Το τρέχον τεύχος του Journal for the Study of Pseudepigrapha / The current issue of the Journal for the Study of Pseudepigrapha

 Το τεύχος Δεκεμβρίου 2025 του JSPs είναι αφιερωμένο στο φύλο και στη γυναίκα στον αρχαίο Ιουδαϊσμό και στον πρώιμο Χριστιανισμό. Δίνω τα περιεχόμενα και στη συνέχεια γράφω μερικές σκέψεις για δύο από τα άρθρα του τεύχους. [An English summary of my comments at the end of the post]

Τα δύο άρθρα που σχολιάζω εδώ—της Meyer για τις γυναίκες στην ανάσταση και του Kunkel για το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου—δεν ασχολούνται απλώς με λεπτομέρειες που αφορούν ένα ακαδημαϊκό κοινό. Θέτουν ερωτήματα με άμεσες συνέπειες: Πώς οι αρχαίες κοινότητες θυμούνταν την πρώτη γενιά των μαθητών και μαθητριών; Ποιοι ρόλοι ηγεσίας ήταν προσβάσιμοι στις γυναίκες; Πώς η θεότητα επικοινωνεί με τους ανθρώπους πέρα από πολιτισμικούς, θρησκευτικούς και έμφυλους περιορισμούς; Αυτά τα ερωτήματα είναι σημαντικά και σήμερα.

Journal for the Study of Pseudepigrapha 35:2 (2025)

• Gerbern S. Oegema / Jackie Wyse-Rhodes, "Introduction: Women and gender in ancient Judaism and Christianity," 101-104
• Katharine Fitzgerald, "Threatened bodies: Gender and trauma in the narratives of Judith and Susanna," 105-127 (περίληψη/abstract)
• Sarina Odden Meyer, "The heroines are in the details: Rediscovering the women in the resurrection narratives," 128-159 (OA)
• Daniel J. Kunkel, "The suffering of Pilate’s wife: Rethinking Matthew 27:19b in light of Matthean Christology," 160-173 (περίληψη/abstract)
• Carly Daniel-Hughes, "Adornments of empire: Early Christian dress and the colonial composition of gender," 174-197 (OA)

(a) Sarina Odden Meyer, "The heroines are in the details: Rediscovering the women in the resurrection narratives"

Η Sarina Odden Meyer (Concordia University) υποστηρίζει ότι οι λεπτομέρειες σχετικά με ηγετικό ρόλο των γυναικών στις πρώιμες χριστιανικές κοινότητες, οι οποίες εντοπίζονται μέσα στις αφηγήσεις της ανάστασης αντιπροσωπεύουν τις παλαιότερες μνήμες της αρχαίας χριστιανικής παράδοσης. Μέσα από συστηματική σύγκριση των τριών εκδοχών του τέλους του κατά Μάρκον (απότομο 16:8, σύντομο και εκτενές 16:9-20) και των αφηγήσεων της ανάστασης στα άλλα τρία κανονικά ευαγγέλια, η Meyer αποκαλύπτει ένα πρότυπο gendered redaction με στόχο τη σταδιακή διαγραφή, μείωση και απόκρυψη του ρόλου των γυναικών.

Μεθοδολογική Καινοτομία

Από πλευράς μεθοδολογίας η μελέτη της Meyer ξεχωρίζει για τη διεπιστημονική προσέγγιση: συνδυάζει την κριτική του κειμένου και την ιστορικοκριτική μέθοδο (κυρίως στο επίπεδο της ιστορίας της σύνταξης) με αρχαιολογικά στοιχεία από την πρώιμη χριστιανική τέχνη (εδώ στηρίζεται κυρίως στην έρευνα της Ally Kateusz για την παρουσία των γυναικών στις αφηγήσεις και τις εικονογραφικές παραστάσεις της ιστορίας της Κοίμησης της Θεοτόκου). Η χρήση της τέχνης ως «αποθετηρίου μνήμης», όπου διατηρούνται λεπτομέρειες που διαγράφονται από την κειμενική παράδοση, είναι ιδιαίτερα πρωτότυπη.

Βασικοί δείκτες της gendered redaction των κειμένων που εξετάζει η M. είναι οι εξής: ονόματα γυναικών, παρουσία, ομιλία, κίνηση, στάση σώματος, κατοχή μύρων/θυμιάματος, και ο τελετουργικός ρόλος των γυναικών.

Κύρια Επιχειρήματα

1. Το μακρό τέλος του Μάρκου διατηρεί παλαιότερες μνήμες

Αντίθετα με την επιστημονική συναίνεση, το μακρό τέλος (16:9-20) - που περιέχεται στο 99% των 1,600+ χειρογράφων - διατηρεί περισσότερες λεπτομέρειες για το γυναικείο ηγετικό ρόλο:

• Δεν αναφέρει τον Πέτρο ονομαστικά
• Καταγράφει την επίπληξη του Ιησού στους έντεκα για τη δυσπιστία τους προς τις γυναίκες (16:14)
• Συνδέεται με την παράδοση της Q (ισότιμη αξιοπιστία μαρτύρων)

2. Τα μύρα ως λειτουργικό θυμίαμα

Η Meyer υποστηρίζει ότι οι γυναίκες πήγαν στον τάφο με λιβανωτούς για μία ταφική τελετουργία κι όχι για να αλείψουν το σώμα του Ιησού. Ωστόσο, στα κανονικά ευαγγέλια παρατηρείται μία σταδιακή διαγραφή αυτού του ρόλου: μύρα + άλειψη (Μάρκος) → μόνο μύρα (Λουκάς) → "να δουν" (Ματθαίος) → τίποτα (Ιωάννης).

Η αρχαία χριστιανική τέχνη, ωστόσο, διασώζει αυτή τη λειτουργική διάσταση της παρουσίας των γυναικών στον τάφο:

• Μία πυξίδα από ελεφαντόδοντο (500 μ.Χ.): πέντε γυναίκες στην αγία τράπεζα στο ναό της Αναστάσεως με λιβανωτούς
• Παράδοση για μυρροφόρες που λειτούργησαν στην Ανάσταση (Typikon 1122)
• Ένα ξυλόγλυπτο από την Santa Sabina (420-430 μ.Χ.), όπου δύο γυναίκες με αντικείμενα (πιθανώς μύρα) συναντούν όρθιο άγγελο

Συμπέρασμα: Η χριστιανική λατρεία μπορεί να ξεκίνησε με γυναικείες τελετουργίες θρήνου-ανάστασης, προγενέστερες του κηρύγματος στην 1 Κορ. 15:3-8.

3. Συστηματική αντικατάσταση γυναικών από άνδρες

Παρατηρείται μία σταδιακή εισαγωγή ανδρών στις αφηγήσεις για την ανάσταση:

• Μάρκος: αναφορά μόνο στον Πέτρο (16:7)
• Ματθαίος: φρουροί
• Λουκάς: Ο Πέτρος μπαίνει στον τάφο (24:12), "ὤϕθη Σίμωνι" (24:34)
• Ιωάννης: Πέτρος + αγαπημένος μαθητής μπαίνουν, Μαρία σκύβει από έξω

Κατά την M. είναι αξιοσημείωτο ότι ούτε στον Λουκά ούτε στον Ιωάννη οι άνδρες που επισκέπτονται τον τάφο μιλούν. Διατυπώνει την υπόθεση ότι η παράδοση των λόγων των γυναικών ήταν τόσο ισχυρή που δεν μπορούσαν να αποδοθούν σε άλλους στη συνέχεια.

Αξιολόγηση και Ερωτήματα

Η μελέτη της M. είναι μία πολύ προσεγμένη δουλειά η οποία στηρίζεται σε έναν γόνιμο συνδυασμό της φεμινιστικής ερμηνείας με την κριτική του κειμένου, την ιστορικοκριτική ανάλυση αλλά και την ιστορία της πρόσληψης. Κι όπως κάθε τέτοια πρωτότυπη έρευνα, είναι εύλογο να προκαλεί μία σειρά από ερωτήματα. Εδώ αναφέρω μόνο τρία:

1. Κυκλικό επιχείρημα; Η Meyer θεωρεί ότι κείμενα που διασώζουν περισσότερες λεπτομέρειες διασώζουν την παλαιότερη μνήμη των αρχαίων χριστιανικών κοινοτήτων, αλλά αναγνωρίζει εξαιρέσεις (π.χ. σύντομο Αιθιοπικό χειρόγραφο με μοναδικές λεπτομέρειες). Με ποια κριτήρια αποφασίζουμε πότε το περισσότερο είναι και αρχαιότερο;
2. Ιστορική ανάμνηση ή θεολογική επανερμηνεία; Πώς μπορούμε να διακρίνουμε μεταξύ της ιστορικής ανάμνησης και πρώιμης θεολογικής επανερμηνείας μίας ιστορίας για τον Ιησού;
3. Το παράδοξο της διατήρησης: Η θέση της Meyer ότι το εκτενές τέλος του κατά Μάρκον διασώζει αρχαιότερες μνήμες και μαρτυρεί έναν περισσότερο ηγετικό ρόλο των γυναικών στις αρχαίες κοινότητες πώς συμβιβάζεται με το γεγονός ότι η πλειονοψηφία των χειρογράφων του ευαγγελίου που διασώζουν αυτό το τέλος τοποθετούνται χρονικά στην εποχή που ο ρόλος των γυναικών έχει πλέον υποβαθμιστεί;

Daniel J. Kunkel: "The suffering of Pilate's wife"

Ο Daniel J. Kunkel (Fordham University) υποστηρίζει ότι το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου (Μτ 27:19) είναι ένα συμβολικό όνειρο θεοφάνειας που ενισχύει το χριστολογικό θέμα του κατά Ματθαίον ότι ο Ιησούς είναι ο «Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς» («Ἐμμανουήλ», Μτ 1:23) δείχνοντας ότι ο Ιησούς ως θεία παρουσία παραμένει ενεργός ακόμα και στο πάθος - και μάλιστα μέσα σε όνειρα εθνικών.

Τα όνειρα στον ελληνορωμαϊκό κόσμο 

Ο K. χαρτογραφεί πρώτα το πολύπλοκο τοπίο των ονείρων στην ελληνορωμαϊκή και εβραϊκή παράδοση. Διαπιστώνει ότι δεν υπήρχε ενιαία στάση απέναντί τους - συνυπήρχαν σκεπτικισμός και ευλάβεια. Ωστόσο, γενικά τα θεϊκά όνειρα αντιμετωπίζονταν ως μία από τις αρχαιότερες και πλέον σεβαστές μορφές χρησμοδότησης (Πλούταρχος).

Συστηματική τυπολογία και συζήτηση των ονείρων κάνει ο Αρτεμίδωρος (2ος αι. μ.Χ.) στο έργο του Ὀνειροκριτικά. Εκεί διέκρινε δύο βασικούς τύπους ονείρων:

Ἐνύπνιον: καθημερινά όνειρα που λησμονιούνται και δεν έχουν αξία

Ὄνειρος: διακρίνεται σε δύο τύπους, τον άμεσα προφητικό και τον αλληγορικό/συμβολικό

Μεταξύ των χαρακτηριστικών των ονείρων θεοφάνειας, τα οποία ανήκουν στα όνειρα (κι όχι στα ενύπνια) ο Αρτεμίδωρος αναφέρει τα εξής: εμφάνιση θεού, συναισθηματική αναστάτωση και αυτονόητη σαφήνεια.

Πέντε Επιχειρήματα για το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου

Ο K. χαρακτηρίζει το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου ως ένα τέτοιο όνειρο θεοφάνειας. Επισημαίνει όμως τα εξής χαρακτηριστικά στην περίπτωσή του:

1. Το όνειρο το βλέπει γυναίκα. Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχουν λιγοστές αναφορές σε όνειρα που βλέπουν γυναίκες στην ιουδαϊκή παράδοση (στην εβραϊκή Βίβλο κανένα και στην ελληνιστική ιουδαϊκή γραμματεία μόνο 5 σε σύνολο περίπου 100 ονείρων). Σε αντίθεση με τους άνδρες, που λαμβάνουν εντολές μέσω αυτών των ονείρων, τα όνειρα των γυναικών απαιτούν ερμηνεία. Εδώ ο K. ακολουθεί την Hanna Tervanotko η οποία θεωρεί ότι αν και λίγα αυτά τα γυναικεία όνειρα μαρτυρούν την ανεξάρτητη σχέση κι επικοινωνία των γυναικών με τη θεότητα. Η γυναίκα του Πιλάτου, όπως η Μαριάμ (LAB 9:15) και η Ρεβέκκα (Jub. 27), ενεργεί ανεξάρτητα χωρίς να χρειάζεται ερμηνεία.

2. Υπέφερε πολύ (πολλὰ ἔπαθον)

Σύμφωνα με τον Αρτεμίδωρο, τα ἐνύπνια "εξαφανίζονται" και δεν αφήνουν κάποια αναστάτωση. Η αγωνία της γυναίκας του Πιλάτου που την οδηγεί να διακόψει ρωμαϊκή δικαστική διαδικασία υποδηλώνει ότι το όνειρο ήταν ὄνειρος, όχι ἐνύπνιον.

3. Η φόρμουλα "κατ' όναρ"

Η φόρμουλα "κατ' όναρ" συνδέει το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου με τα όνειρα των κεφ. 1-2, δημιουργώντας inclusio:

• Ματθ. 2:2: "Πού είναι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;"
• Ματθ. 27:11: "Είσαι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;"

Και στις δύο περιπτώσεις: εθνικοί (μάγοι, γυναίκα Πιλάτου) αναγνωρίζουν κάτι για τον Ιησού που οι άρχοντες των Ιουδαίων αρνούνται να αποδεχθούν.

4. Ο Ιησούς ως η θεία παρουσία

Στα κεφ. 1-2, άγγελος Κυρίου μεταδίδει τα μηνύματα. Στο 27:19, κανένας άγγελος - μόνο ο Ιησούς ("δι' αὐτόν").

Χριστολογική εξέλιξη:

• Κεφ. 1-2: "Θεός μαζί μας" (μέσω αγγέλου)
• Κεφ. 27: "Θεός μαζί μας παντού" - ακόμα και σε όνειρα εθνικών, ακόμα και στο πάθος

Όπως λέει ο Εφραίμ ο Σύρος: "Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος στάθηκε ενώπιον του Πιλάτου; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιος τρόμαξε τη γυναίκα του Πιλάτου με όνειρο;"

5. Ρωμαϊκά παράλληλα

Ο K. σωστά επισημαίνει ότι, ενώ το ιουδαϊκό υπόβαθρο αυτής της ιστορίας με τη γυναίκα του Πιλάτου είναι προφανές, δεν θα πρέπει να υποβαθμιστεί το ρωμαϊκό/ελληνικό στοιχείο. Αναφέρει μάλιστα δύο σημαντικά παράλληλα: την γυναίκα του Ιούλιου Καίσαρα, Καλπούρνια και την Καικιλία Μέτελλα (1ος αι. π.Χ.). Σε όλες τις περιπτώσεις μία γυναίκα λαμβάνει θεϊκό όνειρο → αγωνία → προειδοποιεί ισχυρό άνδρα.

Αξιολόγηση και Ερωτήματα

Είναι πολύ χρήσιμη η αξιοποίηση των αρχαίων πηγών για την κατανόηση της σημασίας του συγκεκριμένου ονείρου. Είναι επίσης πολύ σημαντική η σύνδεση αυτή της σύντομης αφήγησης με τη χριστολογία του κατά Ματθαίον. Και πάλι εγείρονται ερωτήματα, όπως:

1. Ο Ιησούς εμφανίστηκε πραγματικά στο όνειρο; Το «δι' αὐτόν» σημαίνει άμεση παρουσία ή απλά ότι «εξαιτίας της κατάστασης με αυτόν τον άνθρωπο»; Αν τον είδε ως Θεό, γιατί τον αποκαλεί «δίκαιον»; Και τι σημαίνει ο όρος δίκαιος όταν το χρησιμοποιεί μία εθνική; Ή μήπως είναι προσθήκη του Ματθαίου;
2. Η σκοπιμότητα του ονείρου στο επίπεδο της αφήγησης: Αν το όνειρο δεν αποσκοπούσε να αλλάξει τα γεγονότα (όπως υποστηρίζει ο Kunkel κατά του Luz), ποιος ήταν ο σκοπός του; Μόνο να επιβεβαιώσει την αθωότητα;
3. Η απουσία περιγραφής του ονείρου: Ο Kunkel σωστά συνδέει το όνειρο της γυναίκας του Πιλάτου με τα όνειρα στα κεφάλαια 1-2 του ευαγγελίου. Γιατί όμως εδώ δεν έχουμε περιγραφή του περιεχομένου του ονείρου; Είναι αρκετή η σύνδεση με τα όνειρα στα Μτ 1-2 για να καταλήξουμε ότι ο Ματθαίος θέλει να το παρουσιάσει ως όνειρο θεοφάνειας;
4. Τι μπορεί να υποδηλώνει η ανωνυμία της γυναίκας;

Συμπερασματικά

Τα δύο αυτά άρθρα, όπως και τα υπόλοιπα του συγκεκριμένου τεύχους, αποδεικνύουν ότι οι λεπτομέρειες που συχνά παραβλέπουμε—ονόματα, στάση σώματος, όνειρα, τελετουργίες—φέρουν θεολογικό βάρος. Μας δίνουν τη δυνατότητα να διαβάσουμε γνωστά κείμενα με φρέσκια ματιά και να αναρωτηθούμε: Τι άλλο έχει διαγραφεί; Ποιες άλλες φωνές περιμένουν να ανακτηθούν;

 -------------------------------------------------------------------------------------------------

Meyer: "The heroines are in the details"

Main Argument: Sarina Odden Meyer (Concordia University) argues that details of women's authority and leadership preserved in the resurrection narratives represent the oldest memories of the tradition. Through systematic comparison of the three endings of Mark and the four canonical resurrection accounts, she reveals a pattern of gendered redaction—the gradual diminishment, obscuration, and excision of women's roles.

Assessment: The article's strength lies in its interdisciplinary rigour, combining textual criticism with early Christian art (Santa Sabina doors 420-430 CE, ivory pyxis 500 CE) and parallels with the Dormition tradition (Kateusz). Meyer's use of art as a "conservative text" that preserves details erased from manuscripts is particularly innovative. Her most provocative claim—that the longer ending of Mark (16:9-20) preserves older memories than the abrupt ending—reverses scholarly consensus and has significant implications for canon, liturgy, and women's ordination. The argument that Christian worship may have originated with women's funerary-turned-resurrection liturgies (predating 1 Cor 15:3-8) is groundbreaking, though it raises methodological questions about distinguishing historical reminiscence from early theological reinterpretation.

Critical Questions:

1. Circular reasoning? Meyer argues that more details = older memory, but acknowledges exceptions (e.g., shorter Ethiopic manuscript with unique details). What criteria determine when this pattern holds?
2. Historical memory vs. theological reinterpretation: How can we distinguish between historical reminiscence and early theological reinterpretation of a story about Jesus?
3. The preservation paradox: If the longer ending preserves pre-patriarchal memories of women's leadership, how do we explain that 99% of manuscripts preserving it date to the patriarchal era (4th-15th centuries) when women's roles were already diminished?

Kunkel: "The suffering of Pilate's wife"

Main Argument: Daniel J. Kunkel (Fordham University) argues that Pilate's wife's dream (Matt 27:19b) is a divine symbolic dream that extends Matthew's "God-with-us" Christology, showing Jesus' divine presence remains active even in the Passion—and specifically in the dreams of Gentiles. Unlike the infancy narratives where an angel mediates divine messages, here Jesus himself appears to be the source of revelation, suggesting his omnipresence extends beyond physical incarnation.

Assessment: Kunkel's sophisticated use of Artemidorus' Oneirocritica to categorise the dream and his careful mapping of ancient dream traditions (Greek, Roman, and Jewish) demonstrate methodological rigour. His rejection of false dichotomies between Hebrew and Greco-Roman dream cultures (contra Gnuse) is particularly valuable. The five-fold argument for identifying this as a divine symbolic dream is compelling, especially the observations about female dreamers (following Tervanotko's feminist reading) and the inclusio structure linking Matt 2:2 with 27:11. The patristic support (Ephrem the Syrian) confirms early reception. However, the absence of dream content in the text itself raises questions about whether structural parallels alone suffice to establish theological function.

Critical Questions:

1. Jesus' presence in the dream: Does δι' αὐτόν truly mean Jesus appeared in the dream, or simply "because of the situation with this man"? If she saw him as God, why call him "righteous man" rather than acknowledge his divinity? What does "righteous" mean when used by a Gentile woman, or is this Matthean redaction?
2. Narrative function: If the dream wasn't meant to change events (contra Luz's "divine intervention"), what was its purpose? Merely to affirm Jesus' innocence? To whom?
3. Absence of dream content: Why does Matthew not describe the dream's content, unlike the detailed dreams in chapters 1-2? Is the inclusio structure sufficient evidence that Matthew presents this as a divine dream?
4. The anonymity: What might the woman's namelessness signify, especially compared to named female dreamers like Miriam and Rebecca?

Το τρέχον τεύχος του Die Bibel und die Kunst / The current issue of Die Bibel und die Kunst

 Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA) 6 (2022)

• John Harvey, "Image and Inscription: Sonification as an Interpretive Methodology in Transmedial Biblical Study"
• Sonia Fellous, "Abraham et les représentations de l’épisode du sacrifice dans les trois monothéismes"
• Christoph Gellner, "Produktive Sprach- und Motivbatterie: Bibelspiegelungen in der zeitgenössischen Literatur"

Το τρέχον τεύχος του Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA) / The current issue of Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA)

 Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA) 2021

• Ralph Dekoninck / Matthieu Somon, "Christian Appropriations of the Brazen Serpent"
• Klaus Koenen, "Amos in der bildenden Kunst: Hirte, Gelehrter, Sozialkritiker, Unheilsbote, Heilsbote, Christusbote ... (Teil 2)"
• François Bœspflug, "L’obéissance à Dieu éclipsée par l’amour paternel? Sur la ligature d’Isaac dans l’histoire de l’art"
• Jeanne van Waadenoijen, "The Giant under the Feet of Mary as Thronus Salomonis from the Former Cistercian Monastery of Wormeln"
• Melody D. Knowles, "The Visual Programs of the Fifteen Psalms in Medieval Books of Hours"
• Ian Boxall, "The Last of the Patriarchs: A Marginal Motif in the Visual Reception of Saint Joseph"
• Régis Burnet / Matthieu Somon, "Jesus among the Doctors or Jesus against the Doctors? On Some Discrepancies between the Visual and Textual Exegesis of Lk 2:41–45"
• Jürgen Müller, "Tous les Crétois mentent. Le Misanthrope de Pieter Bruegel: une nouvelle interprétation"
• Irmtraud Fischer, "Die toratreue Susanna schämt sich ihrer Nacktheit nicht. „Susanna ohne Scham“ im Kontext der abendländischen Malerei"
• Maria Häusl, "Esra schreibend und Nehemia bauend. Die Bücher Esra und Nehemia in (christlichen) Bildern"
• Colleen M. Conway, "From Pin-Up to Comic Strip: The Syndicated Jael in Early 20th Century America"
• Georg Langenhorst, "„Babylon, Mutter aller Greuel auf Erden“: Literarisches Weiterschreiben der Mythen von Babel und Babylon"
• Georg Fischer SJ, "Ein besonderer biblischer Roman: Franz Werfels „Höret die Stimme“"

Open Access: Guide to Ancient Near Eastern Art

 

Lisa Ackerman et al., Guide to Ancient Near Eastern Art, Smarthistory 2019

Νέα άρθρα στο τρέχον τεύχος του Die Bibel und die Kunst / New articles in the current issue of Die Bibel und die Kunst

 Die Bibel und die Kunst 4 (2020)

• Martin O’Kane, "The Prophet Elijah in Art: Explorations and Appropriations"
• Lukas Pallitsch, "Prophetie als Poesie. Sprache, Form und Rhetorik in der modernen Lyrik am Beispiel von S. Kleinls PropheZeit"
• Almond Ka Kwan Sin, "Religious Hybridity: East Asian Artistic Motifs in Islamicate Portrayals of Adam and Eve"

Το τρέχον τεύχος του Die Bibel und die Kunst / The current issue of Die Bibel und die Kunst

 Die Bibel und die Kunst 4 (2020)

• Karolien Vermeulen, "Listening to Jael – On Podcasts, Gender, and Violence"
• Herbert Specht, "Salvador Dalí: Biblia Sacra. Grundsätzliche Überlegungen über die Zuordnung von Dalís Bildern zu den biblischen Texten"
• Klaus Koenen, "Amos in der bildenden Kunst: Hirte, Gelehrter, Sozialkritiker, Unheilsbote, Heils­bote, Christusbote … (Teil 1)"
• Tanja Maier, "Bilder des Religiösen zwischen Kunst und Journalismus"

Στο τρέχον τεύχος του Tyndale Bulletin / In the current issue of Tyndale Bulletin

Tyndale Bulletin 71/1 (2020)

• Elijah Hixson, "Three Lost Miniatures in Codex Sinopensis (Paris, Bibliothèque nationale de France, supplément grec 1286; Gregory-Aland O/023)," 1-18

Codex Sinopensis (Paris, Bibliothèque nationale de France, supplément grec 1286; Gregory-Aland O/023) is one of the earliest examples of an illuminated gospel book. This article examines instances of transferred paint in the codex along with textual and paratextual features to identify three lost miniatures that once adorned the pages of Codex Sinopensis. Thus, our knowledge of one of the earliest cycles of miniatures in a gospel book can be extended with the addition of the three identifiable but now-lost miniatures: The Miracle of the Coin from the Mouth of the Fish (Matthew 17:24–18:4), the Parable of the Labourers in the Vineyard (Matthew 19:25–20:9), and Christ’s Entrance into Jerusalem (Matthew 21:5-12).

• Kim Phillips, "Is the Masora Circule, too, among the Scribal Habits?" 19-42

Research into masoretic biblical manuscripts (MSS) is heavily reliant on our ability to reunite fragments once belonging to the same codex, now separated one from the other in the Genizah morass, and to identify the scribes behind codices whose colophons have been lost. This task is made especially difficult by the fact that the oriental square hand in which these codices were written is highly stereotypical. Consequently, the paleographer must rely on paratextual features: non-textual features that accompany the biblical text itself, which form a kind of fingerprint for each MS or scribe. This article argues that the masora circule (the small circule used in these MSS to link the masoretic notes to the biblical text itself) functions as part of this unique fingerprint.

• Gregory R. Lanier, "The Critical Edition of the Greek OT and NT: Stability, Change, and Implications," 43-64

Though their respective practitioners compare notes infrequently, the fields of NT and Septuagint textual criticism share resemblances in their overall trajectory. Namely, late nineteenth- and early twentieth-century critical editions have given way to decades-long international efforts to produce major critical editions that incorporate a staggeringly larger amount of manuscript data. But how much has the critical text itself changed? This article explores the magnitude of change over the past decades of work on the Greek NT and OT, offering observations about what the tremendous stability in the reconstructed text might tell us about the field(s) in general and the quality of ancient manuscripts.

• Alan Millard, "On Some Alleged Anachronisms in the Books of Samuel," 65-74

In considering the age and historical reliability of the Books of Samuel, the detection of anachronisms can play a major part. A number that have been alleged are examined in this essay, and no good grounds are found for accepting them.

• Benjamin J.M. Johnson, "Making a First Impression: The Characterisation of David and His Opening Words in 1 Samuel 17:25-31," 75-94

David is perhaps the most complex character in all of Scripture. He has been understood in many and various ways, from a backstabbing, ruthless warlord to a pious and poetic shepherd-king. One place we ought to probe when asking the question of David’s character is his first speech. It has been noted that in the Hebrew Bible first words are particularly important moments of characterisation. In the case of David, his first words look initially to emphasise his scheming and ambition. However, the present essay will take a closer look at David’s first words and argue that they present a more complex character than may first appear.

• Seth D. Postell, "Potiphar’s Wife in David’s Looking Glass: Reading 2 Samuel 11–12 as a Reflection Story of Genesis 39," 95-114

Though the parallels between Joseph and David have been well noted, the numerous literary links between Joseph’s exemplary behaviour with Potiphar’s wife on the one hand and David’s disgraceful behaviour with Bathsheba on the other has gone by largely unnoticed. In this article, we analyse 2 Samuel 11–12 as a reflection story of Genesis 39, noting the numerous parallels and striking contrasts. Given the many allusions to Joseph in 1 Samuel, the reader expects to see only Joseph’s reflection in David’s mirror in 2 Samuel 11–12, but finds Potiphar’s wife looking back at David as well.

• Steffen G. Jenkins, "A Quotation in Psalm 109 as Defence Exhibit A," 115-136

Psalm 109 contains an infamous imprecation, which roughly half of modern commentators identify as a quotation of an enemy curse. On the other hand, most who detect a quotation believe it to be aimed against the enemy anyway, in an act of poetic justice. This article assesses the debate and offers fresh grounds for a more recent proposal. The quotation includes not only curse, but an accusation, justifying the curse against David. David quotes his accuser’s case, to protest that it is the fabrication of enemies who have suborned perjury. Finally, he prays that this plot against him would fail.

• Katharine J. Dell, "A Wise Man Reflecting on Wisdom: Qoheleth/Ecclesiastes," 137-152

This paper looks at Qoheleth’s ambivalent attitude towards wisdom and being wise. At times wisdom is his presupposition, his strength, and his benchmark for judging everything; at other times he sees its limitations and relativity in the light of divine unpredictability and human death. This is not contradictory; rather, Qoheleth weighs up proverbs and provides an interpretation of them, fulfilling the description of him in 12:9. Whilst some see the Epilogist as critical of the wise, using Qoheleth’s own words to discredit the wisdom movement, I maintain that this is not the case; rather, the Epilogue reinforces Qoheleth’s approach to the wisdom task.

Το τρέχον τεύχος του Biblical Theology Bulletin / The current issue of Biblical Theology Bulletin

Biblical Theology Bulletin 50/3 (2020)

• Adolphus Ekedimma Amaefule, "Women Prophets in the Old Testament: Implications for Christian Women in Contemporary Southeastern Nigeria," 116-135 (abstract)
• Philip F. Esler, Angus Pryor, "Painting 1 Enoch: Biblical Interpretation, Theology, and Artistic Practice," 136-153 (abstract)
• Catherine Petrany, "Fathers, Mothers, Sons, and Silence: Rhetorical Reconfiguration in Proverbs," 154-160 (abstract)
• David M. Shaw, "Called to Bless: Considering an Under-appreciated Aspect of “Doing Good” in 1 Peter 3:8–17," 161-173 (abstract)

Τέχνη και ταυτότητα στη Μ. Ανατολή / Art and identity in Middle East

Στην ιστοσελίδα Ancient Jew Review ο Alex Istok παρουσιάζει τον κατάλογο της έκθεσης που έλαβε χώρα στο Metropolitan Museum of Art το 2019 κι είχε τον τίτλο "The World Between Empires: Art and Identity in the Ancient Middle East". Το ερώτημα που διερευνά η έκθεση μέσα από την ποικιλία των εκθεμάτων από την Μ. Ανατολή της περιόδου 100 π.Χ. έως 250 μ.Χ. είναι η ποικιλία των ταυτοτήτων σε τοπικό επίπεδο και το πώς αυτές αποτυπώνονται στην τέχνη της περιόδου:

The World Between Empires: Art and Identity in the Ancient Middle East

Η απεικόνιση του Ιησού: μεταξύ ιστορίας και πολιτισμικών συμβάσεων / Jesus' image: between historical facts and cultural conventions

Διαβάστε το πολύ ενδιαφέρον άρθρο της Joan Taylor (King's College, London) για το πώς οι τρόποι που ο Ιησούς απεικονίζεται και είναι εντυπωμένος στη συνείδηση των περισσοτέρων στηρίζεται κυρίως σε πολιτισμικές συμβάσεις του ελληνορωμαϊκού και του βυζαντινού κόσμου και λιγότερο σε ιστορικά δεδομένα:

What Did Jesus Look Like?

Όταν η Εύα συνάντησε τον νεογέννητο Χριστό / When Eve Met the Newborn Christ

Το Αρμενικό Ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας του Ιησού είναι ένα σχετικά γνωστό εξωκανονικό κείμενο που περιγράφει τόσο την ιστορία της Μαρίας, της μητέρας του Ιησού, όσο και τη γέννησή του και τη φυγή στην Αίγυπτο. Σύμφωνα με αρμενικά χρονικά στα 588 νεστοριανοί ιεραπόστολοι από την ανατολική Συρία μετέφεραν στην Αρμενία μία αφήγηση για τη γέννηση και την παιδική ηλικία του Ιησού. Το κείμενο, ωστόσο, που έχουμε σήμερα στα χέριά μας είναι αποτέλεσμα μίας μακράς ιστορίας σύνταξης όπου ρόλο έπαιξαν διάφορες απόκρυφες ιστορίες και δοκητικά κείμενα. Η χριστολογία του είναι πολύ διαφορετική από εκείνη του νεστοριανισμού, όπως τουλάχιστον προκύπτει από την πολύμορφη θεοφάνεια του μικρού Ιησού σε αυτό το κείμενο και τα δάνεια από εξωκανονικά κείμενα είναι προφανείς.

Όσον αφορά τη γέννησή του, το κείμενο στηρίζεται κυρίως στην παράδοση του γνωστού Πρωτευαγγέλιου του Ιακώβου, παρουσιάζει όμως και κάποιες σημαντικές και πολύ ενδιαφέρουσες διαφορές. Μία από αυτές είναι η εμφάνιση της Εύας στο σπήλαιο κι η δοξολογία της για το γεγονός της ενανθρώπισης του Σωτήρα. Ας θυμηθούμε ότι στην ορθόδοξη παράδοση η Εύα εμφανίζεται συνήθως στη γνωστή εικόνα της ανάστασης, όπου ο Αναστημένος Ιησούς την εγείρει από τον τάφο. Στο αρμενικό, όμως, κείμενο είναι ίσως η μόνη σαφής αναφορά στην παρουσία της προμήτορος στο γεγονός της Γέννησης. Στη συνέχεια παραθέτω το σχετικό κείμενο από το απόκρυφο ευαγγέλιο:

[Ο Ιωσήφ οδηγεί τη Μαρία στο σπήλαιο για να γεννήσει κι αναζητά μια μαμμή. Την ώρα μάλιστα της γέννας ο Ιωσήφ βλέπει ο χρόνος να σταματά (κάτι ανάλογο απαντά και στο Πρωτευαγγέλιο)]:

Κι έτσι την ώρα της γέννας της Παρθένου όλα τα δημιουργήματα ξαφνικά σταμάτησαν. Ο Ιωσήφ κοίταξε πέρα κι είδε μια γυναίκα να έρχεται από μακριά με ένα μεγάλο ύφασμα ριγμένο στους ώμους της. Πήγε να τον συναντήσει και χαιρέτησαν ο ένας τον άλλον. Ο Ιωσήφ είπε: "Ω γυναίκα, από πού είσαι και πού πηγαίνεις; Η γυναίκα είπε: "Και τι ψάχνεις, εσύ, ποιος με ρωτάει έτσι; " O Iωσήφ απάντησε: " ψάχνω για μια Εβραία μαία". Η γυναίκα τότε είπε: "Ποιος είναι αυτός που γεννήθηκε στη σπηλιά;" Ο Ιωσήφ είπε: "H Μαρία γέννησε, που ανατράφηκε στο ναό. Μου ανατέθηκε στο γάμο. Δεν είναι (σύζυγος μου) σύμφωνα με τη σάρκα, αλλά συνέλαβε με το Άγιο Πνεύμα". Τότε η γυναίκα τον ρώτησε: "λες αλήθεια;" κι ο Ιωσήφ της απάντησε "έλα να δεις!" Κι ενώ περπατούσαν ο Ιωσήφ την ρώτησε: "Ω γυναίκα, πες μου το όνομά σου!". Κι η γυναίκα είπε: "Γιατί ρωτάς το όνομά μου; Είμαι η Εύα, η μητέρα όλων των ανθρώπων κι ήρθα να δω με τα μάτιά μου τη σωτηρία μου. Ο Ιωσήφ θαύμασε με τα όσα είχε δει. Όταν έφτασαν, σταμάτησαν σε απόσταση, στην είσοδο της σπηλιάς. Kαι ξαφνικά είδαν τον θόλο του ουρανού ανοικτό κι ένα λαμπρό φως να απλώνεται από πάνω προς τα κάτω: μία φωτεινή στήλη στάθηκε πάνω από τη σπηλιά κι ένα φωτεινό σύννεφο την κάλυψε. Κι ακούστηκαν τα ασώματα όντα, οι άγγελοι και τα ουράνια πνεύματα, να τραγουδούν ύμνους κι οι φωνές τους δόξαζαν αδιάκοπα τον Θεό.  Κι όταν ο Ιωσήφ κι η προμήτωρ μας το είδαν αυτό, έπεσαν με το πρόσωπο στο έδαφος κι ευχαριστούσαν δυνατά τον Θεό κι έλεγαν: "Ας είσαι ευλογημένος, Κύριε, ο Θεός των πατέρων μας, ο Θεός του Ισραήλ, γιατί σήμερα ανύψωσες τον άνθρωπο. Γιατί με απεκατέστησες, με σήκωσες από την πτώση μου και μου έδωσες την παλιά μου αξιοπρέπεια. Tώρα η ψυχή μου αισθάνεται περήφανη κaι ξεπήδησε από μέσα μου η ελπίδα στον Κύριο τον Σωτήρα μου."

Η σύνδεση, βέβαια, του Ιησού Χριστού με τον Αδάμ είναι γνωστή τόσο από τα κείμενα του Παύλου όσο κι από τη γενεαλογία του στο κατά Λουκάν ευαγγέλιο. Σε αυτό το εξωκανονικό κείμενο έχουμε τώρα ένα παράδειγμα εκλαϊκευμένης θεολογίας, όπου η Εύα, η οποία συχνά χρεώνεται την παρακοή στον κήπο της Εδέμ, έχει την ευκαιρία να αποκατασταθεί και να κρατήσει στην αγκαλιά της, στη συνέχεια της ιστορίας, το νεογέννητο βρέφος, όπως ανάλογα κάνει ο Συμεών στο κατά Λουκάν ευαγγέλιο. Σύμφωνα με τον Igor Dorfmann-Lazarev, παρόμοιες παραδόσεις φαίνεται ότι κυκλοφορούσαν στην Αρμενία. Σε ένα πολύ μεταγενέστερο αρμενικό κείμενο σχετικά με τα οστά του Αδάμ και της Εύας αναφέρεται ότι ενώ τα οστά του Αδάμ θάφτηκαν στον Γολγοθά, της Εύας ενταφιάστηκαν στην είσοδο του σπηλαίου της Βηθλεέμ. Στο ίδιο κείμενο αναφέρεται επίσης ότι η γέννηση του Ιησού απάλλαξε την Εύα από την αρχαία κατάρα. Είναι ενδιαφέρον ότι και στα τροπάρια των Χριστουγέννων της Ορθόδοξης Εκκλησίας γίνεται αναφορά στην κατάρα της Εύας:

"Ἤνεγκε γαστὴρ ἡγιασμένη Λόγον,

Σαφῶς ἀφλέκτῳ ζωγραφουμένη βάτῳ,

Μιγέντα μορφῇ, τῇ βροτησίᾳ Θεόν,

Εὔας τάλαιναν, νηδὺν ἀρᾶς τῆς πάλαι,

Λύοντα πικρᾶς, ὃν βροτοὶ δοξάζομεν."  

και 

"Θεοτόκε Παρθένε, ἡ τεκοῦσα τὸν Σωτήρα, ἀνέτρεψας τὴν πρώτην κατάραν τῆς Εὔας, ὅτι Μήτηρ γέγονας, τῆς εὐδοκίας τοῦ Πατρός, βαστάζουσα ἐν κόλποις, Θεὸν Λόγον σαρκωθέντα, οὐ φέρει τὸ μυστήριον ἔρευναν, πίστει μόνῃ τοῦτο πάντες δοξάζομεν, κράζοντες μετὰ σοῦ καὶ λέγοντες. Ἀνερμήνευτε Κύριε, δόξα σοι."

Mία επίσης πιθανή μετεξέλιξη αυτής της ιδέας είναι η παράσταση της προσκύνησης των Μάγων από την Santa Maria Maggiore (φωτο). Σύμφωνα με τον Dorfmann-Lazarev η γυναίκα στα αριστερά της παράστασης ίσως είναι η Εύα. Σε αυτήν την περίπτωση η απόκρυφη ιστορία της Εύας στο σπήλαιο της Γέννησης προσλαμβάνεται και εντάσσεται στο γενικό εικονογραφικό πρόγραμμα της συγκεκριμένης εκκλησίας. 

Πληροφορίες για το Αρμενικό Ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας του Ιησού και σχετική βιβλιογραφία στη σελίδα του NASSCAL.

Ο Δαυίδ στην ιουδαϊκή και χριστιανική τέχνη και γραμματεία

Στην ιστοσελίδα ANE Today η Catherine Hezser δημοσιεύει ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται ο Δαυίδ στη γραμματεία και τέχνη στην ιουδαϊκή και χριστιανική παράδοση:

From Sinner to Model Ancestor: King David in Post-Biblical Jewish and Christian Literature and Art

Η αρχαιότερη παράσταση ενός θαύματος του Ιησού / The very first depiction of a miracle by Jesus

Φωτο: Yale University Art Gallery

Στην ηλεκτρονική εφημερίδα Aleteia ο Daniel Esparza παρουσιάζει την αρχαιότερη παράσταση θαύματος του Ιησού, της θεραπείας του παραλυτικού στην Καπερναούμ (Μκ 2,1-12). Προέρχεται από την εκκλησία των μ. 3ου αι. στην Dura Europos. H παράσταση -η οποία μαζί με τις υπόλοιπες από τον ίδιο αρχαιολογικό χώρο βρίσκονται σήμερα στην Πινακοθήκη του Πανεπιστημίου του Yale- στόλιζε κάποιους από τους τοίχους του βαπτιστηρίου αυτού του αρχαίου κτίσματος. Η παρουσία της εκεί δεν φαίνεται να ήταν τυχαία· το βάπτισμα ήταν για τους αρχαίους χριστιανούς ένα ανάλογο θαύμα ανόρθωσης και θεραπείας διά της αφέσεως των αμαρτιών:

The first painting of any of Jesus’ miracles dates from the 3rd century

Το τρέχον τεύχος του Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts

Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts 3 (2019)

• Klaus Koenen, "„Biblische Theologie“ im Kölner Dom"
• Marion Keuchen, "Bild-Konzeptionen in Bilderbibeln und Kinderbibeln. Die historischen Anfänge und ihre Wiederentdeckung in der Gegenwart"
• Andrea Fischer, "Batseba als Femme fatale. Eine kulturspezifische Darstellung der biblischen Figur um 1900"
• Eva Plank, "Bibelrezeption im Drama Jeremias von Stefan Zweig"
• Karl-Josef Kuschel, "Bibel und Literatur. Eine kleine Skizze"
• Antonia Krainer, "König Salomo und der Spatz. Zur Rezeption einer jüdischen Legende bei Rudyard Kipling und deren Fortschreibung"
• Sheona Beaumont, "The Bible as Photo-collage and Tableau: David Mach's Precious Light Series (2011)"
• Guadalupe Seijas de los Ríos-Zarzosa, "The Iconographical Representation of the Book of Ruth in Medieval Historiated Initials"

Στο τρέχον τεύχος του Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA) / In the current issue of Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA)

Die Bibel in der Kunst (BiKu) / Bible in the Arts (BiA) 3 (2019)

• Klaus Koenen, "„Biblische Theologie“ im Kölner Dom"
• Marion Keuchen, "Bild-Konzeptionen in Bilderbibeln und Kinderbibeln. Die historischen Anfänge und ihre Wiederentdeckung in der Gegenwart"
• Andrea Fischer, "Batseba als Femme fatale. Eine kulturspezifische Darstellung der biblischen Figur um 1900"
• Eva Plank, "Bibelrezeption im Drama Jeremias von Stefan Zweig"
• Karl-Josef Kuschel, "Bibel und Literatur. Eine kleine Skizze"
• Antonia Krainer, "König Salomo und der Spatz. Zur Rezeption einer jüdischen Legende bei Rudyard Kipling und deren Fortschreibung"

In Libris Libertas

H Sarah Bond έχει αναρτήσει ένα εξαιρετικό βοήθημα στο ιστολόγιό της History from Below με έναν εξαντλητικό και χρήσιμο κατάλογο υλικού open access που μπορεί να έχει στη διάθεσή του ο δάσκαλος κι ερευνητής της αρχαιολογίας, αρχαίας ιστορίας και των κλασικών σπουδών. Διαβάστε τον, αξίζει:

In Libris Libertas: Open Access Monographs in Classics, Ancient History, Art History, and Archaeology

Ένα νέο βιβλίο για τη γυναίκα στην αρχαία Εκκλησία / A new book on women in ancient Church

O εκδοτικός οίκος Springer διαθέτει ελεύθερο σε μορφή pdf ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο για το ρόλο των γυναικών στη λειτουργική ζωή της αρχαίας Εκκλησίας. Μαρία η Μαγδαληνή, Μαρία η μητέρα του Κυρίου και μια πληθώρα άλλων γυναικών έχουν αφήσει τα ίχνη τους στη ζωή της αρχαίας Εκκλησίας, τα οποία δυστυχώς στη συνέχεια σκέπασαν δομές περισσότερο πατριαρχικές. Το βιβλίο της Ally Kateusz αποπειράται να εντοπίσει τα ίχνη αυτών των γυναικών μέσα στα μνημεία της αρχαίας Εκκλησίας και να καταδείξει το ρόλο τους:

Ally Kateusz, Mary and Early Christian Women: Hidden Leadership, Springer 2019

Αυτοκρατορική προπαγάνδα και το πορτραίτο του Αυγούστου / Imperial propaganda and Augustus' portrait

Στο αρχείο των New York Times μπορείτε να βρείτε ένα παλαιότερο κείμενο της εφημερίδας σχετικά με τον τρόπο που ο Αύγουστος χρησιμοποίησε το πορτραίτο του ως φορέα διάδοσης των αυτοκρατορικών ιδεών :

Scholar-Detectives Learn How Augustus Idealized His Image

Tα δένδρα στην αρχαία τέχνη του Αιγαίου / Trees in ancient art of Aegean

Στο ιστολόγιο ASOR Today διαβάστε το άρθρο της Caroline Tully σχετικά με τις παραστάσεις δένδρων και τη σημασία τους στην τέχνη των αρχαίων πολιτισμών του Αιγαίου:

Trees and Power in Aegean Art

Η περιπέτεια των ψηφιδωτών του Ζεύγματος / The perils of the Zeugma mosaics

Το γνωστό μωσαϊκό της "μικρής τσιγγάνας", από το Ζεύγμα.
(φωτο: LARB)

Το Ζεύγμα  είναι μία ελληνιστική πόλη, η οποία ιδρύθηκε από τον Σέλευκο Α΄ Νικάτορα στις όχθες του ποταμού Ευφράτη, στην Κομμαγηνή, γύρω στα 300 π.Χ. Το τμήμα της στη δυτική όχθη συνήθως ονομάζεται σήμερα Σελεύκεια, ενώ το ανατολικό Απάμεια. Καταστράφηκε κατά τον 3ο αι. μ.Χ. κι έχασε την αρχαία της αίγλη παραμένοντας ένα μικρό πόλισμα στα μετέπειτα χρόνια, θύμα συχνά επιδρομών. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργήθηκαν στις δεκαετίες του 1980 και 1990 έφεραν στο φως μία σειρά εντυπωσιακών ψηφιδωτών τα οποία σήμερα εκτίθενται στο τοπικό μουσείο. Το Ζεύγμα όμως είχε ήδη υποστεί πολλαπλές λεηλασίες κατά την αρχαιότητα και τα νεότερα χρόνια. Μέσα από τη μαύρη αγορά ψηφιδωτά του Ζεύγματος κατέληξαν σε μουσεία και συλλογές στη Δύση. Ένα σημαντικός αριθμός αυτών των αρχαιολογικών ευρημάτων έχει σήμερα ταυτοποιηθεί και κάποια από αυτά έχουν επιστρέψει στην Τουρκία. Το Ζεύγμα πια βρίσκεται βυθισμένο στο τεχνητό φράγμα που κατασκευάστηκε στην τοποθεσία. Η Ayşegül Savaş συζητά στην ηλεκτρονική σελίδα Los Angeles Review of Books την περιπέτεια των ψηφιδωτών του Ζεύγματος με αφορμή το πολύ γνωστό ψηφιδωτό της λεγόμενης "μικρής τσιγγάνας" (φωτο):

Whose Eyes Are These?