Το τρέχον τεύχος του RRE / The current issue of RRE

 Religion in the Roman Empire 11:3 (2025)

Activating Rituals (I): Materiality, Performativity, and Communication with the Superhuman

• Chiara Di Serio - Silvia Fogliazza - Sofia Bianchi Mancini, "Activating Rituals (I) : Materiality, Performativity, and Communication with the Superhuman," 277-290 (OA)
• Veronika Kolomaznik, "‘Revealing the Phallus’ : The Imagery of Dionysiac Mysteries on the Campana Reliefs," 291-317 (OA)
• Chiara Di Serio, "Ritual Practices Performed by the Prophetess Manto in the Greco-Roman Sources," 318-342 (OA)
• Luisa Mollweide, "Materiality and Communication: Rituals on Stage in Roman Comedies," 343-366 (OA)
• Charlotte Spence, "Communication with the Superhuman through Curse Tablets," 367-385 (OA)
• Gabriela De Tord Basterra, "Communicating with the Gods: Structures and Order of the Dedications in Local Languages from Italy," 386-403 (OA)

Επιγραφές σε εδώλια του θεάτρου της Απολλωνίας ἐπὶ Ῥυνδάκῳ / Inscriptions on the theatre seat in Apollonia ad Rhyndacum

Πρόσφατα δημοσιεύματα στον ιστότοπο Anatolian Archaeology (2024· 2025) αναφέρονται σε δύο επιγραφές σε καθίσματα του θεάτρου της Απολλωνίας επί Ρυνδάκῳ, οι οποίες δηλώνουν δεσμευμένες θέσεις (τόπους) θεατών. Το δημοσίευμα του Νοεμβρίου 2025 κάνει μάλιστα λόγο για επιγραφή που δηλώνει τη θέση μίας επιφανούς γυναίκας, πιθανόν ιέρειας της πόλης. Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα δύο ευρήματα, γίνονται κάποια σχόλια για τη σημασία τέτοιων ευρημάτων και προτείνεται μία πιθανή αποκατάσταση της δεύτερης επιγραφής του γυναικείου ονόματος.

Η Απολλωνία επί Ρυνδάκῳ και το θέατρό της

Η Απολλωνία επί Ῥυνδάκῳ (σύγχρονο Gölyazı, επαρχία Προύσης) ήταν ελληνική πόλις που ιδρύθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Πήρε το όνομά της από τον Απόλλωνα, προστάτη θεό της πόλης, και κατείχε στρατηγική θέση στη λίμνη της Απολλωνιάδος (σημ. Uluabat). Η πόλη ευημέρησε υπό τους Ατταλίδες και στα χρόνια της ρωμαιοκρατίας απέκτησε το πολιτικό status της civitas libera (ελεύθερης πόλης).

Το αρχαίο θέατρο της Απολλωνία επι Ρυνδάκω (Photo: Mustafa Yılmaz/AA)

Συστηματικές ανασκαφές από τον Αύγουστο 2021 μέχρι σήμερα έφεραν στο φως το θέατρο της πόλης. Μέχρι το Νοέμβριο του 2025 ομάδα αρχαιολόγων του Πανεπιστημίου Uludağ της Προύσας (με επικεφαλής την Καθ. Δρ. Derya Şahin) απεκάλυψε το 80% περίπου του αρχαίου οικοδομήματος. Πρόκειται για θέατρο της ελληνιστικής περιόδου (4ος αι. π.Χ.) με τροποποιήσεις κατά τη ρωμαϊκή εποχή (όπως, για παράδειγμα, παρεμβάσεις ώστε να φιλοξενεί και μοναχικούς αγώνες). Είναι κτισμένο στις πλαγιές του λόφου Zambaktepe με θέα προς τη λίμνη της Απολλωνιάδος (σημ. Uluabat). Η ορχήστρα του έχει διάμετρο περίπου 28 μ. και το κοίλο του φτάνει στα 78-80 μ. Εκτιμάται ότι είχε χωρητικότητα περίπου 6.000 θεατών, κάτι που επιβεβαιώνει το μέγεθος της πόλης και την αίγλη της στην ευρύτερη περιοχή της. 

Παράλληλα με την ανασκαφή πραγματοποιούνται εργασίες αναστήλωσης και επανατοποθέτησης καθισμάτων  στην αρχική τους θέση. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα κανένα από τα καθίσματα δεν βρέθηκε στην αρχική του θέση· μερικά βρέθηκαν θαμμένα κάτω από χώμα, άλλα ενσωματώθηκαν στο γέμισμα της ορχήστρας, ενώ άλλα μετακινήθηκαν από σεισμούς ή χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό σε νεότερα κτίσματα. Εξετάζοντας τις θεμελιακές κατασκευές κάτω από το κοίλον, ιδιαίτερα στη summa cavea (ανώτατες σειρές καθισμάτων), η ομάδα έχει καταφέρει να προσδιορίσει τις αρχικές θέσεις πολλών καθισμάτων και να ξεκινήσει τη διαδικασία επιστροφής τους στις αρχαίες τους θέσεις (μέχρι τώρα 42).

Σύμφωνα με δημοσιεύματα σε τουρκικά ΜΜΕ η αρχαιολογική έρευνα εντόπισε αρκετά καθίσματα με επιγραφές που δήλωσαν τις θέσεις επαγγελματικών ομάδων ("önemli meslek gruplarına ait") και ιδιωτών. Δεν έχουν, ωστόσο, εντοπιστεί ακόμη επιγραφές με αναφορές σε τίτλους ή πολιτειακά αξιώματα. Όλες τους εντοπίστηκαν στην summa cavea, στις ανώτερες, δηλαδή, σειρές του θεάτρου.

Τα δύο ενεπίγραφα εδώλια

α) Η επιγραφή ΑΙΤΡΟΥ? 

Σε δημοσίευμα του Νοεμβρίου 2024 γίνεται σύντομη αναφορά στην ανακάλυψη καθίσματος, που δε βρέθηκε in situ, με την αποσπασματική επιγραφή  ΑΙΤΡΟΥ (ή ΙΑΤΡΟΥ?). Η Şahin σχολίασε στο σχετικό δημοσίευμα ότι πρόκειται για ανθρωπωνύμιο, που όμως είναι δύσκολο να αποκατασταθεί. 

Photo: Mustafa Yılmaz/AA

β) Η επιγραφή ΛΩΝΙΔΟΣ

Σε δημοσίευμα ένα χρόνο αργότερα, παρουσιάστηκε δεύτερη ενεπίγραφο εδώλιο που βρέθηκε επίσης στο ανώτερο τμήμα του κοίλου (summa cavea), όχι στην αρχική του θέση και εν μέρει θαμμένο με την επιγραφή ΛΩΝΙΔΟΣ. Κατά το δημοσίευμα στη διαδικτυακή ειδησεογραφική σελίδα πρόκειται για ανθρωπωνύμιο γένους θηλυκό και σε πτώση γενική και πιθανόν ανήκει σε μία επιφανή γυναίκα, ίσως ιέρεια της πόλης. 

Ενεπίγραφα εδώλια σε θέατρα/στάδια 

    Η επιγραφική σήμανση θέσεων σε ρωμαϊκά θέατρα είναι πρακτική καλά τεκμηριωμένη. Σε διάφορα μνημεία του ελλαδικού και μικρασιατικού χώρου μαρτυρούνται αφενός ονόματα ιδιωτών, συμπεριλαμβανομένων και γυναικείων ανθρωπωνυμίων, αφετέρου συλλογικοί προσδιορισμοί (φυλές, δήμοι, επαγγελματικές ομάδες), οι οποίοι κατέχουν συγκεκριμένες κερκίδες ή τομείς της cavea, καθώς και τίτλοι αξιωματούχων, ιδίως στα καθίσματα προεδρίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόσφατο δημοσίευμα για το θέατρο των Αιζανών (Ahmet Türkan, "Topos Inscriptions from the Theatre of Aizanoi," Philia 11[2025]: 211-237), όπου τεκμηριώνεται συστηματικά η χρήση επιγραφών για την οργάνωση των θέσεων θεατών.

    Γενικά, από την εποχή του Αυγούστου κι εξής παρατηρείται αυξημένη μέριμνα για τη χωροταξική οργάνωση του κοινού στα θέατρα και στάδια. Οι γυναίκες και οι κατώτερες κοινωνικές ομάδες κάθονται κατά κανόνα  στη summa cavea, αν και η πρακτική αυτή με την πάροδο του χρόνου φαίνεται να γίνεται λιγότερο αυστηρή (για μία συζήτηση των θέσεων γυναικών, επαγγελματικών ομάδων, συντεχνιών και θιάσων καθώς, τέλος, και αξιωματούχων στο στάδιο και θέατρο της Αφροδισιάδος, βλ. Charlotte Roueché, Performers and Partisans at Aphrodisias, 1993, 120-121 · βλ. επίσης, ανάλογα παραδείγματα κι από τα Γέρασα της Παλαιστίνης, A. Retzleff and A.M. Mjely, "Seat Inscriptions in the Odeum at Gerasa (Jerash)," BASOR 336 (2004), 37–48). Οι ενεπίγραφες κερκίδες στην Απολλωνία δεν συνιστούν, επομένως, ιδιαιτερότητα ή εξαίρεση, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο και καλά τεκμηριωμένο επιγραφικά πλαίσιο κοινωνικής οργάνωσης των θεατών στον ρωμαϊκό κόσμο.

Πρόταση αποκατάστασης 

Τα ονόματα στα εδώλια των αρχαίων θεάτρων απαντούν συνήθως στην ονομαστική ή στη γενική πτώση· στη δεύτερη περίπτωση προηγείται ενίοτε η λέξη «τόπος» ή δηλώνεται ρητά η ομάδα (π.χ. φυλή, σύνοδος). Στην περίπτωση της επιγραφής από την Απολλωνία, η κατάληξη -ΙΔΟΣ υποδηλώνει γενική πτώση, χωρίς να προσδιορίζει κατ’ ανάγκην το φύλο του φορέα. Από τη δημοσιευμένη φωτογραφία προκύπτει ότι το σωζόμενο τμήμα της επιγραφής εκτείνεται μέχρι το δεξιό άκρο του εδωλίου· δεν μπορεί, συνεπώς, να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ότι το κείμενο συνεχιζόταν σε παρακείμενο κάθισμα, το οποίο δεν έχει μέχρι στιγμής εντοπισθεί. Μία υποθετική αποκατάσταση θα μπορούσε να είναι: [Ἀπολ]λωνίδος.

Στην περίπτωση αυτή είναι δυνατές δύο υποθέσεις. Πρώτον, θα μπορούσε να πρόκειται για το γυναικείο ανθρωπωνύμιο "Ἀπολλωνίς", το οποίο μαρτυρείται επιγραφικά στην Απολλωνία (I.Kyzikos I, 64). Ενδεχομένως να προηγείτο η λέξη «τόπος», οπότε οι θέσεις θα προορίζονταν για την Ἀπολλωνίδα και τον οἶκό της. Ωστόσο, μετά την κατάληξη -ΙΔΟΣ δεν διακρίνονται ίχνη λέξης που να παραπέμπουν σε τίτλο ή αξίωμα (π.χ. ἱέρεια, στεφανηφόρος), γεγονός που καθιστά προβληματική την ερμηνεία της ως «ιέρειας», όπως αυτή προτείνεται στα δημοσιεύματα.

Δεύτερον, η γενική Ἀπολλωνίδος θα μπορούσε να δηλώνει τις θέσεις μίας φυλής με θεοφόρο όνομα, πρακτική καλά τεκμηριωμένη στον μικρασιατικό χώρο. Φυλές με το όνομα Ἀπολλωνίς μαρτυρούνται, για παράδειγμα, στην Κλαυδιούπολη (SEG 52.1231), καθώς και στη Νύσσα, όπου απαντά η φυλή Ὀκταβία Ἀπολλωνίς (I.Nyssa 33). Η ερμηνεία αυτή θα ταίριαζε ιδίως στο ευρύτερο θρησκευτικό και αστικό πλαίσιο μιας πόλης που φέρει το όνομα και τιμά τον Απόλλωνα.

Οι δύο αποσπασματικές επιγραφές από τη summa cavea του θεάτρου της Απολλωνίας αποτελούν σημαντικά τεκμήρια για την οργάνωση των θεατών. Ωστόσο, η κατάσταση διατήρησής τους και η έλλειψη συνοδευτικών τίτλων καθιστούν προβληματική την οριστική ερμηνεία τους. Για να επιβεβαιωθούν οι υποθέσεις, απαιτείται περαιτέρω ανασκαφική έρευνα, αυτοψία με υψηλής ανάλυσης φωτογράφηση και, ιδανικά, η ανεύρεση του παρακείμενου εδωλίου. 

-------------------------------------------------------------------

The "Lonidos" Inscription from Apollonia ad Rhyndacum: A Proposed Restoration

Ongoing excavations at the Hellenistic-Roman theater of Apollonia ad Rhyndacum (modern Gölyazı, Bursa Province, Turkey) have uncovered two fragmentary inscriptions on theater seats, both located in the summa cavea and displaced from their original positions. The first, reported in November 2024, preserves the uncertain reading [?]ΑΙΤΡΟΥ or ΙΑΤΡΟΥ; the second, announced in November 2025, reads ΛΩΝΙΔΟΣ. Media reports have interpreted the latter as the name of a female priestess. However, Prof. Dr. Derya Şahin, the excavation director, has stated that the inscribed seats belong to "important professional groups" (Turkish: önemli meslek gruplarına ait), a formulation that suggests systematic corporate seating rather than individual dedications.

The inscription ΛΩΝΙΔΟΣ, ending in the genitive case, may plausibly be restored as [ἈΠΟΛ]ΛΩΝΙΔΟΣ. This restoration admits two interpretations. First, it could represent the personal name Apollonis (feminine), attested epigraphically at Apollonia (I.Kyzikos I, 64), possibly indicating reserved seating for a woman and her household. However, no title (e.g., hiereia, stephanephoros) follows the preserved text, making the identification as a "priestess" problematic. Second, and more plausibly given the summa cavea location and Prof. Şahin's reference to "professional groups," the genitive Ἀπολλωνίδος may denote seating reserved for a civic tribe bearing this theophoric name—highly appropriate for a city named after and dedicated to Apollo. Tribes named Apollonis are attested elsewhere in Asia Minor, including at Claudiopolis (SEG 52.1231) and Nyssa (I.Nyssa 33, where the tribe Octavia Apollonis appears). Further excavation and high-resolution photography are required to confirm this hypothesis.

Apollonia ad Rhyndacum ancient city’s theater had a “private” spectator seating area

“Lonidos” Inscribed Seat Discovered in 5,000-Year-Old Ancient Theatre

Έφεσος: Μία ρωμαϊκή μπανιέρα, ένα άγαλμα και η αρχαία ανακύκλωση / Ephesus: A Roman bathtub, a statue and ancient recycling

Τα ευρήματα

Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του 2025 στην αρχαία πόλη της Εφέσου, κατά μήκος της οδού που οδηγεί στο Στάδιο (Stadium Street), οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μία μαρμάρινη μπανιέρα του 1ου αιώνα μ.Χ. και ένα μαρμάρινο ανδρικό άγαλμα που χρονολογείται μεταξύ τέλους 1ου αι. π.Χ. και αρχών 1ου αι. μ.Χ. Οι ανασκαφές πραγματοποιούνται στο πλαίσιο του προγράμματος «Κληρονομιά για το Μέλλον: Η Ατέλειωτη Έφεσος» του τουρκικού Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού σε συνεργασία με το Μουσείο της Εφέσου και Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτου, υπό τον συντονισμό του καθηγητή Serdar Aybek (Πανεπιστήμιο Dokuz Eylül).

"Τουρκία: Εντοπίστηκε μαρμάρινη μπανιέρα της ρωμαϊκής εποχής στην αρχαία πόλη της Εφέσου" (Lifo.gr)

"A Roman Elite’s Marble Bathtub Reused as a Fountain Trough Discovered at Ephesus" (Anatolian Archaeology)

Η μπανιέρα που βρέθηκε στην Έφεσο. Πηγή Anatolian Archaeology

Η μπανιέρα είναι από μάρμαρο Greco Scritto, μία τοπική ποικιλία με χαρακτηριστικές μαύρες φλέβες. Έχει μήκος 1,46 μ., πλάτος 0,73 μ. και ύψος 0,60 μ. Διακοσμείται με πόδια σε σχήμα λιονταριού και κυμάτιο. Η ποιότητα της κατασκευής και η επιλογή του υλικού υποδηλώνουν ότι προοριζόταν για νοικοκυριό υψηλού κοινωνικού και οικονομικού επιπέδου, πιθανώς μία από τις γνωστές «κατοικίες των πλουσίων» (Terrace Houses) της Εφέσου, όπου κατοικούσαν πλούσιες ρωμαϊκές οικογένειες.

Αυτό που καθιστά το νέο εύρημα ενδιαφέρον, δεν είναι μόνο το αντικείμενο καθεαυτό αλλά κι η επαναχρησιμοποίησή του: η μπανιέρα μετατράπηκε σε γούρνα βρύσης σε μεταγενέστερη φάση της πόλης. Για τον σκοπό αυτό ανοίχτηκαν σκόπιμα δύο οπές, μία για την είσοδο του νερού και μία για την έξοδο, αλλάζοντας έτσι την αρχική χρήση του αντικειμένου.

Φωτο 2. Το άγαλμα άγνωστου άνδρα σε δεύτερη χρήση.
Πηγή Anatolian Archaeology.

Ανάλογη τύχη είχε κι ένα άγαλμα, το οποίο απεικονίζει άγνωστο άνδρα κι ήταν κατασκευασμένο από ξεχωριστά κομμάτια (κεφάλι, άκρα, σώμα) που συναρμολογούνταν. Βρέθηκε ανεστραμμένο και με το πρόσωπο προς τα κάτω, επαναχρησιμοποιημένο ως πλάκα οδοστρώματος. Το ύψος του υπερβαίνει το ένα μέτρο. Κι εδώ παρατηρούμε το ίδιο φαινόμενο: ένα έργο τέχνης που κάποτε σηματοδοτούσε κοινωνικό κύρος μετατρέπεται σε λειτουργικό υλικό για την αστική υποδομή.

Η σπουδαιότητα του ευρήματος

Η νέα αυτή ανακάλυψη από την Έφεσο, που δε σταματά να μας εκπλήσσει, είναι σημαντική για τρεις λόγους:

Πρώτον, αποτελεί σπάνιο παράδειγμα ιδιωτικής μπανιέρας από τον ρωμαϊκό κόσμο. Ενώ τα μνημειώδη δημόσια λουτρά της Εφέσου είναι γνωστά (όπως τα Λουτρά του Λιμένα της Εφέσου που καλύπτουν σχεδόν 70.000 τ.μ. ή τα Λουτρά της Σχολαστικής), οι μικρότερες μπανιέρες για οικιακή χρήση σπάνια διασώζονται. Η εν λόγω μπανιέρα προσφέρει πληροφορίες για τις συνήθειες καθημερινότητας και υγιεινής των αστικών ελίτ.

Η σπανιότητα τέτοιων ευρημάτων επιβεβαιώνεται από τα συγκριτικά δεδομένα: στην Πομπηία, για παράδειγμα, έχουν εντοπιστεί μόνο τρία-τέσσερα μεγάλα ιδιωτικά λουτρικά συγκροτήματα (όπως στη Βίλλα της Julia Felix, στην Οικία του Λαβυρίνθου και στη Βίλλα του Διομήδη), αλλά αυτά περιλαμβάνουν ολόκληρες εγκαταστάσεις με πισίνες, υπόκαυστο, caldaria και frigidaria κι όχι μεμονωμένες μπανιέρες. Μία από τις λίγες γνωστές πολυτελείς ιδιωτικές μπανιέρες είναι η διάσημη μπανιέρα του Νέρωνα στη Domus Aurea (σήμερα στο Μουσείο του Βατικανού), αλλά η κλίμακα πολυτέλειας δεν είναι συγκρίσιμη. Η μπανιέρα της Εφέσου αντιπροσωπεύει έναν ενδιάμεσο τύπο: πολυτελές οικιακό αντικείμενο για ατομική χρήση.

Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα γνωρίζουμε ότι από τις αρχές του 1^ου αι. μ.Χ. σταδιακά εισάγονται στη Μ. Ασία τα ιδιωτικά λουτρά του «ιταλιώτικου» τύπου (βαλανεία), τα οποία με το πέρασμα του χρόνου γίνονται πιο σύνθετες εγκαταστάσεις. Τέτοιοι χώροι δεν εξυπηρετούσαν μόνη τις ανάγκες υγιεινής, αλλά ήταν επίσης δηλωτικά της κοινωνικής θέσης της οικογένειας που τα διέθετε. Συνήθως βρίσκονταν κοντά στην κουζίνα ή στις τουαλέτες της οικίας. Από τις ανασκαφές που έγιναν στις οικίες της Εφέσου γνωρίζουμε ότι η οικία 2 (Hanghaus 2) διέθετε ιδιωτικό λουτρό. Η κατοικία 7 (Wohneinheit 7) από την οικοδομική φάση ΙΙ κι εξής διέθετε λουτρό στη Β. πλευρά του περιστύλιου. Λουτρό επίσης διέθετε κι η κατοικία 6 (Wohneinheit 6) με πολλά δωμάτια στην Α. πλευρά του περιστυλίου. Μπανιέρες, όπως αυτή που ανακαλύφθηκε στην Έφεσο, ήταν ατομικές και μάλλον χρησιμοποιούνταν στο caldarium. Με βάση την τυπολογία για τα ρωμαϊκά λουτρά της Μ. Ασίας που προτείνει η  Inge Uytterhoeven (“Bathing in a ›Western Style‹. Private Bath Complexes in Roman and Late Antique Asia Minor,” Istanbuler Mitteilungen 61, 2011, 287–346) το εύρημα από την Έφεσο φαίνεται να συνδέεται με την πρώιμη φάση εισαγωγής των ιδιωτικών λουτρών στη Μ. Ασία (αρχές του 1^ου αι. μ.Χ.).

Δεύτερον, η συστηματική επαναχρησιμοποίηση και των δύο αντικειμένων φωτίζει τις μεταβολές στις προτεραιότητες της πόλης με την πάροδο του χρόνου. Η μετατροπή της μπανιέρας σε γούρνα βρύσης και του αγάλματος σε οδόστρωμα δεν είναι τυχαία. Αντανακλούν μία συνειδητή απόφαση να προσαρμοστούν πολυτελή αντικείμενα ιδιωτικής χρήσης για να εξυπηρετήσουν δημόσιες λειτουργίες.

Τρίτον, τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν την αστική αρχαιολογία (urban archaeology) ως πεδίο που μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη μιας πόλης διαχρονικά. Η Έφεσος δεν ήταν στατική αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που προσαρμοζόταν συνεχώς στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες.

Το φαινόμενο του recycling αρχιτεκτονικών τμημάτων, μνημείων και αγαλμάτων είναι καλά τεκμηριωμένο στην αρχαιότητα (αλλά και μέχρι  τους νεότερους χρόνους).

Αυτό που καθιστά την περίπτωση της Εφέσου ενδιαφέρουσα είναι η σαφής μετάβαση από το ιδιωτικό στο δημόσιο: αντικείμενα που κάποτε σηματοδοτούσαν προσωπικό πλούτο και κοινωνική διάκριση μετατρέπονται σε λειτουργικά στοιχεία της αστικής υποδομής. Αυτή η μετατροπή αντανακλά όχι μόνο πρακτικές ανάγκες αλλά ενδεχομένως επίσης κοινωνικές αλλαγές.

Ανοικτά ερωτήματα

Η ανακάλυψη αυτή εγείρει σημαντικά ερωτήματα:

Χρονολόγηση της επανάχρησης: Πότε ακριβώς έγινε η μετατροπή της μπανιέρας σε γούρνα και του αγάλματος σε οδόστρωμα; Η ανακοίνωση στα διαδικτυακά μέσα αναφέρεται σε "μεταγενέστερη φάση επισκευών» χωρίς άλλες διευκρινίσεις. Μία πιο συγκεκριμένη χρονολόγηση θα βοηθούσε να κατανοήσουμε το πλαίσιο αυτών των αλλαγών.

Η αιτία της επανάχρησης; Η επαναχρησιμοποίηση πολυτελών αντικειμένων σε λειτουργικούς ρόλους οφείλεται σε έλλειψη πόρων (οικονομική παρακμή), σε αλλαγή των κοινωνικών δομών (υποχώρηση των ελίτ), ή σε συνδυασμό των δύο; Υπάρχουν άλλα αρχαιολογικά δεδομένα από την ίδια περίοδο που θα μπορούσαν να διευκρινίσουν την εικόνα;

Παράλληλα στην Έφεσο; Πόσο συχνό ήταν αυτό το φαινόμενο; Υπάρχουν άλλα παραδείγματα μετατροπής ιδιωτικών πολυτελών αντικειμένων σε δημόσια λειτουργικά στοιχεία στην ίδια πόλη;

Ένα τελευταίο σχόλιο

Τα ευρήματα από την Έφεσο μας υπενθυμίζουν ότι η αρχαιολογία δεν αφορά μόνο τα εντυπωσιακά μνημεία και τα μνημειώδη έργα τέχνης, αλλά και τις μικρές, καθημερινές λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν πώς οι άνθρωποι προσαρμόζονταν στις αλλαγές. Μία μπανιέρα που γίνεται δεξαμενή νερού, ένα άγαλμα που γίνεται πλάκα δρόμου—αυτά τα αντικείμενα διηγούνται μία ιστορία συνέχειας μέσα από την επαναπροσαρμογή τους σε νέα πλαίσια και νέες ανάγκες.

Σε αυτήν την ιστορία φαίνεται πώς το παρελθόν δεν καταργείται αλλά ανακυκλώνεται, πώς τα σύμβολα κύρους μετατρέπονται σε εργαλεία επιβίωσης, και πώς μία πόλη, όπως η Έφεσος, αντί να παγώσει στο χρόνο, εξακολουθούσε να ζει, να αλλάζει και να βρίσκεται σε μία συνεχή σχέση με το δικό της παρελθόν ακόμη και μέσα από τα υλικά αντικείμενα αυτού του παρελθόντος.

---------------------------------------------------------

ENGLISH SUMMARY

Ephesus: A Roman Bathtub, a Statue, and the History of Reuse

During the 2025 excavation season at ancient Ephesus, archaeologists uncovered a first-century CE marble bathtub and a male statue (late 1st century BCE to early 1st century CE) along Stadium Street. The excavations are part of the "Heritage for the Future: Endless Ephesus" program conducted by Turkey's Ministry of Culture and Tourism in collaboration with the Ephesus Museum and the Austrian Archaeological Institute, coordinated by Professor Serdar Aybek (Dokuz Eylül University).

The bathtub, carved from local Greco Scritto marble with distinctive black veins (1.46 x 0.73 x 0.60 m), features lion-paw feet and egg-and-dart (kymation) decoration, indicating elite domestic use—likely from the Terrace Houses where wealthy Roman families resided. It was later converted into a fountain basin, with two holes deliberately drilled for water flow, completely transforming its original function.

The statue, depicting an unknown man and carved in separate pieces (head, limbs, body) designed to be assembled, was found face-down and inverted, repurposed as paving stone. Here too we see the same phenomenon: a work of art that once signaled social prestige transformed into functional material for urban infrastructure.

Significance: The discovery is important for three reasons. First, it represents a rare example of a private bathtub from the Roman world. While Ephesus's monumental public baths are well known (such as the Harbor Baths covering nearly 70,000 m² and the Baths of Scholastica), smaller bathtubs for domestic use rarely survive. The rarity of such finds is confirmed by comparative evidence: Pompeii has yielded only three to four large private bath complexes (Villa of Julia Felix, House of the Labyrinth, Villa of Diomede), but these were complete facilities with pools, hypocausts, caldaria, and frigidaria—not standalone bathtubs. One of the few known luxury bathtubs is Nero's famous bath from the Domus Aurea (now in the Vatican Museum), but its scale of luxury is incomparable. The Ephesus bathtub represents an intermediate type: a luxury household object for individual use.

Based on archaeological evidence, we know that from the early 1st century CE, private baths of the "Italic type" were gradually introduced to Asia Minor, becoming increasingly complex installations over time. Such spaces served not only hygienic needs but also signified the social status of the families who possessed them. From excavations at Ephesus houses, we know that House 2 (Hanghaus 2) had a private bath. Dwelling 7 (Wohneinheit 7) from building phase II onwards had a bath on the north side of the peristyle. Dwelling 6 (Wohneinheit 6) also had a bath with multiple rooms on the east side of the peristyle. Bathtubs like the one discovered at Ephesus were individual and probably used in the caldarium. Based on Inge Uytterhoeven's typology for Roman baths in Asia Minor ("Bathing in a 'Western Style'. Private Bath Complexes in Roman and Late Antique Asia Minor," Istanbuler Mitteilungen 61, 2011, 287–346), the Ephesus find appears to connect with the early phase of introducing private baths to Asia Minor (early 1st century CE).

Second, the systematic reuse of both objects illuminates changing urban priorities over time. The conversion of the bathtub into a fountain basin and the statue into paving material was not accidental but reflects a conscious decision to adapt luxury private objects for public functions.

Third, these finds highlight urban archaeology as a field that allows us to track a city's evolution over time. Ephesus was not static but a living organism constantly adapting to economic, social, and political conditions.

The recycling of architectural elements, monuments, and statues is well documented in antiquity (and into modern times). What makes the Ephesus case interesting is the clear transition from private to public: objects that once signaled personal wealth and social distinction were transformed into functional elements of urban infrastructure. This transformation reflects not only practical needs but possibly also social changes.

Open questions: When exactly did this reuse occur? Online announcements refer to a "later phase of repairs" without further clarification. More specific dating would help us understand the context of these changes. Does the reuse of luxury objects in functional roles result from resource scarcity (economic decline), changes in social structures (elite retreat), or a combination of both? Are there other archaeological data from the same period that could clarify the picture? How common was this phenomenon? Are there other examples of converting private luxury objects into public functional elements in the same city?

The Ephesus finds remind us that archaeology concerns not only impressive monuments and monumental artworks but also small, everyday details that reveal how people adapted to change. A bathtub that becomes a water basin, a statue that becomes a paving stone—these objects tell a story of continuity through adaptation to new contexts and new needs.

In this story we see how the past was not abolished but recycled, how symbols of prestige were transformed into tools of survival, and how a city like Ephesus, instead of freezing in time, continued to live, change, and maintain a continuous relationship with its own past even through the material objects of that past.

Sources:

• Anatolian Archaeology
• Türkiye Today

Open Access: The Classical Parthenon

William St Clair, The Classical Parthenon:  Recovering the Strangeness of the Ancient World, Open Book Publishers 2022

ISBN: 978-1-80064-346-8

    

Συνέντευξη: Jodi Magness / Interview: Jodi Magness

 Παρακολουθήστε τη συνέντευξη της γνωστής αρχαιολόγου και καθηγήτριας στο University of North Carolina at Chapel Hill, Jodi Magness. Η Magness η οποία έχει εργαστεί σε περισσότερες από 20 ανασκαφές στο Ισραήλ και στην Ελλάδα έφερε στο φως πρόσφατα τη συναγωγή της Huqoq με το περίφημο ψηφιδωτό (βλ. τη σελίδα του project). Στη συνέντευξη η Magness μιλά για την ανασκαφή και το ψηφιδωτό αλλά και για τη λειτουργία της συναγωγής στον αρχαίο Ιουδαϊσμό και την εξέλιξή της:

Rejuvenation: A Magnum of Magness. The Land of Israel

Στο τρέχον τεύχος του JAH / In the current issue of JAH

 Journal of Ancient History 10/1 (2022)

• Seth Richardson, "Old Babylonian Letters and Class Formation: tropes of sympathy and social proximity," 1-34 (abstract)
• Andreas Morakis, "The Introduction of Coinage in Southern Italy: Sybaris and Metapontium," 35-67 
• Sylvie Honigman, Gilles Gorre, "Dynastic Genealogies and Funerary Monuments: Nectanebo, Alexander, and Judas Maccabee and the Evidence of Ptolemaic Influence on the Hasmoneans," 68-98 (abstract)
• Philippus de Bree, "Roman Economic History from Coins and Papyri: Monetary Value, Trust and Crisis," 99-134 (abstract)
• Andrei Gandila, "Fighting against nature: Romans and Barbarians on the Icy Danube," 135-164 (abstract)

Το τρέχον τεύχος του Revue Biblique / The current issue of Revue Biblique

Revue Biblique 129/3 (2022)

• Christa Müller-Kessler, "New Palimpsest Fragments for 1 Kingdoms with Lucian and Origen Additions in a Christian Palestinian Aramaic Witness (Sinai, Greek NF MG 14)," 321 - 340 (abstract)
• Jean-Claude Haelewyck, "Le cantique vieux latin d'Azarias (Dn 3,26-45) dans le manuscrit Verona, Biblioteca Capitolare IV fol. 6," 341 - 349 (abstract)
• Karin Finsterbursch, "To So Called Preface to Dan 5: Remarks on its 'Career' in the Variant Literary Editions of Daniel (LXX967-Dan; LXX88-Dan; Th-Dan)," 350 - 358 (abstract)
• Mariusz Burdajewicz - Juliane Stein, "Un protomé anthropomorphe en terre cuite de Tell Keisan, en Galilée, " 359 - 375 (abstract)
• Asher Ovadiah, "Two Bouleutai, Father and Son, and a Bronze Statue of Poseidon Referenced in a Greek Inscription from the Samaria Region," 376 - 391 (abstract)

Notes philologiques

• Christophe Rico, "La conjonction ἕως en grec ancien: À propos de Mt 1,25. III. Textes de la Septante à substrat hébraïque," 408 - 416

Open Access: "Instrumenta domestica" from Pompeii and Their Design

Adrian Hielscher, ›Instrumenta domestica‹ aus Pompeji und ihr Design:  Eine Untersuchung zur decorativen Gestaltung der Kleinfunde aus Insula I 10. Decorative Principles in Late Republican and Early Imperial Italy (Decor) 4. DeGruyter 2022

Το βασίλειο της Aram-Δαμασκού μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα / The Aram-Damascus kingdom on the basis of archaeological findings

 Στην ιστοσελίδα The Torah.com ο Assaf Kleiman (Πανεπιστήμιο Ben-Gurion, Negev) παρουσιάζει τα αρχαιολογικά ευρήματα και τις ιστορικές μαρτυρίες για την στρατιωτική και πολιτική εξάπλωση του βασιλείου της Αram-Δαμασκού κατά τον 9ο αι. π.Χ.:

King Hazael of Aram-Damascus Subjugates Israel, 9th Century B.C.E.

Ένα νεκροταφείο μονομάχων; / A gladiators' graveyard?

Τούρκοι αρχαιολόγοι που εργάζονται στις ανασκαφές της αρχαίας Αναζάρβου (Κιλικία της Μ. Ασίας) ανακοίνωσαν την ανακάλυψη ενός νεκροταφείου μονομάχων. Τα σχετικά δημοσιεύματα στον τύπο δε δίνουν αρκετές πληροφορίες και συνδυάζουν το νέο εύρημα με την παλαιότερη εκτίμηση ότι στο αμφιθέατρο της πόλης, που ήρθε στο φως, φιλοξενούνταν μονομαχικοί αγώνες (βλ. σχετικό δημοσίευμα της Hurriyet Daily).  Αν η εκτίμηση των αρχαιολόγων ισχύει, τότε πρόκειται για ένα εξαιρετικά εντυπωσιακό και μοναδικό εύρημα, καθώς δεν έχουν εντοπιστεί πολλοί τέτοιοι τόποι ταφής μονομάχων στον αρχαίο κόσμο.  Για τις επιγραφικές μαρτυρίες από ταφικά μνημεία μονομάχων στο ανατολικό τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας βλ. την κλασική μελέτη του Louis Robert, Les gladiateurs dans l' orient grec (1940). 

Gladiator tombs discovered in ancient city in southern Turkiye

Στο τρέχον τεύχος του Liber Annuus / In the current issue of Liber Annuus

 Liber Annuus 71/2021

• Anto Popović, "Il compito, il permesso, il divieto e la punizione (Gen 2,15-17)," 9-46 (abstract) 
• David Volgger, "Die Dynamik des werdenden Volkes Abrahams in Gen 12-25," 47-78 (abstract)
• Marco Settembrini, "La calunnia di Miriam: rilievi su Numeri 12,," 79-100 (abstract)
• Jean Paul René Ondoua Omgba, "La beauté poético-musicale des psaumes au service de la théologie : le cas du Ps 85, 101-124 (abstract)
• Vasile A. Condrea, "The verbless sentence of Biblical Hebrew: a grammatical and a text-linguistic reading," 125-154 (abstract)
• Matteo Munari, "Perfetti o misericordiosi? (Mt 5,48 // Lc 6,36)," 155-170 (abstract)
• Francesco Filannino, "Eine notwendige Alternative? Eine »inklusive« Interpretation von ὡς παιδίον (Mk 10,15), " 171-188 (absrtact)
• Piotr Blajer, "Luke’s Skillful Account of the Unsuccessful Inaugural Speech in Nazareth: A Narrative Study of Luke 4:16-30," 189-210 (abstract)
• Piotr Blajer, "Function and Purpose of the Five Major Travel Notices in Luke: The Structure of the Lukan Journey Section Reconsidered," 211-228 (abstract)
• Leonardo Giuliano, "1Ts 2,1-3,13: una periautologia paracletica," 229-248 (abstract)
• Elisa Chiorrini, "La Scrittura parla forse per invidia? Gc 4,5 e l’esigenza dell’amore di Dio," 249-288 (abstract)
• Tomislav Vuk, "The so-called Syrian clay mortars with stamp inscriptions: general classification and first edition or re-edition of some exemplars," 289-342 (abstract)
• Shimon Dar, "The Roman Villa in Eretz Israel: A Solution for Agrarian and Historical Problems," 397-424 (abstract)
• Asher Ovadiah, Sonia Mucznik, "Asklepios, Helios, Hygieia and Sarapis in the Decapolis," 493-510 (abstract)
• Ruth E. Jackson-Tal, Rachel Chachy, Yakov Kalman, Ehud Netzer, Gideon Foerster, Roi Porat, "Between Rulers and Rebels: The Glass Finds from the Mountain Palace-Fortress at Herodium," 511-544 (abstract)

Ευρήματα από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων της Πομπηίας / Findings of everyday life in Pompeii

Kεραμικά και γυάλινα σκεύη σε έναν από τους βοηθητικούς χώρους 

της οικίας του Lalarium στην Πομπηία (Φωτο: Reuters)

Οι πρόσφατες ανασκαφές στους χώρους της "Οικίας του Lalarium" (εξαιτίας του σχετικού χώρου αφιερωμένου στη λατρεία των lares της οικίας), έφεραν στο φως έναν σημαντικό αριθμό οικιακών σκευών και επίπλων. Τα νέα ευρήματα φωτίζουν πτυχές της καθημερινής ζωής των ανθρώπων της Πομπηίας και παρέχουν πληροφορίες για την οικονομική και κοινωνική τους θέση. 

Διαβάστε το σχετικό δημοσίευμα στην ηλεκτρονική έκδοση του Τhe National: 

"New Pompeii finds highlight middle-class life in doomed city"

Open Access: Cities, Resources and Religion

Anna-Katharina Rieger und Johanna Stöger (επιμ.), Cities, Resources and Religion – Economic Implications of Religion in Graeco-Roman Urban Environments. Panel 7.7:  Archaeology and Economy in the Ancient World – Proceedings of the 19th International Congress of Classical Archaeology, Cologne/Bonn 2018, (Archaeology and Economy in the Ancient World – Proceedings of the 19th International Congress of Classical Archaeology, Cologne/Bonn 2018, Band 40), Heidelberg: Propylaeum, 2022

doi: https://doi.org/10.11588/propylaeum.904 

Το τρέχον τεύχος του Scandinavian Journal of the Old Testament/ The current issue of Scandinavian Journal of the Old Testament

 Scandinavian Journal of the Old Testament 36/1 (2022)

• Esther Heinrich-Ramharter, "On the Form and Function of the Waṣfs in the Song of Songs," 3-23 (abstract)
• Graeme Auld, "Reading Solomon with Three Eyes Open," 24-37 (abstract)
• Walter Gisin, "Entstehung prophetischer Schriften," 38-65 (abstract)
• S.A. Wagner-Tsukamoto, "On the Economic Constitution of Old Testament Religion: A Critique of Buchanan’s Understanding of Religious Moral Precepts," 66-92 (abstract)
• Stephen Duckett, "The Role of Abimelech’s Arms Bearer: A Biblical Acceptance of Assisted Dying?" 93-111 (abstract)
• Susanne Scholz, "The Disneyfication of Shiloh: Biblical Historiography and Archaeology as Methodological Regimes of Military Occupation," 112-137 (abstract)
• Makomborero Allen Bowa, "Assyrian Imperialism and Its Impact on the Sovereignty of Ancient Israel: Assessing the Motives Behind the Prophet Isaiah’s Message of Neutrality (Isaiah Chapter 6-39),"  138-149 (abstract)
• Nicholas J. Campbell, "God and Heirs: The Theme of Progeny in Job," 150-162 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του HTR / In the current issue of HTR

 Harvard Theological Review 115/2 (2022)

• Mark A. Awabdy, Tobias Häner, "Sacrificial Fathers and the Death of Their Children: How the Story of Job Challenges the Priestly Tradition," 149-170 
• Daniel Pioske, "An Archaeology of Ancient Thought: On the Hebrew Bible and the History of Ancient Israel," 171-196 (abstract)
• Jason A. Staples, "Vessels of Wrath and God’s Pathos: Potter/Clay Imagery in Rom 9:20–23," 197-218
• Sarah E. Rollens, "Abject Objects: The Lives and Times of Early Christian Material Culture," 294-307 (abstract)

Ο ναός του Διός Κασίου στο αρχαίο Πηλούσιον / The temple of Zeus Kasios at Pelusium

Φωτο: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου              

Σύμφωνα με δημοσίευμα της ιστοσελίδα HeritageDaily η αρχαιολογική αποστολή που εργάζεται στις ανασκαφές στο αρχαίο Πηλούσιον (Tell el-Farma) έφερε στα φως τα ερείπια του ναού του Διός Κασίου. Η ύπαρξη της λατρείας ήταν ήδη γνωστή από τις αρχές του 20ου αι., όταν ο αρχαιολόγος Jean Clédat εντόπισε επιγραφές που έκαναν λόγο για τη λατρεία του Διός Κασίου στο Πηλούσιον. Το επίθετο "Κάσιος" προέρχεται από το ομώνυμο όρος στη Συρία, τόπο λατρείας της θεότητας. Το ιερό εντοπίστηκε στην περιοχή μεταξύ του φρουρίου του Πηλουσίου και ενός μνημειακού χριστιανικού ναού. Σύμφωνα με επιγραφές ο ναός ανακαινίσθηκε από τον Τίτο Φλάβιο Τιτάνα με εντολή του Αδριανού κατά το 2ο αι. Υλικό από τον αρχαίο ναό χρησιμοποιήθηκε αργότερα στα βυζαντινά κτίρια και στον κοντινό μνημειακό χριστιανικό ναό. 

Ancient temple dedicated to Zeus uncovered in Northern Sinai (HeritageDaily)

Για το Δία Κάσιο και τη λατρεία του, διαβάστε το άρθρο του Antoine Salac, "Ζεὺς Κάσιος", BCH 46 (1992): 160-189 

Το κοινωνικό πλαίσιο της γραφής / The social context of writing

 Στο ιστολόγιο ANE Today o Philip Boyes εξηγεί πώς η γραφή είναι μία σύνθετη κοινωνική διεργασία η οποία για να κατανοηθεί πρέπει να ληφθούν υπόψη διάφοροι πολιτισμικοί και κοινωνικοί παράγοντες, αλλά και τα υλικά που χρησιμοποιούνται στη διαδικασία γραφής καθώς κι οι άνθρωποι που εμπλέκονται σε αυτήν. Ως παράδειγμα ο Boyes παρουσιάζει τις πινακίδες της αρχαίας Ουγαρίτ:

The Social Context of Writing in Ancient Ugarit

Μπορείτε να διαβάσετε το βιβλίο του Philip Boyes, Script and Society: The Social Context of Writing Practices in Late Bronze Age Ugarit εδώ.

Το τρέχον τεύχος του Revue Biblique / The current issue of Revue Biblique

Revue Biblique 129/1 (2022)

• Bernard Gosse, "Les psaumes coréites et la structuration du psautier en relation à Elohim, Yahvé, Moïse et David," 5 - 24 (abstract)
• Isaac Kalimi, "The Retribution of Arrogance: The Assyrian King in Isaiah," 25 - 48 (abstract)
• David A. Smith, "Lord of the Sabbath Controversies: Luke's Development of a Theological Vision," 49 - 67 (abstract)
• Nathan Hays, "The Comparison of Jesus and Jacob in the Fourth Gospel and the Question of Samaritan Influence on the Johannine Community," 68 - 87 (abstract)
• Jonathon Lookadoo, "Imagery and Biblical Interpretation: Considering the Use of Feminine Imagery in Revelation and the Shepherd of Hermas," 88 - 104 (abstract)
• Mariusz Burdajewicz - Bérénice Lagarce-Othman, "Scarabées et amulettes inédits de Tell Keisan: Contexte et chronologie," 105 - 127 (abstract)

Notes philologiques

• Christophe Rico, "La conjonction ἕως en grec ancien: À propos de Mt 1,25. II. La situation du grec néotestamentaire," 128 - 133

H λατρεία των βοδιών στην αρχαία Εγγύς Ανατολή και στον αρχαίο Ισραήλ / The cult of bulls in ancient Near East and Israel

Ορειχάλκινο αγαλματίδιο βοδιού από το ιερό  
Dhahrat et-Tawileh, Σαμάρεια, 12ος αι. 
Πηγή: Wikimedia (Nathaniel Ritmeyer

 Στην ιστοσελίδα TheTorah.com o Rami Arav (University of Nebraska) συζητά τις μαρτυρίες για τη λατρεία των βοδιών στην αρχαία Εγγύς Ανατολή και στον αρχαίο Ισραήλ. Αρχαιολογικές και βιβλικές μαρτυρίες πιστοποιούν την λατρεία αυτών των ζώων στο βόρειο βασίλειο του Ισραήλ, κάτι για το οποίο ασκούν κριτική τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης:

The Golden Calf: Bull-El Worship

Ποιοι ήταν τελικά οι Σουμέριοι; / Who were the Sumerians

 Στο ιστολόγιο ANE Today o Paul Collins (Ashmolean Museum) εξετάζει τα αρχαιολογικά ευρήματα που η έρευνα αποδίδει στους Σουμερίους και θέτει το ερώτημα, εάν τελικά οι Σουμέριοι υπήρξαν ως μία ιδιαίτερη εθνική ομάδα. Καταλήγει ότι μάλλον δεν πρόκειται για μία μόνο εθνική ομάδα, αλλά μάλλον περισσότερες ομάδες με μία κοινή γλώσσα:

Were There Sumerians?