιτίας των θέσεών του, που θεωρήθηκαν ότι δεν συνάδουν πλήρως με τη διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, δε μπόρεσε να γίνει ιερέας. Υπέβαλε την υφηγεσία του στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου και στη συνέχεια δίδαξε σε πανεπιστήμια της Ολλανδίας. Από το 1974 και μέχρι την συνταξιοδότησή του το 2006 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Heidelberg, όπου είχα τη χαρά να παρακολουθήσω μαθήματά του. Υπήρξε πολυγραφότατος ερευνητής με πρωτότυπες μελέτες σε θέματα αποκαλυπτικής, ερμηνευτικής της Καινής Διαθήκης και εισαγωγής στην Καινή Διαθήκη, Κουμράν, πατερικής γραμματείας. Οι θέσεις του συχνά ήταν τολμηρές και προκάλεσαν αντιδράσεις αλλά και γόνιμες συζητήσεις μεταξύ των ερευνητών. Υπήρξε αναμφισβήτητα ένας από τους πολύ σημαντικούς Γερμανούς καινοδιαθηκολόγους των νεότερων χρόνων και το έργο του θα συνεχίσει να αποτελεί σημείο αναφοράς και για τις επόμενες γενιές ερευνητών.

+ Petr Pokorný (1933-2020)

Με θλίψη πληροφορήθηκα την εκδημία ενός καινοδιαθηκολόγου της προηγούμενης γενιάς που μας άφησε μια σειρά από εξαιρετικές μελέτες και ένα παράδειγμα ακαδημαϊκού ήθους. Πρόκειται για τον αγαπητό μου Petr Pokorný, ομότιμο καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Καρόλου στην Πράγα. Ο εκλιπών σπούδασε ευαγγελική θεολογία στο Πανεπιστήμιο της Πράγας όπου και υπέβαλε τη διδακτορική του διατριβή. Από το 1972 διετέλεσε καθηγητής στο ίδιο Πανεπιστήμιο μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2005. Λάτρης της Ελλάδας και των ελληνικών, τα οποία μιλούσε αρκετά καλά, επισκέφτηκε και το Τμήμα μας πριν αρκετά χρόνια. Τον γνώριζα ως μέλος του Colloquium Oecumenicum Paulinum, ένας άνθρωπος ζεστός και χαμηλών τόνων, με εξαιρετική ευγένεια και διάκριση. Ανάμεσα στα πολλά του άρθρα και μελέτες ξεχωρίζω τα υπομνήματά του στην προς Κολασσαείς (1987) και Εφεσίους (1992) καθώς και τη μελέτη του για τη θεολογία του κατά Λουκάν ευαγγελίου (Theologie der lukanischen Schriften, 1988). Ας είναι αιωνία η μνήμη του.

In memoriam +2019

Πολλοί είναι εκείνοι της οικογένειας των βιβλικών θεολόγων που αναπαύθηκαν κατά το 2019. Όλοι τους αγαπητοί συνάδελφοι σε κάποιους από τους οποίους χρωστώ ευγνωμοσύνη. Καθώς το 2019 κλείνει τον κύκλο του ας τους θυμηθούμε κι ας ευχηθούμε να αναπαύονται εν ειρήνη:

Philip J. King (1925-2019)

Larry W. Hurtado (1943-2019)

H.L.J. Vanstiphout (1941-2019)

Ulrich Luz (1938-2019)

Stephen Pisano. S.J. (1946-2019)

Géza Xeravits (1971- 2019)

William Klassen (1930-2019)

Fergus Millar (1935-2019)

Klaus Koch (1926 – 2019)

Lamin Sanneh (1943-2019)

Larry Hurtado (1943–2019)

Κυκλοφόρησε στα βιβλικά ιστολόγια η θλιβερή είδηση της εκδημίας του γνωστού καινοδιαθηκολόγου, Larry Hurtado, ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. Ο εκλιπών υπήρξε ένας πολυγραφότατος και οξύνους ερευνητής με έμφαση στα θέματα τόσο του Ιουδαϊκού μονοθεϊσμού όσο κυρίως της λατρείας του Ιησού από τους πρώτους χριστιανούς. Αναφέρω μερικές από τις σημαντικές του μελέτες: Lord Jesus Christ: Devotion to Jesus in Earliest Christianity (2003), How on Earth did Jesus Become a God? Historical Questions about Earliest Devotion to Jesus (2005), The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian (2006), Destroyer of the Gods: early Christian distinctiveness in the Roman World (2016) και Honoring the Son: Jesus in Earliest Christian Devotional Practice (2018). Ο Hurtado ασχολήθηκε επίσης με θέματα κριτικής του κειμένου της Καινής Διαθήκης. Η διδακτορική του διατριβή ήταν για το κείμενο του κατά Μάρκον στον κώδικα W και δημοσίευσε μελέτες σχετικά με το λόγιο Freer και τη σημασία των nomina sacra στα χειρόγραφα της Καινής Διαθήκης καθώς και τη χρήση του κώδικα για τα κείμενα των αρχαίων χριστιανών. Ήδη λίγους μήνες νωρίτερα είχε ανακοινώσει στο προσωπικό του ιστολόγιο ότι η μορφή λευχαιμίας, από την οποία έπασχε, ήταν εξαιρετικά επιθετική κι η πιθανότητες θεραπείας ελάχιστες. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου σήμερα, 26.11.2019, ο Larry Hurtado έφυγε στον ύπνο του. Ας τον αναπαύει ο Κύριος! Αφήνει πίσω του μια σημαντική ερευνητική παρακαταθήκη κι ένα αξιομίμητο παράδειγμα ακούραστου ερευνητή. 

Ulrich Luz (1938-2019)

Έφυγε από τη ζωή ο γνωστός καινοδιαθηκολόγος Ulrich Luz. Ο Ulrich Luz διετέλεσε καθηγητής της Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιου της Βέρνης, μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2003, ενώ νωρίτερα δίδαξε στο Τόκιο και στο Göttingen. Με το όνομά του συνδέεται η ανάπτυξη της ερμηνευτικής οπτικής της ιστορίας της επίδρασης του βιβλικού κειμένου (Wirkungsgeschichte), ερμηνευτική προσέγγιση που επικράτησε τελικά στη λεγόμενη Σχολή της Βέρνης. Χαρακτηριστικό έργο αυτής της ανάγνωσης αποτελεί το υπόμνημα στο κατά Ματθαίον του Ulrich Luz στη σειρά Evangelisch-Katholischer Kommentar (EKK) (μία αγγλική εκδοχή του κυκλοφορεί από τη σειρά Hermeneia). Μολονότι κι άλλα υπομνήματα της ίδιας σειράς αξιοποιούν την οπτική της Wirkungsgeschichte, ο Luz στηρίζεται περισσότερο συστηματικά στις αρχές του G. Gadamer για την ιστορία της επίδρασης και συμπεριλαμβάνει στο εκτενές τμήμα που αφιερώνει κάθε φορά σε αυτήν την ιστορία και τα έργα τέχνης. Για τον Luz βασική αρχή είναι η πεποίθηση ότι η Αγία Γραφή είναι το βιβλίο της Εκκλησίας και το σημείο αναφοράς της μέσα. Όπως, όμως, ο ίδιος λέει, ερμηνεύοντας διασταλτικά τον όρο "Εκκλησία", όλοι όσοι ενδιαφέρονται για τη Βίβλο ανήκουν στην Εκκλησία. Η Βίβλος είναι η βάση της Εκκλησίας και την καθιστά ένα κάλεσμα και μια κοινότητα ανοικτή και συμπεριληπτική. Για τον Luz αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της εκκλησιαστικής ιστορίας ανάγνωσης της Βίβλου είναι οι Πατέρες, την ερμηνεία των οποίων θεωρεί περισσότερο ολιστικά και την  προτιμά από την αποσπασματική των σύγχρονων εξηγητικών προσεγγίσεων. Υιοθετεί σε πολλά πράγματα τις θέσεις του Έλληνα θεολόγου Ι. Παναγόπουλου κι είναι εντυπωσιακό το πόσο καλά γνώριζε την Ορθόδοξη θεολογία. Ο Ulrich όχι μόνο γνώρισε την Ορθόδοξη πραγματικότητα αλλά και την αγάπησε με ειλικρίνεια και ανιδιοτέλεια. Για αυτόν το λόγο υπήρξε η ψυχή πίσω από την πρωτοβουλία διαλόγου βιβλικών θεολόγων Ανατολής και Δύσης της SNTS, η οποία μέχρι και σήμερα συνεχίζει το έργο του. Στήριξε με κάθε τρόπο την προσπάθεια αποφοίτων των Ορθόδοξων Θεολογικών Σχολών από την Ελλάδα και τα Βαλκάνια να σπουδάσουν βιβλική θεολογία και εξήγηση στα Πανεπιστήμια της Ευρώπης και διετέλεσε σύμβουλος σε αρκετούς από αυτούς. Η πλούσια βιβλιοθήκη του σήμερα βρίσκεται στο Κέντρο Βιβλικών Σπουδών στη Θεολογική Σχολή του Βελιγραδίου με την οποία διατηρούσε ιδιαίτερες σχέσεις. Αισθάνομαι εξαιρετικά ευτυχισμένη για τις ευκαιρίες που είχα να βρεθώ μαζί του σε συνέδρια και για τις συζητήσεις που είχα μαζί του. Έγινα σοφότερη κι από όσα άκουσα από τον Ulrich αλλά κι από όσα διάβασα στα βιβλία του. Για όσους επιθυμούν να διαβάσουν κάποια από τα έργα του σαφώς σημαντικό είναι το υπόμνημά του στο κατά Ματθαίον αλλά και το άρθρο του για την πατερική ερμηνευτική παράδοση των βιβλικών κειμένων που κυκλοφορεί και στα ελληνικά σε μετάφραση του καλού φίλου, αναπλ. καθ. Κωνσταντίνου Μπελέζου: «῾Η σημασία τῶν Πατέρων τῆς ᾽Εκκλησίας γιά τήν ἑρμηνεία τῆς ῾Αγίας Γραφῆς. (Μία δυτική- προτεσταντική θεώρηση)», Δελτίο Βιβλικῶν Μελετῶν 17 (1998) 7-35.

Ας είναι αιωνία η μνήμη του αγαπητού Ulrich. 

Stephen Pisano (+ 7.10.2019)

Έφυγε από τη ζωή ο Ιησουΐτης μοναχός Stephen Pisano S.J. καθηγητής της Κριτικής του Κειμένου στο Ποντιφικό Ινστιτούτο Βιβλικών Σπουδών της Ρώμης, μέλος για πολλά χρόνια της εκδοτικής επιτροπής των United Bible Societies. O εκλιπών σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Fribourg (Ελβετία) και το 1982 διορίστηκε καθηγητής της κριτικής του κειμένου και της εξήγησης της Παλαιάς Διαθήκης στο Pontificio Istituto Biblico, στο οποίο επίσης υπηρέτησε ως κοσμήτορας. Υπήρξε επίσης ένας από τους εκδότες της Biblia Hebraica Quinta (BHQ). Είχα την χαρά να τον γνωρίσω στην Αθήνα, το 2016, κατά την συνάντηση της εκδοτικής επιτροπής NA/UBS και τη συμμετοχή του στην ημερίδα που οργανώθηκε για την κριτική του κειμένου με πρωτοβουλία του Τομέας Μελέτης της Χειρόγραφης Παράδοσης της Καινής Διαθήκης της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου σε συνεργασία με τη Θεολογική Σχολή ΕΚΠΑ. Ας είναι αιωνία η μνήμη του.