Έφεσος: Μία ρωμαϊκή μπανιέρα, ένα άγαλμα και η αρχαία ανακύκλωση

Τα ευρήματα

Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του 2025 στην αρχαία πόλη της Εφέσου, κατά μήκος της οδού που οδηγεί στο Στάδιο (Stadium Street), οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μία μαρμάρινη μπανιέρα του 1ου αιώνα μ.Χ. και ένα μαρμάρινο ανδρικό άγαλμα που χρονολογείται μεταξύ τέλους 1ου αι. π.Χ. και αρχών 1ου αι. μ.Χ. Οι ανασκαφές πραγματοποιούνται στο πλαίσιο του προγράμματος «Κληρονομιά για το Μέλλον: Η Ατέλειωτη Έφεσος» του τουρκικού Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού σε συνεργασία με το Μουσείο της Εφέσου και Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτου, υπό τον συντονισμό του καθηγητή Serdar Aybek (Πανεπιστήμιο Dokuz Eylül).

"Τουρκία: Εντοπίστηκε μαρμάρινη μπανιέρα της ρωμαϊκής εποχής στην αρχαία πόλη της Εφέσου" (Lifo.gr)

"A Roman Elite’s Marble Bathtub Reused as a Fountain Trough Discovered at Ephesus" (Anatolian Archaeology)

Η μπανιέρα που βρέθηκε στην Έφεσο. Πηγή Anatolian Archaeology

Η μπανιέρα είναι από μάρμαρο Greco Scritto, μία τοπική ποικιλία με χαρακτηριστικές μαύρες φλέβες. Έχει μήκος 1,46 μ., πλάτος 0,73 μ. και ύψος 0,60 μ. Διακοσμείται με πόδια σε σχήμα λιονταριού και κυμάτιο. Η ποιότητα της κατασκευής και η επιλογή του υλικού υποδηλώνουν ότι προοριζόταν για νοικοκυριό υψηλού κοινωνικού και οικονομικού επιπέδου, πιθανώς μία από τις γνωστές «κατοικίες των πλουσίων» (Terrace Houses) της Εφέσου, όπου κατοικούσαν πλούσιες ρωμαϊκές οικογένειες.

Αυτό που καθιστά το νέο εύρημα ενδιαφέρον, δεν είναι μόνο το αντικείμενο καθεαυτό αλλά κι η επαναχρησιμοποίησή του: η μπανιέρα μετατράπηκε σε γούρνα βρύσης σε μεταγενέστερη φάση της πόλης. Για τον σκοπό αυτό ανοίχτηκαν σκόπιμα δύο οπές, μία για την είσοδο του νερού και μία για την έξοδο, αλλάζοντας έτσι την αρχική χρήση του αντικειμένου.

Φωτο 2. Το άγαλμα άγνωστου άνδρα σε δεύτερη χρήση.
Πηγή Anatolian Archaeology.

Ανάλογη τύχη είχε κι ένα άγαλμα, το οποίο απεικονίζει άγνωστο άνδρα κι ήταν κατασκευασμένο από ξεχωριστά κομμάτια (κεφάλι, άκρα, σώμα) που συναρμολογούνταν. Βρέθηκε ανεστραμμένο και με το πρόσωπο προς τα κάτω, επαναχρησιμοποιημένο ως πλάκα οδοστρώματος. Το ύψος του υπερβαίνει το ένα μέτρο. Κι εδώ παρατηρούμε το ίδιο φαινόμενο: ένα έργο τέχνης που κάποτε σηματοδοτούσε κοινωνικό κύρος μετατρέπεται σε λειτουργικό υλικό για την αστική υποδομή.

Η σπουδαιότητα του ευρήματος

Η νέα αυτή ανακάλυψη από την Έφεσο, που δε σταματά να μας εκπλήσσει, είναι σημαντική για τρεις λόγους:

Πρώτον, αποτελεί σπάνιο παράδειγμα ιδιωτικής μπανιέρας από τον ρωμαϊκό κόσμο. Ενώ τα μνημειώδη δημόσια λουτρά της Εφέσου είναι γνωστά (όπως τα Λουτρά του Λιμένα της Εφέσου που καλύπτουν σχεδόν 70.000 τ.μ. ή τα Λουτρά της Σχολαστικής), οι μικρότερες μπανιέρες για οικιακή χρήση σπάνια διασώζονται. Η εν λόγω μπανιέρα προσφέρει πληροφορίες για τις συνήθειες καθημερινότητας και υγιεινής των αστικών ελίτ.

Η σπανιότητα τέτοιων ευρημάτων επιβεβαιώνεται από τα συγκριτικά δεδομένα: στην Πομπηία, για παράδειγμα, έχουν εντοπιστεί μόνο τρία-τέσσερα μεγάλα ιδιωτικά λουτρικά συγκροτήματα (όπως στη Βίλλα της Julia Felix, στην Οικία του Λαβυρίνθου και στη Βίλλα του Διομήδη), αλλά αυτά περιλαμβάνουν ολόκληρες εγκαταστάσεις με πισίνες, υπόκαυστο, caldaria και frigidaria κι όχι μεμονωμένες μπανιέρες. Μία από τις λίγες γνωστές πολυτελείς ιδιωτικές μπανιέρες είναι η διάσημη μπανιέρα του Νέρωνα στη Domus Aurea (σήμερα στο Μουσείο του Βατικανού), αλλά η κλίμακα πολυτέλειας δεν είναι συγκρίσιμη. Η μπανιέρα της Εφέσου αντιπροσωπεύει έναν ενδιάμεσο τύπο: πολυτελές οικιακό αντικείμενο για ατομική χρήση.

Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα γνωρίζουμε ότι από τις αρχές του 1^ου αι. μ.Χ. σταδιακά εισάγονται στη Μ. Ασία τα ιδιωτικά λουτρά του «ιταλιώτικου» τύπου (βαλανεία), τα οποία με το πέρασμα του χρόνου γίνονται πιο σύνθετες εγκαταστάσεις. Τέτοιοι χώροι δεν εξυπηρετούσαν μόνη τις ανάγκες υγιεινής, αλλά ήταν επίσης δηλωτικά της κοινωνικής θέσης της οικογένειας που τα διέθετε. Συνήθως βρίσκονταν κοντά στην κουζίνα ή στις τουαλέτες της οικίας. Από τις ανασκαφές που έγιναν στις οικίες της Εφέσου γνωρίζουμε ότι η οικία 2 (Hanghaus 2) διέθετε ιδιωτικό λουτρό. Η κατοικία 7 (Wohneinheit 7) από την οικοδομική φάση ΙΙ κι εξής διέθετε λουτρό στη Β. πλευρά του περιστύλιου. Λουτρό επίσης διέθετε κι η κατοικία 6 (Wohneinheit 6) με πολλά δωμάτια στην Α. πλευρά του περιστυλίου. Μπανιέρες, όπως αυτή που ανακαλύφθηκε στην Έφεσο, ήταν ατομικές και μάλλον χρησιμοποιούνταν στο caldarium. Με βάση την τυπολογία για τα ρωμαϊκά λουτρά της Μ. Ασίας που προτείνει η  Inge Uytterhoeven (“Bathing in a ›Western Style‹. Private Bath Complexes in Roman and Late Antique Asia Minor,” Istanbuler Mitteilungen 61, 2011, 287–346) το εύρημα από την Έφεσο φαίνεται να συνδέεται με την πρώιμη φάση εισαγωγής των ιδιωτικών λουτρών στη Μ. Ασία (αρχές του 1^ου αι. μ.Χ.).

Δεύτερον, η συστηματική επαναχρησιμοποίηση και των δύο αντικειμένων φωτίζει τις μεταβολές στις προτεραιότητες της πόλης με την πάροδο του χρόνου. Η μετατροπή της μπανιέρας σε γούρνα βρύσης και του αγάλματος σε οδόστρωμα δεν είναι τυχαία. Αντανακλούν μία συνειδητή απόφαση να προσαρμοστούν πολυτελή αντικείμενα ιδιωτικής χρήσης για να εξυπηρετήσουν δημόσιες λειτουργίες.

Τρίτον, τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν την αστική αρχαιολογία (urban archaeology) ως πεδίο που μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη μιας πόλης διαχρονικά. Η Έφεσος δεν ήταν στατική αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που προσαρμοζόταν συνεχώς στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες.

Το φαινόμενο του recycling αρχιτεκτονικών τμημάτων, μνημείων και αγαλμάτων είναι καλά τεκμηριωμένο στην αρχαιότητα (αλλά και μέχρι  τους νεότερους χρόνους).

Αυτό που καθιστά την περίπτωση της Εφέσου ενδιαφέρουσα είναι η σαφής μετάβαση από το ιδιωτικό στο δημόσιο: αντικείμενα που κάποτε σηματοδοτούσαν προσωπικό πλούτο και κοινωνική διάκριση μετατρέπονται σε λειτουργικά στοιχεία της αστικής υποδομής. Αυτή η μετατροπή αντανακλά όχι μόνο πρακτικές ανάγκες αλλά ενδεχομένως επίσης κοινωνικές αλλαγές.

Ανοικτά ερωτήματα

Η ανακάλυψη αυτή εγείρει σημαντικά ερωτήματα:

Χρονολόγηση της επανάχρησης: Πότε ακριβώς έγινε η μετατροπή της μπανιέρας σε γούρνα και του αγάλματος σε οδόστρωμα; Η ανακοίνωση στα διαδικτυακά μέσα αναφέρεται σε "μεταγενέστερη φάση επισκευών» χωρίς άλλες διευκρινίσεις. Μία πιο συγκεκριμένη χρονολόγηση θα βοηθούσε να κατανοήσουμε το πλαίσιο αυτών των αλλαγών.

Η αιτία της επανάχρησης; Η επαναχρησιμοποίηση πολυτελών αντικειμένων σε λειτουργικούς ρόλους οφείλεται σε έλλειψη πόρων (οικονομική παρακμή), σε αλλαγή των κοινωνικών δομών (υποχώρηση των ελίτ), ή σε συνδυασμό των δύο; Υπάρχουν άλλα αρχαιολογικά δεδομένα από την ίδια περίοδο που θα μπορούσαν να διευκρινίσουν την εικόνα;

Παράλληλα στην Έφεσο; Πόσο συχνό ήταν αυτό το φαινόμενο; Υπάρχουν άλλα παραδείγματα μετατροπής ιδιωτικών πολυτελών αντικειμένων σε δημόσια λειτουργικά στοιχεία στην ίδια πόλη;

Ένα τελευταίο σχόλιο

Τα ευρήματα από την Έφεσο μας υπενθυμίζουν ότι η αρχαιολογία δεν αφορά μόνο τα εντυπωσιακά μνημεία και τα μνημειώδη έργα τέχνης, αλλά και τις μικρές, καθημερινές λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν πώς οι άνθρωποι προσαρμόζονταν στις αλλαγές. Μία μπανιέρα που γίνεται δεξαμενή νερού, ένα άγαλμα που γίνεται πλάκα δρόμου—αυτά τα αντικείμενα διηγούνται μία ιστορία συνέχειας μέσα από την επαναπροσαρμογή τους σε νέα πλαίσια και νέες ανάγκες.

Σε αυτήν την ιστορία φαίνεται πώς το παρελθόν δεν καταργείται αλλά ανακυκλώνεται, πώς τα σύμβολα κύρους μετατρέπονται σε εργαλεία επιβίωσης, και πώς μία πόλη, όπως η Έφεσος, αντί να παγώσει στο χρόνο, εξακολουθούσε να ζει, να αλλάζει και να βρίσκεται σε μία συνεχή σχέση με το δικό της παρελθόν ακόμη και μέσα από τα υλικά αντικείμενα αυτού του παρελθόντος.

---------------------------------------------------------

ENGLISH SUMMARY

Ephesus: A Roman Bathtub, a Statue, and the History of Reuse

During the 2025 excavation season at ancient Ephesus, archaeologists uncovered a first-century CE marble bathtub and a male statue (late 1st century BCE to early 1st century CE) along Stadium Street. The excavations are part of the "Heritage for the Future: Endless Ephesus" program conducted by Turkey's Ministry of Culture and Tourism in collaboration with the Ephesus Museum and the Austrian Archaeological Institute, coordinated by Professor Serdar Aybek (Dokuz Eylül University).

The bathtub, carved from local Greco Scritto marble with distinctive black veins (1.46 x 0.73 x 0.60 m), features lion-paw feet and egg-and-dart (kymation) decoration, indicating elite domestic use—likely from the Terrace Houses where wealthy Roman families resided. It was later converted into a fountain basin, with two holes deliberately drilled for water flow, completely transforming its original function.

The statue, depicting an unknown man and carved in separate pieces (head, limbs, body) designed to be assembled, was found face-down and inverted, repurposed as paving stone. Here too we see the same phenomenon: a work of art that once signaled social prestige transformed into functional material for urban infrastructure.

Significance: The discovery is important for three reasons. First, it represents a rare example of a private bathtub from the Roman world. While Ephesus's monumental public baths are well known (such as the Harbor Baths covering nearly 70,000 m² and the Baths of Scholastica), smaller bathtubs for domestic use rarely survive. The rarity of such finds is confirmed by comparative evidence: Pompeii has yielded only three to four large private bath complexes (Villa of Julia Felix, House of the Labyrinth, Villa of Diomede), but these were complete facilities with pools, hypocausts, caldaria, and frigidaria—not standalone bathtubs. One of the few known luxury bathtubs is Nero's famous bath from the Domus Aurea (now in the Vatican Museum), but its scale of luxury is incomparable. The Ephesus bathtub represents an intermediate type: a luxury household object for individual use.

Based on archaeological evidence, we know that from the early 1st century CE, private baths of the "Italic type" were gradually introduced to Asia Minor, becoming increasingly complex installations over time. Such spaces served not only hygienic needs but also signified the social status of the families who possessed them. From excavations at Ephesus houses, we know that House 2 (Hanghaus 2) had a private bath. Dwelling 7 (Wohneinheit 7) from building phase II onwards had a bath on the north side of the peristyle. Dwelling 6 (Wohneinheit 6) also had a bath with multiple rooms on the east side of the peristyle. Bathtubs like the one discovered at Ephesus were individual and probably used in the caldarium. Based on Inge Uytterhoeven's typology for Roman baths in Asia Minor ("Bathing in a 'Western Style'. Private Bath Complexes in Roman and Late Antique Asia Minor," Istanbuler Mitteilungen 61, 2011, 287–346), the Ephesus find appears to connect with the early phase of introducing private baths to Asia Minor (early 1st century CE).

Second, the systematic reuse of both objects illuminates changing urban priorities over time. The conversion of the bathtub into a fountain basin and the statue into paving material was not accidental but reflects a conscious decision to adapt luxury private objects for public functions.

Third, these finds highlight urban archaeology as a field that allows us to track a city's evolution over time. Ephesus was not static but a living organism constantly adapting to economic, social, and political conditions.

The recycling of architectural elements, monuments, and statues is well documented in antiquity (and into modern times). What makes the Ephesus case interesting is the clear transition from private to public: objects that once signaled personal wealth and social distinction were transformed into functional elements of urban infrastructure. This transformation reflects not only practical needs but possibly also social changes.

Open questions: When exactly did this reuse occur? Online announcements refer to a "later phase of repairs" without further clarification. More specific dating would help us understand the context of these changes. Does the reuse of luxury objects in functional roles result from resource scarcity (economic decline), changes in social structures (elite retreat), or a combination of both? Are there other archaeological data from the same period that could clarify the picture? How common was this phenomenon? Are there other examples of converting private luxury objects into public functional elements in the same city?

The Ephesus finds remind us that archaeology concerns not only impressive monuments and monumental artworks but also small, everyday details that reveal how people adapted to change. A bathtub that becomes a water basin, a statue that becomes a paving stone—these objects tell a story of continuity through adaptation to new contexts and new needs.

In this story we see how the past was not abolished but recycled, how symbols of prestige were transformed into tools of survival, and how a city like Ephesus, instead of freezing in time, continued to live, change, and maintain a continuous relationship with its own past even through the material objects of that past.

Sources:

• Anatolian Archaeology
• Türkiye Today