Το μυστικό κατά Μάρκον - μια άλλη εκτίμηση / Secret Mark - a different evaluation

Στο ιστολόγιο του Timo S. Paananen (η πληροφορία μέσω του Ph. Harland) έχει αναρτηθεί η είδηση ότι ο δεύτερος ειδικός που επιστρατεύθηκε από το BAR, Αγαμέμνων Τσελίκας (του οποίου όμως η έκθεση δεν δημοσιεύθηκε, επειδή δεν κατατέθηκε έγκαιρα) υποστηρίζει ότι το μυστικό κατά Μάρκον είναι πλαστογραφία. Σύμφωνα με τις συζητήσεις που είχε με τον εκδότη του περιοδικού H. Shanks ο Έλληνας ειδικός υποστήριξε ότι το κείμενο είναι πλαστό, ότι ο συγγραφέας του δεν πρέπει να είναι κάποιος μοναχός της μονής, όπου ο Smith ανέφερε ότι βρήκε το κείμενο κι ότι έχει εντοπίσει ένα άλλο χειρόγραφο, του οποίου το γραφικό χαρακτήρα ο Smith προσπάθησε να αντιγράψει (σύμφωνα με τον ίδιο ο Smith είχε επισκεφτεί το συγκεκριμένο μοναστήρι για να μελετήσει τα χειρόγραφά του). Για περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να διαβάσετε τη σχετική αναλυτική ανάρτηση στο ιστολόγιο του Stephan Huller. Ομολογουμένως η υπόθεση γίνεται όλο και πιο ενδιαφέρουσα, αφού ο Τσελίκας θεωρείται καταξιωμένος ειδικός των αρχαίων χειρογράφων και η γνώμη του έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Αν μάλιστα είναι ακριβές ότι έχει εντοπίσει το χειρόγραφο, στο οποίο γραφολογικά στηρίχθηκε όποιος κατασκεύασε το υπό αμφισβήτηση κείμενο, τότε μπορεί να έχουμε μία σημαντική τροπή στην υπόθεση "μυστικό κατά Μάρκον". Μένει μόνο κάποια στιγμή να ολοκληρώσει την έκθεσή του και να έχουμε στα χέριά μας ένα συγκεκριμένο γραπτό κείμενο.

Επίσης στο ιστολόγιο The busybody ο Loren Rosson III έχει αναρτήσει την περίληψη του πρόσφατου άρθρου του F. Watson στο JThS.

Οι εισηγήσεις του συνεδρίου για τη θεολογία του N.T. Wright online

Η είδηση προέρχεται από το ιστολόγιο του J. McGrath Exploring our Matrix. Στην ιστοσελίδα του Wheaton College έχουν αναρτηθεί μαγνητοσκοπημένες και μαγνητοφωνημένες οι εισηγήσεις του 19ου ετήσιου συνεδρίου με τον τίτλο "Jesus, Paul and the People of God: A Theological Dialogue with N.T. Wright".
Για να βρεθείτε στη σχετική σελίδα, πατήστε εδώ.

Άγαλμα Αυγούστου στους Στόβους; / Statue of Augustus in Stobi?

Διαβάσαμε την είδηση στο ιστολόγιο του David Meadows Rogueclassicism, ο οποίος με τη σειρά του παραπέμπει στο δημοσίευμα του ΜΙΝΑ. Στην αρχαία πόλη των Στόβων βρέθηκε μαζί με άλλα τμήματα αγαλμάτων ανδρική προτομή, (φωτό του MINA) η οποία ταυτίζεται σύμφωνα με το ενθουσιώδες δημοσίευμα του πρακτορείου ειδήσεων των Σκοπίων με εκείνο του Αυγούστου (αν και για τις πρώτες επιφυλάξεις, βλ. το σχόλιο στο ιστολόγιο του D. Meadows). Προέρχεται κατά την εκτίμηση των αρχαιολόγων από ναό, ο οποίος καταστράφηκε ήδη στην αρχαιότητα. Η πόλη των Στόβων ανήκε στη ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας και γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη από την εποχή του Αυγούστου κι εξής.
[Α.Τ.: Η παρουσία ενός αγάλματος του Αυγούστου μπορεί να συνδέεται με τη λατρεία του στην πόλη, φαινόμενο διαδεδομένο σε όλη τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και στην περίπτωσή μας στην επαρχία της Μακεδονίας. Οπωσδήποτε μένει να ταυτοποιηθεί με βεβαιότητα η προτομή. Αν πρόκειται για άγαλμα του Αυγούστου, τότε το εύρημα θα αποτελεί μία ακόμη ψηφίδα στο ψηφιδωτό της αυτοκρατορικής λατρείας στις επαρχίες της αυτοκρατορίας και της Μακεδονίας ειδικότερα κατά την πρώιμη αυτοκρατορική εποχή].

Άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο EvQ / Articles of biblical interest in the recent EvQ

Στο νέο τεύχος του Evangelical Quarterly 82:2 (2010) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων τρία άρθρα που παρουσιάζουν βιβλικό ενδιαφέρον:

• Gregory Goswell, "Keeping God out of the book of Esther", 99-110
• Gary L. Shultz, "Why a genuine universal gospel call requires an atonement that paid for the sins of all people", 111-123
• Carsten Lotz, "A critical evaluation of Youngmo Cho : 'Spirit and kingdom in the writings of Luke and Paul: an attempt to reconcile these concepts'", 124-141
  

Ο ανώνυμος συνοδοιπόρος του Κλεοπά / The unnamed companion of Cleopas

Με αφορμή το ερώτημα, το οποίο μου έθεσαν αρκετές φορές τον τελευταίο καιρό φοιτητές, για το αν δηλαδή ο ανώνυμος συνοδοιπόρος του Κλεοπά στην πορεία προς την κώμη Εμμαούς ήταν ο Λουκάς ή κάποιος άλλος μαθητής, παραθέτω στη συνέχεια κάποια στοιχεία:

Σύμφωνα με τον Ωριγένη (Εις το κατά Ιωάννην 1.5.30, 1.8.50. Κατά Κέλσου 2,62) αυτός ο μαθητής ονομαζόταν Σίμων. Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας που γνωρίζει αυτήν την παράδοση διευκρινίζει ότι δεν πρόκειται για τον Σίμωνα Πέτρο ή τον από Κανά αλλά για κάποιον άλλο μαθητή με το ίδιο όνομα (Εξήγησις εις το κατά Λουκάν D f. 82)] - [βλ. ακόμη τη γλώσσα στο Λκ 24,18 στον κώδικα S (10oς αι.). Άλλωστε την ταύτισή του με τον Πέτρο φαίνεται να αποκλείει και το Λκ 24,34. Ο Επιφάνιος θεωρεί ότι ο ανώνυμος μαθητής ήταν ο Ναθαναήλ (Πανάριον 23.6). Ένα μέρος μόνο της εκκλησιαστικής παράδοσης - και μάλιστα από όσο γνωρίζω της μεταγενέστερης - θεωρεί ότι ο συνοδός του Κλεοπά ήταν ο Λουκάς (βλ. Θεοδώρου Προδρόμου, Τετράστιχα εν τω τετραευαγγελίω PG 133,1204A και ύμνοι της εορτής του ευαγγελιστού Λουκά καθώς και το εωθινό ε΄). Αυτή η θέση θα πρέπει να απορριφθεί, διότι ο ίδιος ο συγγραφέας του ευαγγελίου δηλώνει στον πρόλογο ότι δεν υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας, αλλά ότι στήριξε τη συγγραφή του στις μαρτυρίες των "αυτοπτών και υπηρετών του λόγου" (1,2). Μία άλλη πρόταση που διατυπώθηκε από νεότερους ερμηνευτές είναι ότι εδώ πρόκειται για το διάκονο Φίλιππο (M. Dibelius, ZNW 12:1911, 329). Tέλος κατά τα νεότερα χρόνια διατυπώθηκε η άποψη ότι ο συνοδοιπόρος του Κλεοπά ήταν είτε η σύζυγός του (βλ.π.χ. J.E. Adams, ExpT 17:1905/6, 333-335) είτε η κόρη του (F.F.E. Bishop, ExpT 73:1962, 339).

Α.Τ.: Ανεξάρτητα από τις διάφορες θεωρίες που διατυπώθηκαν από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, γεγονός παραμένει ότι η προφορική παράδοση που διέσωσε το κατά Λουκάν ευαγγέλιο δε φαίνεται να περιείχε το όνομα του δεύτερου μαθητή. Είναι πολύ πιθανόν η παράδοση αυτή να προέρχεται από κάποιον κύκλο, ο οποίος σχετιζόταν με τον Κλεοπά. Το ότι μάλιστα διασώζεται το ένα από τα δύο ονόματα μπορεί επιπλέον να αποτελέσει απόδειξη της αυθεντικότητας και της αρχαιότητάς της. Εάν το όνομα του Κλεοπά ήταν λογοτεχνική επινόηση, τότε λογικότερο θα ήταν να είχαν επινοηθεί και τα δύο ονόματα, αφού ο στόχος θα ήταν να καταστεί η αφήγηση περισσότερο πειστική. Με βεβαιότητα θα πρέπει να αποκλείσουμε τόσο τον Λουκά όσο και τον Πέτρο ως πιθανούς συνοδοιπόρους για τους λόγους που αναφέραμε πριν. Επίσης απίθανο φαίνεται ο συνοδοιπόρος να ήταν γυναίκα. Απόδειξη γι' αυτό μπορεί να αποτελέσει το "εξ αυτών" στο 24,13 το οποίο μάλλον αναφέρεται στους αποστόλους (βλ. 24,10-11). Όσον αφορά στο Φίλιππο ή στο Ναθαναήλ, τίποτε μέσα στο κείμενο δε συνηγορεί προς αυτήν την κατεύθυνση. Η ταύτιση του ανώνυμου συνοδοιπόρου λοιπόν με αυτούς κινείται στο χώρο της υπόθεσης, η οποία όμως μένει να αποδειχθεί.

RBL 17.4.2010

Οι νέες βιβλιοκρισίες του Review of Biblical Literature:

Hector Avalos, Sarah Melcher, and Jeremy Schipper, eds., This Abled Body: Rethinking Disabilities in Biblical Studies
Reviewed by Yael Avrahami

Susan Emanuel and Jonathan G. Campbell, The Exegetical Texts
Reviewed by Eric F. Mason

A. Philip Brown, Hope amidst Ruin: A Literary and Theological Analysis of Ezra
Reviewed by Bob Becking

James R. Linville, Amos and the Cosmic Imagination
Reviewed by M. Daniel Carroll R.

John P. Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, Volume 4: Law and Love
Reviewed by William Loader

Gerald O'Collins, Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus
Reviewed by James F. McGrath

Gregory E. Sterling, Coptic Paradigms: A Summary of Sahidic Coptic Morphology
Reviewed by William Arnal

Guy G. Stroumsa, The End of Sacrifice: Religious Transformations in Late Antiquity
Reviewed by Douglas Estes

Stefan Wälchli, Glaubenswelten der Bibel: Eine kleine Geschichte des biblischen Glaubens und der Entstehung der Bibel
Reviewed by Louis Jonker

Harald Martin Wahl, Das Buch Esther: Übersetzung und Kommentar
Reviewed by Donatella Scaiola

Walter T. Wilson, Pauline Parallels: A Comprehensive Guide
Reviewed by Martinus C. de Boer

Otto Zwierlein, Petrus in Rom: Die literarischen Zeugnisse
Reviewed by James D. G. Dunn

Το μυστικό ευαγγέλιο του Μάρκου / The secret gospel of Mark

Το μυστικό ευαγγέλιο του Μάρκου εξακολουθεί να απασχολεί την έρευνα. Απόδειξη γι' αυτό είναι μία σειρά από πρόσφατες αναρτήσεις στο διαδίκτυο και κάποια νέα άρθρα που δημοσιεύθηκαν σε επιστημονικά περιοδικά τον τελευταίο καιρό. Με το θέμα βέβαια του μυστικού κατά Μάρκον είχαμε ασχοληθεί και παλαιότερα, όταν παρουσιάζαμε το σχετικό κεφάλαιο από το βιβλίο του H.-J. Klauck, Die apokryphe Bibel (για να διαβάσετε τις σχετικές αναρτήσεις, πατήστε εδώ και εδώ). Μολονότι η γνησιότητα του χειρογράφου και του κειμένου έχει αμφισβητηθεί σοβαρά, δε λείπουν κι εκείνες οι φωνές που υποστηρίζουν με διάφορα επιχειρήματα τη θέση είτε ότι το κείμενο είναι αυθεντικό και προέρχεται από τον Κλήμεντα είτε ότι δεν είναι έργο του Morton Smith (βλ. για παράδειγμα το πρόσφατο άρθρο του F. Watson, JThS 61:1 (2010), 128-170).

Αφορμή για την πρόσφατη συζήτηση έδωσε το άρθρο που δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος του BAR το οποίο στηρίζεται στην έρευνα της Ελληνίδας γραφολόγου Βενετίας Αναστασοπούλου (για να βρεθείτε στη σχετική σελίδα, πατήστε εδώ). Η έκθεση της γραφολόγου που δημοσιεύεται στο περιοδικό καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Morton Smith δεν κατασκεύασε ο ίδιος το μυστικό ευαγγέλιο του Μάρκου, θέση που πρόσφατα υποστήριξε και ο Watson (όσον αφορά το περιεχόμενο του κειμένου). Σε σημερινή ανάρτησή του ο Peter M. Head στο ιστολόγιο Evangelical Textual Criticism παρουσιάζει την πρόσφατη βιβλιογραφία για το θέμα. Και ο Phil Harland στο ιστολόγιό του συζητά το δημοσίευμα του BAR και παραπέμπει σε παλαιότερες αναρτήσεις του.

Τέλος ο Timo S. Paananen δημοσιεύει στο ιστολόγιό του το νέο άρθρο των Scott G. Brown & Allan J. Pantuck, "Stephen Carlson’s Questionable Questioned Document Examination", στο οποίο ασκούν κριτική στις θέσεις του S. Carlson ο οποίος ήταν και ο κύριος υπέρμαχος της θέσης ότι το μυστικό ευαγγέλιο του Μάρκου είναι πλαστό.

Το νέο τεύχος του JBL / The recent issue of JBL

Στο νέο τεύχος του Journal of Biblical Literature 129:1 (2010) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

- D.J.A. Clines, "Learning, Teaching, and Researching Biblical Studies, Today and Tomorrow", 5-29

- Paul S. Evans, "The Function of the Chronicler's Temple Despoliation Notices in Light of Imperial Realities in Yehud", 31-47

- Matthew J. Suriano, "Death, Disinheritance, and Job's Kinsman-Redeemer", 49-66

- Francesca Stavrakopoulou, "Gog's Grave and the Use and Abuse of Corpses in Ezekiel 39:11-20", 67-84

-Matthew S. Rindge, "Jewish Identity under Foreign Rule: Daniel 2 as a Reconfiguration of Genesis 41", 85-104

- Kenneth C. Way, "Donkey Domain: Zechariah 9:9 and Lexical Semantics", 105-114

- Dorothy Lee, "The Gospel of John and the Five Senses", 115-127

- Thomas R. Blanton, IV, "Spirit and Covenant Renewal: A Theologoumenon of Paul's Opponents in 2 Corinthians", 129-151

- Robert E. Van Voorst, Why Is There No Thanksgiving Period in Galatians? An Assessment of an Exegetical Commonplace", 153-172

Άρθρο του Α. Χανιώτη για τους θεοσεβείς της Αφροδισιάδος στο BAR / An article of Chaniotis on the God-fearers of Aphrodisias in recent BAR

Στο τελευταίο τεύχος του Biblical Archaeology Review 36:6 (2010) δημοσιεύεται ένα άρθρο του γνωστού καθηγητή της αρχαίας ιστορίας και επιγραφικής Άγγελου Χανιώτη (δυστυχώς online μπορεί κανείς να διαβάσει μόνο την αρχή του άρθρου) σχετικά με τους θεοσεβείς στην Αφροδισιάδα ("Godfearers in the City of Love"). Ο Χανιώτης παρουσιάζει εν συντομία τη γνωστή επιγραφή από την Αφροδισιάδα, η οποία κάνει λόγο θεοσεβείς μέσα στη συνάφεια της συναγωγής της πόλης, τη χρονολόγησή της και άλλα ζητήματα σχετικά με αυτή και συζητά τις σχέσεις Ιουδαίων και εθνικού περιβάλλοντος στην πόλη (βλ. επίσης το άρθρο του ιδίου, SCI 21:2002, 209-242). Την επιγραφή, η οποία χρονολογείται στον 4ο ή 5ο αι. μ.Χ., μπορεί να διαβάσει κανείς στην ιστοσελίδα του PHI Greek Inscriptions. Σε αυτήν την επιγραφή διασώζονται τα ονόματα των μελών της "δεκανίας των φιλομαθών", οι οποίοι ανέγειραν ένα ταφικό μνημείο. Μεταξύ τους αναφέρονται "θεοσεβείς" και ένας προσήλυτος (Για μία πρόσφατη παρουσίαση και ανάλυση της επιγραφής βλ. IJudO II, nr. 14). Η ανακάλυψη αυτής της επιγραφής και η δημοσίευσή της από τους Reynolds / Tannenbaum αναζωπύρωσε τη συζήτηση για την ύπαρξη τέτοιων εθνικών στο περιβάλλον της συναγωγής, κάτι το οποίο ήταν επίσης γνωστό από τις Πράξεις και για τη θέση τους μέσα στη συναγωγή. Για τις μαρτυρίες στις γραμματειακές και επιγραφικές πηγές της εποχής βλ. L.H. Feldman, " Jewish Proselytism" , στο έργο των H. Attridge / G. Hatta, Eusebius, Christianity and Judaism. Studia Post-Biblica 42. Leiden: Brill 1992, 372-408. Οπωσδήποτε ο όρος θεοσεβής / φοβούμενος δε χρησιμοποιείται πάντοτε στις πηγές ως terminus technicus (κυρίως στις αρχαιότερες), κι ίσως να χαρακτηρίζει γενικά μία ομάδα εθνικών, οι οποίοι δε συνδέονται με τη συναγωγή του τόπου τους με τον ίδιο κάθε φορά τρόπο. Ακολουθώντας την τυπολογία που πρότεινε ο Sh. Cohen (HTR 1989, 13 εξ.) για τους βαθμούς προσέγγισης του Ιουδαϊσμού από τους εθνικούς, ο βαθμός σύνδεσης των εθνικών με τη συναγωγή μπορούσε να ξεκινά από έναν απλό θαυμασό της ιουδαϊκής θρησκείας και να καταλήγει στην πιστή τήρηση κάποιων χαρακτηριστικών ιουδαϊκών κανόνων.

Το νέο τεύχος του JSPs / The recent issue of JSPs

Στο νέο τεύχος του Journal for the Study of the Pseudepigrapha 19:3 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Carla Sulzbach, "When Going on a Heavenly Journey, Travel Light and Dress Appropriately", 163-193
Πώς συμβαίνει όταν οι άνθρωποι στη γη συναντούν ουράνια όντα, αυτά πάντοτε να εμφανίζονται με ανθρώπινη μορφή; Και στη συνέχεια, όταν οι ίδιοι θνητοί επισκέπτες εισέρχονται στον ουράνιο κόσμο να αποκτούν αγγελικές ιδιότητες; Μήπως τα πολύ διαφορετικά αυτά περιβάλλοντα επηρεάζουν ουσιαστικά τη φύση τόσο των κατοίκων όσο και των επισκεπτών; Προκειμένου να απαντήσει αυτά τα ερωτήματα η συγγραφέας του παρόντος άρθρου εξετάζει διάφορα κείμενα που πραγματεύονται επιφάνειες και ουράνια ταξίδια καθώς και καταβάσεις μέσα από την προοπτική των χώρων, οι οποίοι απαρτίζουν το σκηνικό αυτών των αφηγήσεων. Τα κείμενα που χρησιμοποιούνται ως παράδειγμα, θα ρίξουν φως στη σχέση μεταξύ της φύσης των ουράνιων αγγελικών / θείων και γήινων ανθρώπινων όντων από τη μία και την ουσία η οποία χαρακτηρίζει τους δύο αυτούς κόσμους από την άλλη. Η ανάλυση των κειμένων θα δώσει τη δυνατότητα να κατανοηθεί η δομή και να κατασκευασθεί το παράδειγμα μέσω του οποίου άλλες αφηγήσεις συναντήσεων ανθρώπων και θείων όντων μπορούν να κατανοηθούν. Επιπλέον αυτό το παράδειγμα θα βοηθήσει στην εξήγηση των μηχανισμών της υπέρβασης των ορίων.

Pierpaolo Bertalotto, "The Enochic Son of Man, Psalm 45, and the Book of the Watchers", 195-216
Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να συμβάλει στη συζήτηση σχετικά με τη φύση του Υιού του Ανθρώπου στις Παραβολές του Ενώχ. Αυτός ο χαρακτήρας κατασκευάστηκε στη βάση διαφόρων κειμένων της βιβλικής παράδοσης, ανάμεσα στα οποία σαφώς κεντρικό ρόλο διαδραμάτισε ο Ψα 45, τα οποία ερμηνεύθηκαν ως προφητείες της έλευσης ενός υπεράνθρωπου εσχατολογικού πρωταγωνιστή. Αυτά τα κείμενα συνδυάστηκαν στη βάση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της ενωχικής ιδεολογίας και της μυθικής τους αναπαράστασης, όπως αυτό προκύπτει ιδιαίτερα από το Βιβλίο των Φυλάκων. Το αποτέλεσμα είναι μία υβριδική μορφή, η οποία έχει τη φύση των αρχαγγέλων και των ανθρώπων. Παρουσιάζεται επομένως ως ένα θετικό αντίστοιχο των Γιγάντων, των τεράτων που προέκυψαν από την αμαρτωλή σχέση μεταξύ των φυλάκων και των θυγατέρων των ανθρώπων κι ως εκείνος που νόμιμα αποκαλύπτει την ουράνια σοφία, εμφανίζεται επίσης ως η κατοπτρική αντανάκλαση των ίδιων των φυλάκων.

S.R. Burge, "‘ZR’L, The Angel of Death and the Ethiopic Apocalypse of Peter", 217-224
Ενώ ο άγγελος ‘!Ezr’l, ένας άγγελος της Κόλασης, εμφανίζεται στην αιθιοπική Αποκάλυψη του Πέτρου, το όνομα ‘!Ezr’l παραμένει ακατανόητο. Από πού προέρχεται αυτό το όνομα; Η ισλαμική παράδοση ίσως προσφέρει την απάντηση, αφού το ίδιο αγγελικό όνομα ‘!Azr’l ή ‘!Izr’l, είναι ένα συνηθισμένο όνομα για τον Άγγελο του Θανάτου. Ο συγγραφέας αξιολογεί την ιστορία της χρήσης αυτού του ονόματος και ερωτά, εάν η ισλαμική παράδοση επηρέασε τη χρήση του στην αιθιοπική εκδοχή της Αποκάλυψης του Πέτρου. Επιπλέον σε αυτή τη μελέτη τίθεται το ερώτημα, εάν είναι δυνατό επίσης να αξιοποιηθεί η συμπερίληψη του ονόματος ‘!Ezr’l ως ένας τρόπος χρονολόγησης του κειμένου.

Nancy Klancher, "The Male Soul in Drag: Women-as-Job in the Testament of Job", 225-245
Στην έρευνα η εμφατική παρουσία των γυναικείων χαρακτήρων στην Διαθήκη του Ιώβ έχει αξιολογηθεί ως ένα λογοτεχνικό μέσο που συμβολίζει τα όρια της θηλυκής ανθρώπινης φύσης. Οι γυναικείοι χαρακτήρες κατανοούνται ως μέσο για να τονισθεί η υπεροχή του Ιώβ μέσα από μία αντίθεση προς την αρετή και την πνευματική γνώση του Ιώβ. Ωστόσο το κείμενο επιτρέπει μία ανάγνωση, όπου οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν διάφορες πλευρές του Ιώβ, ως μορφές που αντικατοπτρίζουν τους αγώνες και τις νίκες του. Αυτό το άρθρο προσφέρει μία προσεκτική ανάγνωση των λειτουργιών που αναλαμβάνουν οι γυναικείοι χαρακτήρες ως Ιώβ. Στο τελευταίο μέρος του παρουσιάζονται κάποια παραδείγματα από ανάλογες λογοτεχνικές παραδόσεις όπου οι γυναικείοι χαρακτήρες λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο μέσα στο πλαίσιο της φεμινιστικής ερμηνευτικής προσέγγισης.