The Bible Translator 76:5 (2025)
- Norman Simon Rodriguez, "יְהוָה אֱלֹהִים, God of the Gods," 321-331 (abstract)
- Martin Johnson / Philip Jenson, "The Curious History of the Translation of the Hebrew Word תַּנִּים tannîm: Dragons, Jackals, or Crocodiles?" 332-362 (abstract)
- Gerald W. Peterman, "The Common Mistranslation of πρόσωπον πρὸς πρόσωπον “Face to Face” in 1 Cor 13.12b," 363-381 (abstract)
- Wilbur A. Benware, "A Linguistic Look at λαλεῖν γλώσσῃ," 382-400 (OA)
- Carsten Ziegert / Maria Behnke, "A Tale of Two Metaphor Paradigms—and How to Apply Them When Translating the Bible," 401-424 (abstract)
- Justino Alfredo, "The Impact of Translated Scriptures: Case Study of the Lomwe New Testament and Psalms (1930)," 425-438 (OA)
- Alice T. Reed, "Ethics, Decoloniality, and Evangelicalism in the First Nations Version New Testament," 439-458 (abstract)
Gerald W. Peterman, "The Common Mistranslation of πρόσωπον πρὸς πρόσωπον 'Face to Face' in 1 Cor 13.12b"
Ο Gerald W. Peterman υποστηρίζει ότι η φράση πρόσωπον πρὸς πρόσωπον στο 1 Κορ 13.12β, η οποία μεταφράζεται παραδοσιακά ως "face to face" στα αγγλικά (βλ. στη μετάφραση της ΕΒΕ «πρόσωπο με πρόσωπο»), υποδηλώνοντας φυσική, οπτική επαφή με ένα πρόσωπο, δεν είναι ακριβής. Στη μελέτη του ο P. εξετάζει τι σημαίνει η εβραϊκή φράση פָּנִים אֶל־פָּנִים , την οποία οι Ο' μεταφράζουν κατά λέξη «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον», πού αλλού εκτός της μετάφρασης των Ο΄ ή του Παύλου απαντά η φράση, ποιες θα ήταν οι ελληνικές λέξεις/φράσεις που θα χρησιμοποιούσε ο Παύλος, εάν ήθελε να μεταφέρει τη σημασία της αδιαμεσολάβητης οπτικής επαφής και τι πιθανόν κατάλαβαν οι Κορίνθιοι από αυτήν την αποστροφή του Παύλου. Στηριζόμενος στη σημασία της εβραϊκής φράσης ο P. υποστηρίζει ότι αυτή (και κατ’ επέκταση και η ελληνική απόδοσή της) δεν υποδηλώνει οπτική/φυσική συνάντηση αλλά άμεση, οικεία, αμεσολάβητη κατανόηση και γνώση.
Η κειμενική τεκμηρίωση
- Η φράση פָּנִים אֶל־פָּנִים εμφανίζεται πέντε φορές στην ΠΔ, και σε καμία περίπτωση δεν περιγράφει την κυριολεκτική οπτική επαφή (Γεν 32:30· Εξοδ 33:11· Δευτ 34:10· Κρ 6:22· Ιεζ 20:35. Η φράση δηλώνει την οικειότητα και την αμεσότητα της επικοινωνίας.
- Η ελληνική φράση «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον», με την οποία οι Ο’ αποδίδουν την εβραϊκή φράση (οι άλλοι τρόποι που την αποδίδουν είναι «πρόσωπον κατὰ πρόσωπον» και «ἐνώπιος ἐνωπίῳ»), δεν απαντά στην ελληνική γραμματεία, παρά μόνο - εκτός από τη μετάφραση των Ο΄- στον Φίλωνα (όταν σχολιάζει τα σχετικά χωρία των Ο΄), στον Παύλο (στο 1Κορ 13:12) και στους χριστιανούς συγγραφείς στη συνέχεια, όταν ερμηνεύουν τα σχετικά βιβλικά κείμενα.
- Αν ο Παύλος ήθελε να αποδώσει αυτό που εννοεί η φράση “face to face” θα είχε προτιμήσει άλλες εκφράσεις/λέξεις που μαρτυρούνται στις ελληνικές και ιουδαϊκές πηγές: «κατὰ πρόσωπον», «ἀντοφθαλμέω» ή «ἀντιπρόσωπος».
- Η επιλογή του «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» υποδηλώνει συνειδητή παραπομπή στην Ο' (στα Γεν 32:31 ή Κρ 6:22). Αρκετοί ερμηνευτές παραπέμπουν στο Αρ 12:8 («στόμα κατὰ στόμα λαλήσω αὐτῷ ἐν εἴδει καὶ οὐ δι᾽ αἰνιγμάτων»). Ο Φίλων συνδυάζει τα Αρ 12:8 και Δευτ 34:10 για να μιλήσει για τα προφητικά χαρίσματα του Μωυσή, κάτι το οποίο επισημαίνουν αρκετοί σύγχρονοι ερμηνευτές. Την ίδια σύνδεση κάνει και ο Παύλος (ἐν αἰνίγματι + πρόσωπον πρὸς πρόσωπον), προσθέτοντας όμως το "ἔσοπτρον". Αυτό υποδηλώνει κοινή ερμηνευτική παράδοση στον 1ο αιώνα, αλλά και έναν εμπλουτισμό της από τον Παύλο με στοιχεία μίας νέας μεταφορικής εικόνας (του εσόπτρου).
Ο P. υποστηρίζει ότι οι Κορίνθιοι μπορούσαν να κατανοήσουν την αντίθεση μεταξύ του «ἐν αἰνίγματι» και του «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» στο 13:12 εξαιτίας της εξοικείωσής του με το κείμενο των Ο’. Για τον ίδιο λόγο θα πρέπει να συνέδεαν τη φράση με μία εμπειρία του μακρινού παρελθόντος κι όχι υποχρεωτικά με ένα εσχατολογικό περιεχόμενο.
Τέλος, ο Ρ. προτείνει τις εξής εναλλακτικές μεταφράσεις: με σαφήνεια, άμεσα, χωρίς διαμεσολάβηση ή προσωπικά. Όλες αυτές οι αποδόσεις εστιάζουν στην ποιότητα της γνώσης/επιοινωνίας κι όχι στον τρόπο της όρασης.
Αξιολόγηση και ερωτήματα
- Θα είχε ενδιαφέρον να δούμε πώς απέδωσαν τη φράση οι αρχαίες μεταφράσεις (vetus Latina, συριακές μεταφράσεις). Υπάρχουν στη χειρόγραφη παράδοση γλώσσες στα περιθώρια με ερμηνευτικά σχόλια που να μαρτυρούν την προσπάθεια των αρχαίων αναγνωστών να κατανοήσουν τη φράση;
- Ο P. αποδεικνύει πειστικά ότι η φράση «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» σημαίνει την αδιαμεσολάβητη επικοινωνία κι όχι κυριολεκτικά την οπτική εμπειρία. Αυτό όμως γιατί να αποκλείει την εσχατολογική προοπτική; Το γεγονός ότι η φράση προέρχεται από εμπειρίες του παρελθόντος (Μωυσής, Ιακώβ) δεν σημαίνει ότι ο Παύλος δεν μπορεί να τη χρησιμοποιήσει τυπολογικά για να περιγράψει τη μελλοντική, πλήρη γνώση του Θεού. Η αντίθεση "ἄρτι... τότε δέ" και το μελλοντικό "ἐπιγνώσομαι" (στ.12δ) υποδηλώνουν σαφώς μελλοντική αναφορά. Ο P. δείχνει τι δεν σημαίνει η φράση, αλλά όχι πότε αναφέρεται (παρελθόν ή μέλλον).
- Ο Ρ. εστιάζει στη σημασία της έκφρασης «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» και στην αντίθεσή της προς τον εμπρόθετο «ἐν αἰνίγματι». Όμως εδώ η αντίθεση είναι τόσο με το «ἐν αἰνίγματι» όσο και με το «δι’ ἐσόπτρου». Η δεύτερη φράση εισάγει μία σημαντική οπτική μεταφορά: μέσα στον καθρέφτη βλέπει κάποιος κάτι/ένα πρόσωπο έμμεσα και θολά (ειδικά στην περίπτωση των αρχαίων εσόπτρων). Αυτή η θολή κι έμμεση οπτική εμπειρία αντιπαραβάλλεται στον Παύλο με την αμεσότητα της «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» εμπειρίας. Εδώ ο Παύλος διευρύνει την αντίθεση εισάγοντας την εικόνα της όρασης μέσα σε καθρέφτη. Άλλωστε η Κόρινθος ήταν γνωστή στην αρχαιότητα για την παραγωγή χάλκινων εσόπτρων. Επομένως, το στοιχείο της οπτικής επαφής δεν θα πρέπει εδώ να υποβαθμιστεί, αλλά είναι η βασική μεταφορά προκειμένου ο Παύλος να μιλήσει για την άμεση επικοινωνία με τον Θεό. Μήπως, λοιπόν, ο Παύλος συνδυάζει: (α) την παλαιοδιαθηκική έκφραση που δηλώνει την άμεση επικοινωνία, (β) τη μεταφορά της οπτικής εμπειρίας μέσα σε καθρέφτη (καινοτομία του Παύλου), και (γ) την αντίθεση μεταξύ μερικής και πλήρους γνώσης; Αν ναι, ο Παύλος δημιουργεί μία πολυεπίπεδη μεταφορά που δεν περιορίζεται στην παλαιοδιαθηκική προέλευση αλλά αποτελεί δημιουργική πολιτισμική προσαρμογή (recontextualization).
- Η πατερική ερμηνεία (βλ. τα σχόλια στις ερμηνευτικές σειρές/catenae και την ερμηνεία στη μυστική και ησυχαστική παράδοση) δεν υποστηρίζει την κυριολεκτική οπτική αντίληψη του Θεού με τα σωματικά μάτια. Οι Καππαδόκες, και αργότερα οι ησυχαστές (Γρηγόριος Παλαμάς, Νικόλαος Καβάσιλας) μιλούν για άμεση, αμεσολάβητη εμπειρία/γνώση του Θεού - ακριβώς αυτό που υποστηρίζει και ο P. Χρησιμοποιούν κι αυτοί, όπως κι ο Παύλος μεταφορικά λέξεις που δηλώνουν την εμπειρία της όρασης ("θεωρία", "θέαμα") κι εξισώνουν όπως κι ο απόστολος το «βλέπομεν» με το «γινώσκομεν» (στ. 12γ).
Το άρθρο του Peterman προσφέρει εξαιρετική φιλολογική τεκμηρίωση και πειστικά αποδεικνύει ότι η φράση «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» δεν υποδηλώνει κυριολεκτική οπτική επαφή, αν και δε θα πρέπει να υποβαθμίζεται ο εμπλουτισμός της παλαιοδιαθηκικής φράσης με τη μεταφορική χρήση της εμπειρίας της όρασης. Επιπλέον, η πρόταση του Ρ. δεν αποκλείει την εσχατολογική προοπτική του στίχου κάτι το οποίο υποστηρίζεται από τη συνάφεια. Η ιστορία της ερμηνείας του στίχου στην αρχαία Εκκλησία (όπως φαίνεται, για παράδειγμα στα σχόλια των catenae στην 1 Κορ, βλ. την έκδοση του Cramer) βεβαιώνει ότι επίγνωση και εσχατολογική προσδοκία μπορούν πολύ καλά να συνδυαστούν.
Το τεύχος περιλαμβάνει επίσης δύο εξαιρετικά ενδιαφέροντα άρθρα για τους καινοδιαθηκολόγους: οι Carsten Ziegert και Maria Behnke εξετάζουν τις εννοιολογικές μεταφορές (conceptual metaphors) στη Βίβλο και τις συνέπειές τους για τη μετάφραση, υποστηρίζοντας ότι η τυπική βιβλιογραφία επικεντρώνεται μόνο στις μεταφορές ως σχήματα λόγου αγνοώντας τα εννοιολογικά συστήματα που διαμορφώνουν τη σκέψη (παραδείγματα: Η ζωή είναι ένα ταξίδι, η αμαρτία είναι οφειλή). Ο Wilfred Benware χρησιμοποιεί την κατασκευαστική γραμματική για να εξετάσει την έκφραση "λαλεῖν γλώσσῃ". Υποστηρίζει ότι η φράση αρχικά σήμαινε γλωσσολαλία στην Κόρινθο, αλλά επανερμηνεύτηκε ως ξενογλωσσία στη συνέχεια - με σημαντικές παραλλαγές στη χειρόγραφη παράδοση (παραλλαγές στο Μκ 16:17: "καιναῖς"/om., Πραξ 2:6: "γλώσσῃ/διαλέκτῳ"). Ελπίζω να επανέλθω σε αυτά τα άρθρα σε επόμενη ανάρτηση.
---------------------------------------------------------------------------
Gerald W. Peterman, "The Common Mistranslation of πρόσωπον πρὸς πρόσωπον 'Face to Face' in 1 Cor 13.12b"
Summary
Peterman argues that the translation of πρόσωπον πρὸς πρόσωπον as "face to face" is misleading. Through detailed philological analysis, he demonstrates that the phrase is "translation Greek" - a wooden rendering of the Hebrew פָּנִים אֶל־פָּנִים from the LXX - and denotes direct, intimate, unmediated communication/knowledge rather than literal visual encounter. The Hebrew phrase in the OT (Gen 32.30, Exod 33.11, Deut 34.10, Judg 6.22, Ezek 20.35) never describes actual optical perception. The Greek phrase never appears as natural Greek in non-biblical literature but only in the LXX, Philo (commenting on the LXX), Paul, and Christian authors. Peterman suggests alternative translations: "clearly," "directly," or "intimately."
Critical Observations
1. Eschatological interpretation not excluded. While Peterman convincingly shows that the phrase means "direct, intimate communication" (not literal visual encounter), this should not exclude eschatological interpretation. The phrase may derive from past experiences (Moses, Jacob), but Paul can use it typologically to describe future, complete knowledge of God. The contrast "ἄρτι... τότε δέ" and the future "ἐπιγνώσομαι" (v.12d) clearly indicate future reference. Peterman shows what the phrase does not mean (literal visual encounter), but not when it refers (past vs. future).
2. The visual dimension underestimated. Peterman focuses on the contrast between ἐν αἰνίγματι and πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, but the antithesis is double: (a) ἐν αἰνίγματι (dimly) vs. [clearly], and (b) δι' ἐσόπτρου (through a mirror) vs. πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. The mirror introduces fundamental visual imagery: when you see in a mirror, you see a face - indirectly, imperfectly (ancient mirrors = polished metal). The contrast with πρόσωπον πρὸς πρόσωπον implies direct seeing of the face vs. indirect seeing through mirror. Corinth was famous for producing bronze mirrors - the Corinthians would immediately grasp the image. Peterman proves that in the OT the phrase does not denote literal visual encounter - but Paul recontextualizes the phrase in a new framework with visual imagery. Perhaps Paul combines: (a) OT expression denoting direct communication, (b) visual metaphor of mirror-seeing (Paul's innovation), (c) epistemological contrast (partial/full knowledge) - creating a rich, multilayered metaphor that cannot be reduced to its OT origins alone.
3. Philo and Pauline innovation. Philo (Leg. All. 3.103), roughly contemporary with Paul, also combines Num 12.8 (οὐ δι' αἰνιγμάτων) with Deut 34.10 (πρόσωπον πρὸς πρόσωπον) to describe Moses' unique prophetic gifts. This suggests a common interpretive tradition in the first century. Paul adds the ἔσοπτρον: δι' ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι vs. πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. The mirror introduces specific visual imagery absent from both Philo and OT texts: indirect seeing of a face (through imperfect metal mirror) vs. direct seeing/knowing. This is Paul's creative recontextualization of the tradition.
4. Patristic tradition and manuscript evidence. The patristic tradition - especially the mystical and hesychast tradition - does not advocate literal optical perception of God with bodily eyes. The Cappadocians and later hesychasts (Gregory Palamas, Nicholas Cabasilas) speak of direct, unmediated experience/knowledge of God - precisely what Peterman argues. They use visual language metaphorically ("θεωρία," "θέαμα"), equating "seeing" with "knowing" as Paul does (v.12c). Research in the catenae on 1 Corinthians (Cramer's edition) shows clear eschatological dimension, confirming that the early church combined immediate knowledge with eschatological expectation - something Peterman seems to exclude. Further research in manuscripts, glosses, and ancient versions (Vetus Latina, Peshitta) could provide empirical data on how the phrase was actually understood in the early church.
Conclusion
Peterman offers excellent philological documentation and convincingly demonstrates that πρόσωπον πρὸς πρόσωπον does not denote literal optical encounter. However, his methodological leaps - from philological analysis to rejection of eschatological interpretation and underestimation of the visual dimension - require further critical examination. The history of interpretation in the early church confirms that knowledge and eschatological expectation can be well combined.
