Από την ιέρεια των Σεβαστών στον Λόγο του κατά Ιωάννη: ένα μνημείο της Φασηλίδας και οι μεταμορφώσεις του / From the priestess of the Sebastoi to John's Logos: a monument from Phaselis and its transformations

 Ένα πρόσφατα δημοσιευμένο επιγραφικό εύρημα από τη Φασηλίδα της Λυκίας προσφέρει ένα εξαιρετικά διδακτικό παράδειγμα για το πώς το ίδιο μνημείο επαναχρησιμοποιείται σε διαφορετικές θρησκευτικές και ιδεολογικές συνάφειες και σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές.

Στην αρχική του χρήση (2^ος αι. μ.Χ.) το μνημείο ήταν μία βάση από ασβεστόλιθο που έφερε τιμητική επιγραφή για την Αυρήλια Απφία, μέλος της τοπικής αριστοκρατίας, η οποία τιμήθηκε ως ἱέρεια τῶν θεῶν Σεβαστῶν και ως ευεργέτις της πόλης. Η Απφία χαρακτηρίζεται ως «ἀξιολογοτάτη γυναῖκα σώφρων καὶ φιλότεκνος καὶ φίλανδρος … καὶ πρώτη τῆς πόλεως», τίτλοι που δηλώνουν προφανώς την επιφανή θέση της ως μέλους της τοπικής αριστοκρατίας. Η τιμώμενη είναι γνωστή κι από δύο άλλα επιγραφικά μνημεία της πόλης, όπου συνδέεται με τη θέσπιση του Παλλαδείου αγώνος κι ένα χρηματικό έπαθλο για τους νικητές των αγώνων πάλης. Στη νέα επιγραφή προστίθεται ένα ακόμη στοιχείο στο βιογραφικό της, εκείνο της ιέρειας της αυτοκρατορικής λατρείας. Πρόκειται για ένα αξίωμα ιδιαίτερα σημαντικό για τις επιφανείς γυναίκες των πόλεων της Μ. Ασίας, που της προσέδιδε κύρος και αναγνωρισιμότητα στις τοπικές κοινωνίες και τις συνέδεε άμεσα με την αυτοκρατορική λατρεία και το ρωμαϊκό κέντρο εξουσίας. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε και την αναφορά των Πράξεων τόσο σε ευσχήμονες γυναίκες στο ακροατήριο του Παύλου στην Αντιόχεια της Πισιδίας (Πραξ 13:50) όσο και σε πρώτες γυναίκες της πόλης στη συναγωγή της Θεσσαλονίκης (Πραξ 17:4). Και στις δύο περιπτώσεις, η αναφορά τους ως αποδέκτες του ευαγγελίου αποτελεί θετικό στοιχείο της διάδοσης και αποδοχής του ευαγγελίου. Κι εκείνες όπως κι η Απφία της Φασηλίδας ήταν πρόσωπα με κύρος και επιρροή μέσα στις πόλεις τους κι επομένως η αποδοχή από μέρους τους του ευαγγελίου συνέβαλλε στην εδραίωση και την στήριξη της νέας πίστης στη δύσκολη αυτή αρχική φάση μέσα στις τοπικές κοινωνίες των πόλεων της Ανατολής.

Σε μεταγενέστερη φάση, ωστόσο, το μνημείο υφίσταται μια σκόπιμη μεταμόρφωση. Η αρχική λαξευμένη επιγραφή καλύπτεται με στρώμα ασβεστοκονιάματος (intonaco) και επιχρωματισμένη επιφάνεια, σε tabula ansata γράφονται (dipinto) δύο στίχοι από τον Πρόλογο του κατά Ιωάννην (Ιω 1:1 και 1:3) [Για ένα μαγικό φυλακτό με τους ίδιους στίχους από το Ιω, βλ. P.Oxy. VIII 1151]. Η χρονολόγηση αυτής της φάσης τοποθετείται όχι νωρίτερα από τον 5ο αι. μ.Χ., στο πλαίσιο της χριστιανικής ύστερης αρχαιότητας. Το μνημείο έχει μάλλον αποτροπαϊκό ή λατρευτικό χαρακτήρα. Σε κάθε περίπτωση, η εκ νέου χρήση παλαιότερων μνημείων από τους Χριστιανούς σε νέα όμως πλαίσια ήταν συνηθισμένη στη Μ. Ασία (βλ. παραδείγματα από Έφεσο, Αφροδισιάδα ή Σαγάλασσο). Κατά την εκτίμηση των ειδικών το μνημείο στη δεύτερή του χρήση πρέπει να χρησιμοποιήθηκε ως αρχιτεκτονικό μέλος σε κάποιο χριστιανικό ναό χωρίς όμως αυτό να μπορεί να ταυτοποιηθεί (σε μία τρίτη φάση, κατά την ύστερη αρχαιότητα, μάλλον αξιοποιήθηκε ως οικοδομικό υλικό στην οχύρωση της ακρόπολης).

Η αξία του συγκεκριμένου ευρήματος βρίσκεται στο ότι μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε πώς ο κόσμος της ΚΔ επανεγγράφεται υλικά στον δημόσιο χώρο. Το ίδιο μνημείο που κάποτε πρόβαλλε τη σχέση πόλης–αυτοκράτορα–θεών, μετατρέπεται σε μέσο μιας θεολογικής δήλωσης που βρίσκεται στον πυρήνα της ιωάννειας χριστολογίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η επιλογή του ίδιου του κειμένου: οι πρώτοι αυτοί στίχοι του κατά Ιωάννην είναι μία πυκνή κοσμολογική και θεολογική διακήρυξη. Εκεί όπου η προηγούμενη επιγραφή μιλούσε για την ευσέβεια προς τους Σεβαστούς, το dipinto διακηρύσσει τον Λόγο κι ότι πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο. Η αντικατάσταση δεν είναι απλώς αισθητική· είναι συμβολική και ιδεολογική. Επιπλέον, όπως ήδη αναφέρθηκε, η χρήση του σε αντικείμενα με αποτροπαϊκό και μαγικό χαρακτήρα είναι γνωστή (βλ. Craig A. Evans, “Mark’s Incipit in Early Amulets and the Question of Its Original Reading,” στο Themes and Texts, Exodus and Beyond: Essays in Honour of Larry J. Perkins. London .2024, 202 κι εξ.).

Το μνημείο της Φασηλίδας, λοιπόν, όπως κι άλλα παρόμοια μνημεία από τη Μ. Ασία,  λειτουργεί ως μικρογραφία μιας ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας: της μετάβασης από τον θρησκευτικό λόγο της ρωμαϊκής πόλης στον χριστιανικό λόγο της ύστερης αρχαιότητας. Και ακριβώς γι’ αυτό, παρότι το χριστιανικό στρώμα είναι μεταγενέστερο, το εύρημα φωτίζει ουσιαστικά τον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκε η Καινή Διαθήκη — και τον τρόπο με τον οποίο αυτός ο κόσμος μετασχηματίστηκε.

Murat Arslan -  Nihal Tüner Önen, “Three New Inscriptions from Phaselis: An Imperial Dedication, an Honorific Inscriptionfor Aurelia Apphia, and Christian Dipinto,” Libri 11 (2025): 267-277

----------------------------------------------------------------------------

A recently published epigraphic find from Phaselis in Lycia offers an exceptionally instructive example of how the same monument is reused in different religious and ideological contexts and at different historical moments.

In its original use (2nd century CE), the monument was a limestone base bearing an honorific inscription for Aurelia Apphia, a member of the local aristocracy, who was honored as priestess of the divine Augusti (ἱέρεια τῶν θεῶν Σεβαστῶν) and as benefactress of the city. Apphia is characterized as "a most distinguished woman, prudent, fond of her children and devoted to her husband... and foremost lady of the city," titles that clearly indicate her prominent position as a member of the local aristocracy. The honorand is also known from two other epigraphic monuments from the city, where she is associated with the establishment of the Palladeios Agon and a monetary prize for the winners of the wrestling competitions. The new inscription adds another element to her biography: that of the priestess of the imperial cult. This was a particularly important office for prominent women in the cities of Asia Minor, conferring prestige and recognition within local communities and connecting them directly with the imperial cult and the Roman center of power. We should recall here the reference in Acts both to prominent women in Paul's audience in Pisidian Antioch (Acts 13:50) and to leading women of the city in the synagogue of Thessalonica (Acts 17:4). In both cases, their mention as recipients of the gospel constitutes a positive element in the spread and acceptance of the gospel. They, like Apphia of Phaselis, were persons of prestige and influence within their cities, and therefore their acceptance of the gospel contributed to the establishment and support of the new faith during this difficult initial phase within the local communities of the cities of the East.

In a later phase, however, the monument underwent a deliberate transformation. The original carved inscription was covered with a layer of lime plaster (intonaco) and painted surface; within a tabula ansata were written (dipinto) two verses from the Prologue of John's Gospel (John 1:1 and 1:3) [For a magical amulet with the same verses from John, see P.Oxy. VIII 1151]. The dating of this phase is placed no earlier than the 5th century CE, within the context of Christian Late Antiquity. The monument probably had an apotropaic or cultic character. In any case, the reuse of earlier monuments by Christians in new contexts was common in Asia Minor (see examples from Ephesus, Aphrodisias, or Sagalassos). According to specialists' assessment, in its second use the monument must have been employed as an architectural element in some Christian church, though this cannot be identified (in a third phase, during Late Antiquity, it was probably utilized as building material in the fortification of the acropolis).

The value of this particular find lies in allowing us to observe how the world of the New Testament is materially re-inscribed in public space. The same monument that once projected the relationship of city–emperor–gods is transformed into a vehicle for a theological statement at the core of Johannine Christology.

The choice of the text itself is also of particular significance: these opening verses of John's Gospel are a dense cosmological and theological declaration. Where the previous inscription spoke of piety toward the Augusti, the dipinto proclaims the Word and that all things came into being through him (πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο). The replacement is not merely aesthetic; it is symbolic and ideological. Moreover, as already mentioned, its use on objects with apotropaic and magical character is well known (see Craig A. Evans, "Mark's Incipit in Early Amulets and the Question of Its Original Reading," in Themes and Texts, Exodus and Beyond: Essays in Honour of Larry J. Perkins. London 2024, 202ff.).

The monument from Phaselis, then, like other similar monuments from Asia Minor, functions as a microcosm of a broader historical process: the transition from the religious discourse of the Roman city to the Christian discourse of Late Antiquity. And precisely for this reason, although the Christian layer is later, the find substantially illuminates the world in which the New Testament was born—and the way in which that world was transformed.

Murat Arslan - Nihal Tüner Önen, "Three New Inscriptions from Phaselis: An Imperial Dedication, anHonorific Inscription for Aurelia Apphia, and Christian Dipinto," Libri 11 (2025): 267-277

Επιγραφές σε εδώλια του θεάτρου της Απολλωνίας ἐπὶ Ῥυνδάκῳ / Inscriptions on the theatre seat in Apollonia ad Rhyndacum

Πρόσφατα δημοσιεύματα στον ιστότοπο Anatolian Archaeology (2024· 2025) αναφέρονται σε δύο επιγραφές σε καθίσματα του θεάτρου της Απολλωνίας επί Ρυνδάκῳ, οι οποίες δηλώνουν δεσμευμένες θέσεις (τόπους) θεατών. Το δημοσίευμα του Νοεμβρίου 2025 κάνει μάλιστα λόγο για επιγραφή που δηλώνει τη θέση μίας επιφανούς γυναίκας, πιθανόν ιέρειας της πόλης. Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα δύο ευρήματα, γίνονται κάποια σχόλια για τη σημασία τέτοιων ευρημάτων και προτείνεται μία πιθανή αποκατάσταση της δεύτερης επιγραφής του γυναικείου ονόματος.

Η Απολλωνία επί Ρυνδάκῳ και το θέατρό της

Η Απολλωνία επί Ῥυνδάκῳ (σύγχρονο Gölyazı, επαρχία Προύσης) ήταν ελληνική πόλις που ιδρύθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Πήρε το όνομά της από τον Απόλλωνα, προστάτη θεό της πόλης, και κατείχε στρατηγική θέση στη λίμνη της Απολλωνιάδος (σημ. Uluabat). Η πόλη ευημέρησε υπό τους Ατταλίδες και στα χρόνια της ρωμαιοκρατίας απέκτησε το πολιτικό status της civitas libera (ελεύθερης πόλης).

Το αρχαίο θέατρο της Απολλωνία επι Ρυνδάκω (Photo: Mustafa Yılmaz/AA)

Συστηματικές ανασκαφές από τον Αύγουστο 2021 μέχρι σήμερα έφεραν στο φως το θέατρο της πόλης. Μέχρι το Νοέμβριο του 2025 ομάδα αρχαιολόγων του Πανεπιστημίου Uludağ της Προύσας (με επικεφαλής την Καθ. Δρ. Derya Şahin) απεκάλυψε το 80% περίπου του αρχαίου οικοδομήματος. Πρόκειται για θέατρο της ελληνιστικής περιόδου (4ος αι. π.Χ.) με τροποποιήσεις κατά τη ρωμαϊκή εποχή (όπως, για παράδειγμα, παρεμβάσεις ώστε να φιλοξενεί και μοναχικούς αγώνες). Είναι κτισμένο στις πλαγιές του λόφου Zambaktepe με θέα προς τη λίμνη της Απολλωνιάδος (σημ. Uluabat). Η ορχήστρα του έχει διάμετρο περίπου 28 μ. και το κοίλο του φτάνει στα 78-80 μ. Εκτιμάται ότι είχε χωρητικότητα περίπου 6.000 θεατών, κάτι που επιβεβαιώνει το μέγεθος της πόλης και την αίγλη της στην ευρύτερη περιοχή της. 

Παράλληλα με την ανασκαφή πραγματοποιούνται εργασίες αναστήλωσης και επανατοποθέτησης καθισμάτων  στην αρχική τους θέση. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα κανένα από τα καθίσματα δεν βρέθηκε στην αρχική του θέση· μερικά βρέθηκαν θαμμένα κάτω από χώμα, άλλα ενσωματώθηκαν στο γέμισμα της ορχήστρας, ενώ άλλα μετακινήθηκαν από σεισμούς ή χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό σε νεότερα κτίσματα. Εξετάζοντας τις θεμελιακές κατασκευές κάτω από το κοίλον, ιδιαίτερα στη summa cavea (ανώτατες σειρές καθισμάτων), η ομάδα έχει καταφέρει να προσδιορίσει τις αρχικές θέσεις πολλών καθισμάτων και να ξεκινήσει τη διαδικασία επιστροφής τους στις αρχαίες τους θέσεις (μέχρι τώρα 42).

Σύμφωνα με δημοσιεύματα σε τουρκικά ΜΜΕ η αρχαιολογική έρευνα εντόπισε αρκετά καθίσματα με επιγραφές που δήλωσαν τις θέσεις επαγγελματικών ομάδων ("önemli meslek gruplarına ait") και ιδιωτών. Δεν έχουν, ωστόσο, εντοπιστεί ακόμη επιγραφές με αναφορές σε τίτλους ή πολιτειακά αξιώματα. Όλες τους εντοπίστηκαν στην summa cavea, στις ανώτερες, δηλαδή, σειρές του θεάτρου.

Τα δύο ενεπίγραφα εδώλια

α) Η επιγραφή ΑΙΤΡΟΥ? 

Σε δημοσίευμα του Νοεμβρίου 2024 γίνεται σύντομη αναφορά στην ανακάλυψη καθίσματος, που δε βρέθηκε in situ, με την αποσπασματική επιγραφή  ΑΙΤΡΟΥ (ή ΙΑΤΡΟΥ?). Η Şahin σχολίασε στο σχετικό δημοσίευμα ότι πρόκειται για ανθρωπωνύμιο, που όμως είναι δύσκολο να αποκατασταθεί. 

Photo: Mustafa Yılmaz/AA

β) Η επιγραφή ΛΩΝΙΔΟΣ

Σε δημοσίευμα ένα χρόνο αργότερα, παρουσιάστηκε δεύτερη ενεπίγραφο εδώλιο που βρέθηκε επίσης στο ανώτερο τμήμα του κοίλου (summa cavea), όχι στην αρχική του θέση και εν μέρει θαμμένο με την επιγραφή ΛΩΝΙΔΟΣ. Κατά το δημοσίευμα στη διαδικτυακή ειδησεογραφική σελίδα πρόκειται για ανθρωπωνύμιο γένους θηλυκό και σε πτώση γενική και πιθανόν ανήκει σε μία επιφανή γυναίκα, ίσως ιέρεια της πόλης. 

Ενεπίγραφα εδώλια σε θέατρα/στάδια 

    Η επιγραφική σήμανση θέσεων σε ρωμαϊκά θέατρα είναι πρακτική καλά τεκμηριωμένη. Σε διάφορα μνημεία του ελλαδικού και μικρασιατικού χώρου μαρτυρούνται αφενός ονόματα ιδιωτών, συμπεριλαμβανομένων και γυναικείων ανθρωπωνυμίων, αφετέρου συλλογικοί προσδιορισμοί (φυλές, δήμοι, επαγγελματικές ομάδες), οι οποίοι κατέχουν συγκεκριμένες κερκίδες ή τομείς της cavea, καθώς και τίτλοι αξιωματούχων, ιδίως στα καθίσματα προεδρίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόσφατο δημοσίευμα για το θέατρο των Αιζανών (Ahmet Türkan, "Topos Inscriptions from the Theatre of Aizanoi," Philia 11[2025]: 211-237), όπου τεκμηριώνεται συστηματικά η χρήση επιγραφών για την οργάνωση των θέσεων θεατών.

    Γενικά, από την εποχή του Αυγούστου κι εξής παρατηρείται αυξημένη μέριμνα για τη χωροταξική οργάνωση του κοινού στα θέατρα και στάδια. Οι γυναίκες και οι κατώτερες κοινωνικές ομάδες κάθονται κατά κανόνα  στη summa cavea, αν και η πρακτική αυτή με την πάροδο του χρόνου φαίνεται να γίνεται λιγότερο αυστηρή (για μία συζήτηση των θέσεων γυναικών, επαγγελματικών ομάδων, συντεχνιών και θιάσων καθώς, τέλος, και αξιωματούχων στο στάδιο και θέατρο της Αφροδισιάδος, βλ. Charlotte Roueché, Performers and Partisans at Aphrodisias, 1993, 120-121 · βλ. επίσης, ανάλογα παραδείγματα κι από τα Γέρασα της Παλαιστίνης, A. Retzleff and A.M. Mjely, "Seat Inscriptions in the Odeum at Gerasa (Jerash)," BASOR 336 (2004), 37–48). Οι ενεπίγραφες κερκίδες στην Απολλωνία δεν συνιστούν, επομένως, ιδιαιτερότητα ή εξαίρεση, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο και καλά τεκμηριωμένο επιγραφικά πλαίσιο κοινωνικής οργάνωσης των θεατών στον ρωμαϊκό κόσμο.

Πρόταση αποκατάστασης 

Τα ονόματα στα εδώλια των αρχαίων θεάτρων απαντούν συνήθως στην ονομαστική ή στη γενική πτώση· στη δεύτερη περίπτωση προηγείται ενίοτε η λέξη «τόπος» ή δηλώνεται ρητά η ομάδα (π.χ. φυλή, σύνοδος). Στην περίπτωση της επιγραφής από την Απολλωνία, η κατάληξη -ΙΔΟΣ υποδηλώνει γενική πτώση, χωρίς να προσδιορίζει κατ’ ανάγκην το φύλο του φορέα. Από τη δημοσιευμένη φωτογραφία προκύπτει ότι το σωζόμενο τμήμα της επιγραφής εκτείνεται μέχρι το δεξιό άκρο του εδωλίου· δεν μπορεί, συνεπώς, να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ότι το κείμενο συνεχιζόταν σε παρακείμενο κάθισμα, το οποίο δεν έχει μέχρι στιγμής εντοπισθεί. Μία υποθετική αποκατάσταση θα μπορούσε να είναι: [Ἀπολ]λωνίδος.

Στην περίπτωση αυτή είναι δυνατές δύο υποθέσεις. Πρώτον, θα μπορούσε να πρόκειται για το γυναικείο ανθρωπωνύμιο "Ἀπολλωνίς", το οποίο μαρτυρείται επιγραφικά στην Απολλωνία (I.Kyzikos I, 64). Ενδεχομένως να προηγείτο η λέξη «τόπος», οπότε οι θέσεις θα προορίζονταν για την Ἀπολλωνίδα και τον οἶκό της. Ωστόσο, μετά την κατάληξη -ΙΔΟΣ δεν διακρίνονται ίχνη λέξης που να παραπέμπουν σε τίτλο ή αξίωμα (π.χ. ἱέρεια, στεφανηφόρος), γεγονός που καθιστά προβληματική την ερμηνεία της ως «ιέρειας», όπως αυτή προτείνεται στα δημοσιεύματα.

Δεύτερον, η γενική Ἀπολλωνίδος θα μπορούσε να δηλώνει τις θέσεις μίας φυλής με θεοφόρο όνομα, πρακτική καλά τεκμηριωμένη στον μικρασιατικό χώρο. Φυλές με το όνομα Ἀπολλωνίς μαρτυρούνται, για παράδειγμα, στην Κλαυδιούπολη (SEG 52.1231), καθώς και στη Νύσσα, όπου απαντά η φυλή Ὀκταβία Ἀπολλωνίς (I.Nyssa 33). Η ερμηνεία αυτή θα ταίριαζε ιδίως στο ευρύτερο θρησκευτικό και αστικό πλαίσιο μιας πόλης που φέρει το όνομα και τιμά τον Απόλλωνα.

Οι δύο αποσπασματικές επιγραφές από τη summa cavea του θεάτρου της Απολλωνίας αποτελούν σημαντικά τεκμήρια για την οργάνωση των θεατών. Ωστόσο, η κατάσταση διατήρησής τους και η έλλειψη συνοδευτικών τίτλων καθιστούν προβληματική την οριστική ερμηνεία τους. Για να επιβεβαιωθούν οι υποθέσεις, απαιτείται περαιτέρω ανασκαφική έρευνα, αυτοψία με υψηλής ανάλυσης φωτογράφηση και, ιδανικά, η ανεύρεση του παρακείμενου εδωλίου. 

-------------------------------------------------------------------

The "Lonidos" Inscription from Apollonia ad Rhyndacum: A Proposed Restoration

Ongoing excavations at the Hellenistic-Roman theater of Apollonia ad Rhyndacum (modern Gölyazı, Bursa Province, Turkey) have uncovered two fragmentary inscriptions on theater seats, both located in the summa cavea and displaced from their original positions. The first, reported in November 2024, preserves the uncertain reading [?]ΑΙΤΡΟΥ or ΙΑΤΡΟΥ; the second, announced in November 2025, reads ΛΩΝΙΔΟΣ. Media reports have interpreted the latter as the name of a female priestess. However, Prof. Dr. Derya Şahin, the excavation director, has stated that the inscribed seats belong to "important professional groups" (Turkish: önemli meslek gruplarına ait), a formulation that suggests systematic corporate seating rather than individual dedications.

The inscription ΛΩΝΙΔΟΣ, ending in the genitive case, may plausibly be restored as [ἈΠΟΛ]ΛΩΝΙΔΟΣ. This restoration admits two interpretations. First, it could represent the personal name Apollonis (feminine), attested epigraphically at Apollonia (I.Kyzikos I, 64), possibly indicating reserved seating for a woman and her household. However, no title (e.g., hiereia, stephanephoros) follows the preserved text, making the identification as a "priestess" problematic. Second, and more plausibly given the summa cavea location and Prof. Şahin's reference to "professional groups," the genitive Ἀπολλωνίδος may denote seating reserved for a civic tribe bearing this theophoric name—highly appropriate for a city named after and dedicated to Apollo. Tribes named Apollonis are attested elsewhere in Asia Minor, including at Claudiopolis (SEG 52.1231) and Nyssa (I.Nyssa 33, where the tribe Octavia Apollonis appears). Further excavation and high-resolution photography are required to confirm this hypothesis.

Apollonia ad Rhyndacum ancient city’s theater had a “private” spectator seating area

“Lonidos” Inscribed Seat Discovered in 5,000-Year-Old Ancient Theatre

Έφεσος: Μία ρωμαϊκή μπανιέρα, ένα άγαλμα και η αρχαία ανακύκλωση / Ephesus: A Roman bathtub, a statue and ancient recycling

Τα ευρήματα

Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του 2025 στην αρχαία πόλη της Εφέσου, κατά μήκος της οδού που οδηγεί στο Στάδιο (Stadium Street), οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μία μαρμάρινη μπανιέρα του 1ου αιώνα μ.Χ. και ένα μαρμάρινο ανδρικό άγαλμα που χρονολογείται μεταξύ τέλους 1ου αι. π.Χ. και αρχών 1ου αι. μ.Χ. Οι ανασκαφές πραγματοποιούνται στο πλαίσιο του προγράμματος «Κληρονομιά για το Μέλλον: Η Ατέλειωτη Έφεσος» του τουρκικού Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού σε συνεργασία με το Μουσείο της Εφέσου και Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτου, υπό τον συντονισμό του καθηγητή Serdar Aybek (Πανεπιστήμιο Dokuz Eylül).

"Τουρκία: Εντοπίστηκε μαρμάρινη μπανιέρα της ρωμαϊκής εποχής στην αρχαία πόλη της Εφέσου" (Lifo.gr)

"A Roman Elite’s Marble Bathtub Reused as a Fountain Trough Discovered at Ephesus" (Anatolian Archaeology)

Η μπανιέρα που βρέθηκε στην Έφεσο. Πηγή Anatolian Archaeology

Η μπανιέρα είναι από μάρμαρο Greco Scritto, μία τοπική ποικιλία με χαρακτηριστικές μαύρες φλέβες. Έχει μήκος 1,46 μ., πλάτος 0,73 μ. και ύψος 0,60 μ. Διακοσμείται με πόδια σε σχήμα λιονταριού και κυμάτιο. Η ποιότητα της κατασκευής και η επιλογή του υλικού υποδηλώνουν ότι προοριζόταν για νοικοκυριό υψηλού κοινωνικού και οικονομικού επιπέδου, πιθανώς μία από τις γνωστές «κατοικίες των πλουσίων» (Terrace Houses) της Εφέσου, όπου κατοικούσαν πλούσιες ρωμαϊκές οικογένειες.

Αυτό που καθιστά το νέο εύρημα ενδιαφέρον, δεν είναι μόνο το αντικείμενο καθεαυτό αλλά κι η επαναχρησιμοποίησή του: η μπανιέρα μετατράπηκε σε γούρνα βρύσης σε μεταγενέστερη φάση της πόλης. Για τον σκοπό αυτό ανοίχτηκαν σκόπιμα δύο οπές, μία για την είσοδο του νερού και μία για την έξοδο, αλλάζοντας έτσι την αρχική χρήση του αντικειμένου.

Φωτο 2. Το άγαλμα άγνωστου άνδρα σε δεύτερη χρήση.
Πηγή Anatolian Archaeology.

Ανάλογη τύχη είχε κι ένα άγαλμα, το οποίο απεικονίζει άγνωστο άνδρα κι ήταν κατασκευασμένο από ξεχωριστά κομμάτια (κεφάλι, άκρα, σώμα) που συναρμολογούνταν. Βρέθηκε ανεστραμμένο και με το πρόσωπο προς τα κάτω, επαναχρησιμοποιημένο ως πλάκα οδοστρώματος. Το ύψος του υπερβαίνει το ένα μέτρο. Κι εδώ παρατηρούμε το ίδιο φαινόμενο: ένα έργο τέχνης που κάποτε σηματοδοτούσε κοινωνικό κύρος μετατρέπεται σε λειτουργικό υλικό για την αστική υποδομή.

Η σπουδαιότητα του ευρήματος

Η νέα αυτή ανακάλυψη από την Έφεσο, που δε σταματά να μας εκπλήσσει, είναι σημαντική για τρεις λόγους:

Πρώτον, αποτελεί σπάνιο παράδειγμα ιδιωτικής μπανιέρας από τον ρωμαϊκό κόσμο. Ενώ τα μνημειώδη δημόσια λουτρά της Εφέσου είναι γνωστά (όπως τα Λουτρά του Λιμένα της Εφέσου που καλύπτουν σχεδόν 70.000 τ.μ. ή τα Λουτρά της Σχολαστικής), οι μικρότερες μπανιέρες για οικιακή χρήση σπάνια διασώζονται. Η εν λόγω μπανιέρα προσφέρει πληροφορίες για τις συνήθειες καθημερινότητας και υγιεινής των αστικών ελίτ.

Η σπανιότητα τέτοιων ευρημάτων επιβεβαιώνεται από τα συγκριτικά δεδομένα: στην Πομπηία, για παράδειγμα, έχουν εντοπιστεί μόνο τρία-τέσσερα μεγάλα ιδιωτικά λουτρικά συγκροτήματα (όπως στη Βίλλα της Julia Felix, στην Οικία του Λαβυρίνθου και στη Βίλλα του Διομήδη), αλλά αυτά περιλαμβάνουν ολόκληρες εγκαταστάσεις με πισίνες, υπόκαυστο, caldaria και frigidaria κι όχι μεμονωμένες μπανιέρες. Μία από τις λίγες γνωστές πολυτελείς ιδιωτικές μπανιέρες είναι η διάσημη μπανιέρα του Νέρωνα στη Domus Aurea (σήμερα στο Μουσείο του Βατικανού), αλλά η κλίμακα πολυτέλειας δεν είναι συγκρίσιμη. Η μπανιέρα της Εφέσου αντιπροσωπεύει έναν ενδιάμεσο τύπο: πολυτελές οικιακό αντικείμενο για ατομική χρήση.

Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα γνωρίζουμε ότι από τις αρχές του 1^ου αι. μ.Χ. σταδιακά εισάγονται στη Μ. Ασία τα ιδιωτικά λουτρά του «ιταλιώτικου» τύπου (βαλανεία), τα οποία με το πέρασμα του χρόνου γίνονται πιο σύνθετες εγκαταστάσεις. Τέτοιοι χώροι δεν εξυπηρετούσαν μόνη τις ανάγκες υγιεινής, αλλά ήταν επίσης δηλωτικά της κοινωνικής θέσης της οικογένειας που τα διέθετε. Συνήθως βρίσκονταν κοντά στην κουζίνα ή στις τουαλέτες της οικίας. Από τις ανασκαφές που έγιναν στις οικίες της Εφέσου γνωρίζουμε ότι η οικία 2 (Hanghaus 2) διέθετε ιδιωτικό λουτρό. Η κατοικία 7 (Wohneinheit 7) από την οικοδομική φάση ΙΙ κι εξής διέθετε λουτρό στη Β. πλευρά του περιστύλιου. Λουτρό επίσης διέθετε κι η κατοικία 6 (Wohneinheit 6) με πολλά δωμάτια στην Α. πλευρά του περιστυλίου. Μπανιέρες, όπως αυτή που ανακαλύφθηκε στην Έφεσο, ήταν ατομικές και μάλλον χρησιμοποιούνταν στο caldarium. Με βάση την τυπολογία για τα ρωμαϊκά λουτρά της Μ. Ασίας που προτείνει η  Inge Uytterhoeven (“Bathing in a ›Western Style‹. Private Bath Complexes in Roman and Late Antique Asia Minor,” Istanbuler Mitteilungen 61, 2011, 287–346) το εύρημα από την Έφεσο φαίνεται να συνδέεται με την πρώιμη φάση εισαγωγής των ιδιωτικών λουτρών στη Μ. Ασία (αρχές του 1^ου αι. μ.Χ.).

Δεύτερον, η συστηματική επαναχρησιμοποίηση και των δύο αντικειμένων φωτίζει τις μεταβολές στις προτεραιότητες της πόλης με την πάροδο του χρόνου. Η μετατροπή της μπανιέρας σε γούρνα βρύσης και του αγάλματος σε οδόστρωμα δεν είναι τυχαία. Αντανακλούν μία συνειδητή απόφαση να προσαρμοστούν πολυτελή αντικείμενα ιδιωτικής χρήσης για να εξυπηρετήσουν δημόσιες λειτουργίες.

Τρίτον, τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν την αστική αρχαιολογία (urban archaeology) ως πεδίο που μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη μιας πόλης διαχρονικά. Η Έφεσος δεν ήταν στατική αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που προσαρμοζόταν συνεχώς στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες.

Το φαινόμενο του recycling αρχιτεκτονικών τμημάτων, μνημείων και αγαλμάτων είναι καλά τεκμηριωμένο στην αρχαιότητα (αλλά και μέχρι  τους νεότερους χρόνους).

Αυτό που καθιστά την περίπτωση της Εφέσου ενδιαφέρουσα είναι η σαφής μετάβαση από το ιδιωτικό στο δημόσιο: αντικείμενα που κάποτε σηματοδοτούσαν προσωπικό πλούτο και κοινωνική διάκριση μετατρέπονται σε λειτουργικά στοιχεία της αστικής υποδομής. Αυτή η μετατροπή αντανακλά όχι μόνο πρακτικές ανάγκες αλλά ενδεχομένως επίσης κοινωνικές αλλαγές.

Ανοικτά ερωτήματα

Η ανακάλυψη αυτή εγείρει σημαντικά ερωτήματα:

Χρονολόγηση της επανάχρησης: Πότε ακριβώς έγινε η μετατροπή της μπανιέρας σε γούρνα και του αγάλματος σε οδόστρωμα; Η ανακοίνωση στα διαδικτυακά μέσα αναφέρεται σε "μεταγενέστερη φάση επισκευών» χωρίς άλλες διευκρινίσεις. Μία πιο συγκεκριμένη χρονολόγηση θα βοηθούσε να κατανοήσουμε το πλαίσιο αυτών των αλλαγών.

Η αιτία της επανάχρησης; Η επαναχρησιμοποίηση πολυτελών αντικειμένων σε λειτουργικούς ρόλους οφείλεται σε έλλειψη πόρων (οικονομική παρακμή), σε αλλαγή των κοινωνικών δομών (υποχώρηση των ελίτ), ή σε συνδυασμό των δύο; Υπάρχουν άλλα αρχαιολογικά δεδομένα από την ίδια περίοδο που θα μπορούσαν να διευκρινίσουν την εικόνα;

Παράλληλα στην Έφεσο; Πόσο συχνό ήταν αυτό το φαινόμενο; Υπάρχουν άλλα παραδείγματα μετατροπής ιδιωτικών πολυτελών αντικειμένων σε δημόσια λειτουργικά στοιχεία στην ίδια πόλη;

Ένα τελευταίο σχόλιο

Τα ευρήματα από την Έφεσο μας υπενθυμίζουν ότι η αρχαιολογία δεν αφορά μόνο τα εντυπωσιακά μνημεία και τα μνημειώδη έργα τέχνης, αλλά και τις μικρές, καθημερινές λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν πώς οι άνθρωποι προσαρμόζονταν στις αλλαγές. Μία μπανιέρα που γίνεται δεξαμενή νερού, ένα άγαλμα που γίνεται πλάκα δρόμου—αυτά τα αντικείμενα διηγούνται μία ιστορία συνέχειας μέσα από την επαναπροσαρμογή τους σε νέα πλαίσια και νέες ανάγκες.

Σε αυτήν την ιστορία φαίνεται πώς το παρελθόν δεν καταργείται αλλά ανακυκλώνεται, πώς τα σύμβολα κύρους μετατρέπονται σε εργαλεία επιβίωσης, και πώς μία πόλη, όπως η Έφεσος, αντί να παγώσει στο χρόνο, εξακολουθούσε να ζει, να αλλάζει και να βρίσκεται σε μία συνεχή σχέση με το δικό της παρελθόν ακόμη και μέσα από τα υλικά αντικείμενα αυτού του παρελθόντος.

---------------------------------------------------------

ENGLISH SUMMARY

Ephesus: A Roman Bathtub, a Statue, and the History of Reuse

During the 2025 excavation season at ancient Ephesus, archaeologists uncovered a first-century CE marble bathtub and a male statue (late 1st century BCE to early 1st century CE) along Stadium Street. The excavations are part of the "Heritage for the Future: Endless Ephesus" program conducted by Turkey's Ministry of Culture and Tourism in collaboration with the Ephesus Museum and the Austrian Archaeological Institute, coordinated by Professor Serdar Aybek (Dokuz Eylül University).

The bathtub, carved from local Greco Scritto marble with distinctive black veins (1.46 x 0.73 x 0.60 m), features lion-paw feet and egg-and-dart (kymation) decoration, indicating elite domestic use—likely from the Terrace Houses where wealthy Roman families resided. It was later converted into a fountain basin, with two holes deliberately drilled for water flow, completely transforming its original function.

The statue, depicting an unknown man and carved in separate pieces (head, limbs, body) designed to be assembled, was found face-down and inverted, repurposed as paving stone. Here too we see the same phenomenon: a work of art that once signaled social prestige transformed into functional material for urban infrastructure.

Significance: The discovery is important for three reasons. First, it represents a rare example of a private bathtub from the Roman world. While Ephesus's monumental public baths are well known (such as the Harbor Baths covering nearly 70,000 m² and the Baths of Scholastica), smaller bathtubs for domestic use rarely survive. The rarity of such finds is confirmed by comparative evidence: Pompeii has yielded only three to four large private bath complexes (Villa of Julia Felix, House of the Labyrinth, Villa of Diomede), but these were complete facilities with pools, hypocausts, caldaria, and frigidaria—not standalone bathtubs. One of the few known luxury bathtubs is Nero's famous bath from the Domus Aurea (now in the Vatican Museum), but its scale of luxury is incomparable. The Ephesus bathtub represents an intermediate type: a luxury household object for individual use.

Based on archaeological evidence, we know that from the early 1st century CE, private baths of the "Italic type" were gradually introduced to Asia Minor, becoming increasingly complex installations over time. Such spaces served not only hygienic needs but also signified the social status of the families who possessed them. From excavations at Ephesus houses, we know that House 2 (Hanghaus 2) had a private bath. Dwelling 7 (Wohneinheit 7) from building phase II onwards had a bath on the north side of the peristyle. Dwelling 6 (Wohneinheit 6) also had a bath with multiple rooms on the east side of the peristyle. Bathtubs like the one discovered at Ephesus were individual and probably used in the caldarium. Based on Inge Uytterhoeven's typology for Roman baths in Asia Minor ("Bathing in a 'Western Style'. Private Bath Complexes in Roman and Late Antique Asia Minor," Istanbuler Mitteilungen 61, 2011, 287–346), the Ephesus find appears to connect with the early phase of introducing private baths to Asia Minor (early 1st century CE).

Second, the systematic reuse of both objects illuminates changing urban priorities over time. The conversion of the bathtub into a fountain basin and the statue into paving material was not accidental but reflects a conscious decision to adapt luxury private objects for public functions.

Third, these finds highlight urban archaeology as a field that allows us to track a city's evolution over time. Ephesus was not static but a living organism constantly adapting to economic, social, and political conditions.

The recycling of architectural elements, monuments, and statues is well documented in antiquity (and into modern times). What makes the Ephesus case interesting is the clear transition from private to public: objects that once signaled personal wealth and social distinction were transformed into functional elements of urban infrastructure. This transformation reflects not only practical needs but possibly also social changes.

Open questions: When exactly did this reuse occur? Online announcements refer to a "later phase of repairs" without further clarification. More specific dating would help us understand the context of these changes. Does the reuse of luxury objects in functional roles result from resource scarcity (economic decline), changes in social structures (elite retreat), or a combination of both? Are there other archaeological data from the same period that could clarify the picture? How common was this phenomenon? Are there other examples of converting private luxury objects into public functional elements in the same city?

The Ephesus finds remind us that archaeology concerns not only impressive monuments and monumental artworks but also small, everyday details that reveal how people adapted to change. A bathtub that becomes a water basin, a statue that becomes a paving stone—these objects tell a story of continuity through adaptation to new contexts and new needs.

In this story we see how the past was not abolished but recycled, how symbols of prestige were transformed into tools of survival, and how a city like Ephesus, instead of freezing in time, continued to live, change, and maintain a continuous relationship with its own past even through the material objects of that past.

Sources:

• Anatolian Archaeology
• Türkiye Today

Ένα νεκροταφείο μονομάχων; / A gladiators' graveyard?

Τούρκοι αρχαιολόγοι που εργάζονται στις ανασκαφές της αρχαίας Αναζάρβου (Κιλικία της Μ. Ασίας) ανακοίνωσαν την ανακάλυψη ενός νεκροταφείου μονομάχων. Τα σχετικά δημοσιεύματα στον τύπο δε δίνουν αρκετές πληροφορίες και συνδυάζουν το νέο εύρημα με την παλαιότερη εκτίμηση ότι στο αμφιθέατρο της πόλης, που ήρθε στο φως, φιλοξενούνταν μονομαχικοί αγώνες (βλ. σχετικό δημοσίευμα της Hurriyet Daily).  Αν η εκτίμηση των αρχαιολόγων ισχύει, τότε πρόκειται για ένα εξαιρετικά εντυπωσιακό και μοναδικό εύρημα, καθώς δεν έχουν εντοπιστεί πολλοί τέτοιοι τόποι ταφής μονομάχων στον αρχαίο κόσμο.  Για τις επιγραφικές μαρτυρίες από ταφικά μνημεία μονομάχων στο ανατολικό τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας βλ. την κλασική μελέτη του Louis Robert, Les gladiateurs dans l' orient grec (1940). 

Gladiator tombs discovered in ancient city in southern Turkiye

Open Access: Ένα βιβλίο για τα ιερά της Μ. Ασίας στην ελληνιστική εποχή / Open Access: A book on the Asia Minor sanctuaries of the Hellenistic period

Christina G. Williamson,  Urban Rituals in Sacred Landscapes in Hellenistic Asia Minor. Religions in the Graeco-Roman World, 196. Brill, 2021. 

ISBN: 978-90-04-46127-7

Στο τρέχον τεύχος του Historia / In the current issue of Historia

 Historia 70/2 (2021)

• Mait Kõiv,  "Why Did the Greeks hate the Tyrants? A Comparative View on Monarchy in Archaic Greece," 134-184 (abstract)
• Jason D. Porter, "The Apophora and the “Leasing” of Property to Slaves and Manumitted Slaves in Classical Athens," 185-205 (abstract)
• Jonas Borsch, "Erdbeben im römischen Kleinasien und die Grenzen der Resilienz," 206-241 (abstract)
• Jeffrey Easton, "Mostly Work and Some Play," 242-266 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Electrum / In the current issue of Electrum

 Electrum 27 (2020)

• Paulina Komar, "Aegean Enigma: The Rise and Fall of Vineyards during Antiquity," 33-43
• Tomasz Grabowski, "The Activity of Ptolemy II’s Fleet in the Aegean Sea," 131-148 
• Hadrien Bru, "Les Pisidiens à Rhodes aux époques hellénistique et romaine," 149-171
• Marcin N. Pawlak, "Theophanes, Potamon and Mytilene’s Freedom," 173-188

Στο τρέχον τεύχος του PHASIS / In the current issue of PHASIS

 PHASIS: Greek and Roman Studies 23 (2020)

• Thomas Emmrich, "Pygmalionismus. Über Narzissmus, Gender und Kunst," 4-53
• Magda Mtchedlidze, "The Biblical Quotations in the Old Georgian Translations of The Hexaemeron of Basil of Caesarea," 54-73
• Simone Rendina, "The Cities of the Greek East after the First Mithridatic War. Aspects of Sulla’s Financial Policy," 74-92
• Luca Ricci, "Anatomical Ex-Votos as a Reflection of "Religious Romanization"? Reappraising a Central Italian Practice," 93-116

Ζωντανεύοντας την καθημερινότητα μιας αρχαίας πόλης / Unravelling everyday life of an ancient city

Φωτο: ΑΑ

Ένα σημαντικό εύρημα έφεραν στο φως αρχαιολόγοι που εργάζονται στην ανασκαφή του θεάτρου της αρχαίας πόλης των Μύρων. Κάτω από το ρωμαϊκό θέατρο εντόπισαν κτίσματα κι ένα μικρότερο θέατρο της ελληνιστικής περιόδου. Στο ίδιο στρώμα της ανασκαφής βρέθηκε μεγάλος αριθμός αγαλματιδίων θεοτήτων, ανδρών, γυναικών, ζώων αλλά και χάλκινα και αργυρά αντικείμενα. Πολλά από τα αγαλματίδια διασώζουν ίχνη χρώματος και μας δίνουν πληροφορίες για τα ενδύματα της εποχής εκείνης. Επιπλέον απεικονίζουν σκηνές της καθημερινότητας των κατοίκων της πόλης κατά 2ο και 1ο αι. π.Χ.:

Figurines found at ancient Myra in southern Turkey 

Η κυρία της ημέρας / The lady of the day

Το αποτετμημένο κεφάλι του γυναικείου
αγάλματος που βρέθηκε στην Πέργη
(Φωτο: DHA)

Η πρώτη κυρία της σειράς αναρτήσεων που αρχίζει σήμερα και θα ενημερώνεται τακτικά κι είναι αφιερωμένη σε γυναίκες της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, κατάγεται από την Πέργη της Μ. Ασίας. Το άγαλμά της βρέθηκε στις πρόσφατες ανασκαφές στην αρχαία τοποθεσία και χρονολογείται στον 3ο αι. μ.Χ. Μολονότι η κεφαλή του αγάλματος είχε αποκοπεί από τον κορμό, έχει βρεθεί (βλ. φωτο) και αποτελεί ένα χαρακτηριστικό δείγμα της υψηλής τέχνης του 3ου αι. Πρόκειται προφανώς για γυναίκα με παρουσία στη δημόσια ζωή της πόλης (ίσως μία ιέρεια;). Άλλωστε τα επιγραφικά μνημεία της πόλης βεβαιώνουν τη δημόσια γυναικεία παρουσία στην Πέργη:

3rd-century statue unearthed in ancient Greek city of Perge 

Στο τρέχον τεύχος του Klio / In the current issue of Klio

Klio 102:1 (2020)

• Stefano G. Caneva, "À propos du début du décret d’Aigai en l’honneur du roi Séleucos I et d’Antiochos I," 36–43 (abstract)
• Victor Parker, "On the Historical Value of 2 Maccabees," 44–70 (abstract)
• Philipp Pilhofer, "Die Geschichte des ‚Rauhen Kilikien‘ unter den Römern," 71–120 (abstract)
• Frederik Juliaan Vervaet, "Subsidia dominationi: The Early Careers of Tiberius Claudius Nero and Nero Claudius Drusus Revisited," 121–201 (abstract)
• Alexander V. Makhlaiuk, "Emperors’ Nicknames and Roman Political Humour," 202–235 (abstract)
• Christopher Schliephake, "Gelehrte, Generäle und Glücksritter auf den Spuren Alexanders des Großen – Antike Rezeptionsgeschichte, Reiseliteratur und die ‚north-west frontier‘ Britisch-Indiens im 19. Jahrhundert," 273–304 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Anatolian Studies / In the current issue of Anatolian Studies

Anatolian Studies 69 (2019)

• Ekin Kozal, "The dualistic nature of a Red Lustrous Wheelmade bowl from Boğazköy with a depiction of a victorious armed warrior," 95-108
• Elspeth R.M. Dusinberre, "The collapse of empire at Gordion in the transition from the Achaemenid to the Hellenistic world," 109-132
• N.P. Milner, "Leader-gods and pro poleos priests: Leto, Apollo, Zeus and the imperial cult at Oinoanda," 133-154
• Hale Güney, "The sanctuary of Zeus Sarnendenos and the cult of Zeus in northeastern Phrygia," 155-174

 

Πολιτισμικές επιδράσεις στην αρχαία Γαλατία / Cultural Influences in Ancient Galatia

Στο περιοδικό Anatolia antiqua. Eski Anadolu δημοσιεύεται η μελέτη του Kevin Parachaud για τις πολιτισμικές επιδράσεις στην αρχαία Γαλατία με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα:

 Kevin Parachaud, "Les Galates en Asie mineure au regard de la culture matérielle. Hellénisation, maintien, acculturation?"

Οι αρχαίες Κολοσσές / Ancient Colossae

Oι αρχαίες Κολοσσές παραμένουν θαμμένες και ανεξερεύνητες κοντά στη σημερινή Honaz. Στη σελίδα Bible History Daile διαβάστε μία περίληψη του άρθρου του Michael Trainor, "Colossae-Colossal in Name Only?" που δημοσιεύεται στο τεύχος Μαρτίου/Απριλίου 2019 του Biblical Archaeology Review. 

Where Is Biblical Colossae?

Το Πλουτώνιο στην Ιεράπολη της Φρυγίας / Ploutonion in Hierapolis of Phrygia

Journal of Roman Archaeology 31 (2018)

Francesco D'Andria, "The Ploutonion of Hierapolis in light of recent research (2013-17), 90-129 (abstract)
   

Mια ιστοσελίδα για τις αρχαίες Σάρδεις / A website for ancient Sardis

Στην ιστοσελίδα The Archeological Exploration of Sardis υπάρχει σημαντικό υλικό για τα αρχαιολογικά ευρήματα, τις επιγραφές, τα νομίσματα κ.ά. που προέρχονται από τις ανασκαφές και την επιτόπια έρευνα στον αρχαιολογικό χώρο των Σάρδεων:

The Archaeological Exploration of Sardis: Digital Resource Center

Το τρέχον τεύχος του EC / The current issue of EC

Early Christianity 9:2  (2018)

• Christopher J. Cornthwaite, "Seven Letters from Jesus and Manufacturing Social Capital in Revelation," 135-157 (abstract)
• Charles H. Cosgrove, "The Syntax of Early Christian Hymns and Prayers Revisiting Relative and Participial Styles for Making Assertions about a Deity," 158-180 (abstract)
• Michael W. Holmes, "Dating the Martyrdom of Polycarp," 181-200 (abstract)
• Peter Malik, "Whose Fathers? A Note on the (Un-)Johannine Echo in the Egerton Gospel," 201-211 (abstract)
• Roger S. Bagnall, "Christianity in the Smyrna Graffiti," 215-218
• Mordechai Aviam, "First-Century Galilee – New Discoveries," 219-226

Στο τρέχον τεύχος του PEQ / In the current issue of PEQ

Palestine Exploration Quarterly 149:2 (2017)

• David Gurevich, "The Water Pools and the Pilgrimage to Jerusalem in the Late Second Temple Period," 103-134 (abstract)
• David Kennedy, "Losing—and Salvaging?—the Rural Landscape of Graeco-Roman Philadelphia," 135-161 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Klio / In the current issue of Klio

Klio 98:2 (2016)

• Felix K. Maier, "Chronotopos. Erzählung, Zeit und Raum im Hellenismus," 465-494 (abstract)
• Maxim M. Kholod, "The Cults of Alexander the Great in the Greek Cities of Asia Minor," 495-525 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του JRS / In the current issue of JRS

Journal of Roman Studies 106 (2016)

• Clare Rowan, "Ambiguity, Iconology and Entangled Objects on Coinage of the Republican World," 21-57 (abstract)
• Celia E. Schultz, "Roman Sacrifice, Inside and Out,"  58-76 (abstract)
• Eleanor Cowan, "Contesting Clementia: the Rhetoric of Severitas in Tiberian Rome before and after the Trial of Clutorius Priscus," 77-101 (abstract)
• Virginia Closs, "Neronianis Temporibus: The So-Called Arae Incendii Neroniani and the Fire of A.D. 64 in Rome's Monumental Landscape," 102-123 (abstract)
• Benedikt Eckhardt, "Romanization and Isomorphic Change in Phrygia: the Case of Private Associations," 147-171 (abstract)
• Paul Schubert, "On the Form and Content of the Certificates of Pagan Sacrifice," 172-198 (abstract)