Από την ιέρεια των Σεβαστών στον Λόγο του κατά Ιωάννη: ένα μνημείο της Φασηλίδας και οι μεταμορφώσεις του / From the priestess of the Sebastoi to John's Logos: a monument from Phaselis and its transformations

 Ένα πρόσφατα δημοσιευμένο επιγραφικό εύρημα από τη Φασηλίδα της Λυκίας προσφέρει ένα εξαιρετικά διδακτικό παράδειγμα για το πώς το ίδιο μνημείο επαναχρησιμοποιείται σε διαφορετικές θρησκευτικές και ιδεολογικές συνάφειες και σε διαφορετικές ιστορικές στιγμές.

Στην αρχική του χρήση (2^ος αι. μ.Χ.) το μνημείο ήταν μία βάση από ασβεστόλιθο που έφερε τιμητική επιγραφή για την Αυρήλια Απφία, μέλος της τοπικής αριστοκρατίας, η οποία τιμήθηκε ως ἱέρεια τῶν θεῶν Σεβαστῶν και ως ευεργέτις της πόλης. Η Απφία χαρακτηρίζεται ως «ἀξιολογοτάτη γυναῖκα σώφρων καὶ φιλότεκνος καὶ φίλανδρος … καὶ πρώτη τῆς πόλεως», τίτλοι που δηλώνουν προφανώς την επιφανή θέση της ως μέλους της τοπικής αριστοκρατίας. Η τιμώμενη είναι γνωστή κι από δύο άλλα επιγραφικά μνημεία της πόλης, όπου συνδέεται με τη θέσπιση του Παλλαδείου αγώνος κι ένα χρηματικό έπαθλο για τους νικητές των αγώνων πάλης. Στη νέα επιγραφή προστίθεται ένα ακόμη στοιχείο στο βιογραφικό της, εκείνο της ιέρειας της αυτοκρατορικής λατρείας. Πρόκειται για ένα αξίωμα ιδιαίτερα σημαντικό για τις επιφανείς γυναίκες των πόλεων της Μ. Ασίας, που της προσέδιδε κύρος και αναγνωρισιμότητα στις τοπικές κοινωνίες και τις συνέδεε άμεσα με την αυτοκρατορική λατρεία και το ρωμαϊκό κέντρο εξουσίας. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε και την αναφορά των Πράξεων τόσο σε ευσχήμονες γυναίκες στο ακροατήριο του Παύλου στην Αντιόχεια της Πισιδίας (Πραξ 13:50) όσο και σε πρώτες γυναίκες της πόλης στη συναγωγή της Θεσσαλονίκης (Πραξ 17:4). Και στις δύο περιπτώσεις, η αναφορά τους ως αποδέκτες του ευαγγελίου αποτελεί θετικό στοιχείο της διάδοσης και αποδοχής του ευαγγελίου. Κι εκείνες όπως κι η Απφία της Φασηλίδας ήταν πρόσωπα με κύρος και επιρροή μέσα στις πόλεις τους κι επομένως η αποδοχή από μέρους τους του ευαγγελίου συνέβαλλε στην εδραίωση και την στήριξη της νέας πίστης στη δύσκολη αυτή αρχική φάση μέσα στις τοπικές κοινωνίες των πόλεων της Ανατολής.

Σε μεταγενέστερη φάση, ωστόσο, το μνημείο υφίσταται μια σκόπιμη μεταμόρφωση. Η αρχική λαξευμένη επιγραφή καλύπτεται με στρώμα ασβεστοκονιάματος (intonaco) και επιχρωματισμένη επιφάνεια, σε tabula ansata γράφονται (dipinto) δύο στίχοι από τον Πρόλογο του κατά Ιωάννην (Ιω 1:1 και 1:3) [Για ένα μαγικό φυλακτό με τους ίδιους στίχους από το Ιω, βλ. P.Oxy. VIII 1151]. Η χρονολόγηση αυτής της φάσης τοποθετείται όχι νωρίτερα από τον 5ο αι. μ.Χ., στο πλαίσιο της χριστιανικής ύστερης αρχαιότητας. Το μνημείο έχει μάλλον αποτροπαϊκό ή λατρευτικό χαρακτήρα. Σε κάθε περίπτωση, η εκ νέου χρήση παλαιότερων μνημείων από τους Χριστιανούς σε νέα όμως πλαίσια ήταν συνηθισμένη στη Μ. Ασία (βλ. παραδείγματα από Έφεσο, Αφροδισιάδα ή Σαγάλασσο). Κατά την εκτίμηση των ειδικών το μνημείο στη δεύτερή του χρήση πρέπει να χρησιμοποιήθηκε ως αρχιτεκτονικό μέλος σε κάποιο χριστιανικό ναό χωρίς όμως αυτό να μπορεί να ταυτοποιηθεί (σε μία τρίτη φάση, κατά την ύστερη αρχαιότητα, μάλλον αξιοποιήθηκε ως οικοδομικό υλικό στην οχύρωση της ακρόπολης).

Η αξία του συγκεκριμένου ευρήματος βρίσκεται στο ότι μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε πώς ο κόσμος της ΚΔ επανεγγράφεται υλικά στον δημόσιο χώρο. Το ίδιο μνημείο που κάποτε πρόβαλλε τη σχέση πόλης–αυτοκράτορα–θεών, μετατρέπεται σε μέσο μιας θεολογικής δήλωσης που βρίσκεται στον πυρήνα της ιωάννειας χριστολογίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η επιλογή του ίδιου του κειμένου: οι πρώτοι αυτοί στίχοι του κατά Ιωάννην είναι μία πυκνή κοσμολογική και θεολογική διακήρυξη. Εκεί όπου η προηγούμενη επιγραφή μιλούσε για την ευσέβεια προς τους Σεβαστούς, το dipinto διακηρύσσει τον Λόγο κι ότι πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο. Η αντικατάσταση δεν είναι απλώς αισθητική· είναι συμβολική και ιδεολογική. Επιπλέον, όπως ήδη αναφέρθηκε, η χρήση του σε αντικείμενα με αποτροπαϊκό και μαγικό χαρακτήρα είναι γνωστή (βλ. Craig A. Evans, “Mark’s Incipit in Early Amulets and the Question of Its Original Reading,” στο Themes and Texts, Exodus and Beyond: Essays in Honour of Larry J. Perkins. London .2024, 202 κι εξ.).

Το μνημείο της Φασηλίδας, λοιπόν, όπως κι άλλα παρόμοια μνημεία από τη Μ. Ασία,  λειτουργεί ως μικρογραφία μιας ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας: της μετάβασης από τον θρησκευτικό λόγο της ρωμαϊκής πόλης στον χριστιανικό λόγο της ύστερης αρχαιότητας. Και ακριβώς γι’ αυτό, παρότι το χριστιανικό στρώμα είναι μεταγενέστερο, το εύρημα φωτίζει ουσιαστικά τον κόσμο μέσα στον οποίο γεννήθηκε η Καινή Διαθήκη — και τον τρόπο με τον οποίο αυτός ο κόσμος μετασχηματίστηκε.

Murat Arslan -  Nihal Tüner Önen, “Three New Inscriptions from Phaselis: An Imperial Dedication, an Honorific Inscriptionfor Aurelia Apphia, and Christian Dipinto,” Libri 11 (2025): 267-277

----------------------------------------------------------------------------

A recently published epigraphic find from Phaselis in Lycia offers an exceptionally instructive example of how the same monument is reused in different religious and ideological contexts and at different historical moments.

In its original use (2nd century CE), the monument was a limestone base bearing an honorific inscription for Aurelia Apphia, a member of the local aristocracy, who was honored as priestess of the divine Augusti (ἱέρεια τῶν θεῶν Σεβαστῶν) and as benefactress of the city. Apphia is characterized as "a most distinguished woman, prudent, fond of her children and devoted to her husband... and foremost lady of the city," titles that clearly indicate her prominent position as a member of the local aristocracy. The honorand is also known from two other epigraphic monuments from the city, where she is associated with the establishment of the Palladeios Agon and a monetary prize for the winners of the wrestling competitions. The new inscription adds another element to her biography: that of the priestess of the imperial cult. This was a particularly important office for prominent women in the cities of Asia Minor, conferring prestige and recognition within local communities and connecting them directly with the imperial cult and the Roman center of power. We should recall here the reference in Acts both to prominent women in Paul's audience in Pisidian Antioch (Acts 13:50) and to leading women of the city in the synagogue of Thessalonica (Acts 17:4). In both cases, their mention as recipients of the gospel constitutes a positive element in the spread and acceptance of the gospel. They, like Apphia of Phaselis, were persons of prestige and influence within their cities, and therefore their acceptance of the gospel contributed to the establishment and support of the new faith during this difficult initial phase within the local communities of the cities of the East.

In a later phase, however, the monument underwent a deliberate transformation. The original carved inscription was covered with a layer of lime plaster (intonaco) and painted surface; within a tabula ansata were written (dipinto) two verses from the Prologue of John's Gospel (John 1:1 and 1:3) [For a magical amulet with the same verses from John, see P.Oxy. VIII 1151]. The dating of this phase is placed no earlier than the 5th century CE, within the context of Christian Late Antiquity. The monument probably had an apotropaic or cultic character. In any case, the reuse of earlier monuments by Christians in new contexts was common in Asia Minor (see examples from Ephesus, Aphrodisias, or Sagalassos). According to specialists' assessment, in its second use the monument must have been employed as an architectural element in some Christian church, though this cannot be identified (in a third phase, during Late Antiquity, it was probably utilized as building material in the fortification of the acropolis).

The value of this particular find lies in allowing us to observe how the world of the New Testament is materially re-inscribed in public space. The same monument that once projected the relationship of city–emperor–gods is transformed into a vehicle for a theological statement at the core of Johannine Christology.

The choice of the text itself is also of particular significance: these opening verses of John's Gospel are a dense cosmological and theological declaration. Where the previous inscription spoke of piety toward the Augusti, the dipinto proclaims the Word and that all things came into being through him (πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο). The replacement is not merely aesthetic; it is symbolic and ideological. Moreover, as already mentioned, its use on objects with apotropaic and magical character is well known (see Craig A. Evans, "Mark's Incipit in Early Amulets and the Question of Its Original Reading," in Themes and Texts, Exodus and Beyond: Essays in Honour of Larry J. Perkins. London 2024, 202ff.).

The monument from Phaselis, then, like other similar monuments from Asia Minor, functions as a microcosm of a broader historical process: the transition from the religious discourse of the Roman city to the Christian discourse of Late Antiquity. And precisely for this reason, although the Christian layer is later, the find substantially illuminates the world in which the New Testament was born—and the way in which that world was transformed.

Murat Arslan - Nihal Tüner Önen, "Three New Inscriptions from Phaselis: An Imperial Dedication, anHonorific Inscription for Aurelia Apphia, and Christian Dipinto," Libri 11 (2025): 267-277