Επιστημονικό συμπόσιο για την αρχαία, ρωμαϊκή και πρώιμη χριστιανική Μακεδονία (2)

Πραγματοποιήθηκε χθες στο Μόναχο το επιστημονικό συμπόσιο με θέμα "Von der archaischen bis zur frühchristlichen Zeit in Makedonien". Το συμπόσιο διοργανώθηκε από κοινού από το Τμήμα Ορθοδόξου Θεολογίας του Μονάχου και το Σύνδεσμο Verein zur Förderung der Aufarbeitung der Hellenischen Geschichte e.V., Weilheim i. OB, σε συνεργασία με το Ελληνικό Γενικό Προξενείο Μονάχου και το Υπουργείο Εξωτερικών.

Η πρώτη ομιλήτρια, η έφορος της 30ής Εφορία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (Αιανή Κοζάνης), Dr. Georgia Karamitrou-Mentesidou παρουσίασε τα νεότερα ευρήματα από τις ανασκαφές στο Νομό Κοζάνης και ειδικότερα στην Αιανή ("Aiani and Upper Macedonia. Archeological and Historical Research" - Αιανή και Άνω Μακεδονία. Αρχαιολογική και ιστορική έρευνα). Τα ευρήματα μπορεί βέβαια να μην έχουν άμεση σχέση με τη θεματολογία του ιστολογίου, συνδέονται όμως με τη γενικότερη ιστορία μίας περιοχής, η οποία παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον βιβλικό επιστήμονα. Γι' αυτό σύντομα θα παρουσιάσουμε τα κεντρικά σημεία της εισήγησης. Η συστηματική ανασκαφή της Αιανής άρχισε στα 1980. Αυτό που διαπιστώθηκε από την αρχή ήταν ότι η σημασία της Αιανής έγκειται στην πρωιμότητα και διαχρονικότητα των ευρημάτων της (από τα προϊστορικά έως τα ρωμαϊκά και βυζαντινά χρόνια). Η εκτίμηση της επιστημονικής κοινότητας είναι ότι οι αρχαιότητες της Αιανής αποτελούν τις σημαντικότερες μαρτυρίες της διαχρονίας του μακεδονικού ελληνισμού. Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της εισήγησης ήταν η παρουσίαση μυκηναϊκών ευρημάτων, τα οποία προσφέρουν ένα ισχυρό επιχείρημα για την απόρριψη της παλιάς θεωρίας περί κατακλυσμικής εισβολής των Δωριέων στα τέλη της 2ης χιλιετίας. Η άποψη μάλιστα για μόνιμη εγκατάσταση Μυκηναίων στην περιοχή τεκμηριώνεται ολοένα και περισσότερο. Μολονότι ένα μικρό μέρος μόνο της αρχαίας Αιανής έχει ανασκαφεί, έχουν έρθει στο φως δημόσια κτίρια με μνημειακό-μεγαλοπρεπή χαρακτήρα και εντυπωσιακή αρχιτεκτονική και ιδιωτικές κατοικίες (των ελληνιστικών χρόνων). Τα ευρήματα βεβαιώνουν την εικόνα μίας οργανωμένης πόλης ήδη από τις αρχές του 5ου αι. π.Χ. Στη βασιλική νεκρόπολη της πόλης ήρθαν στο φως μεταξύ άλλων και τέσσερις κτιστοί τάφοι . Ενδιαφέρον στοιχείο τους είναι το λατρευτικό οικοδόμημα που περικλείει τον τάφο. Η πόλη άκμασε στα αρχαϊκά και κλασικά χρόνια, κάτι που αποδεικνύει ότι οργανωμένες πόλεις με δημόσια κτήρια υπήρχαν εκατό και πλέον χρόνια πριν από το Φίλιππο Β΄. Στο δεύτερο μέρος της εισήγησής της η κ. Καραμήτρου παρουσίασε το νέο αρχαιολογικό Μουσείο της Αιανής.

Η δεύτερη εισήγηση ήταν του PD Dr. Charalampos Tsochos της Φιλοσοφικής Σχολής του Παν/μίου της Erfurt, με θέμα "Rosalia. Ein römisches Fest für die Toten in Makedonien" (Rosalia. Μία ρωμαϊκή εορτή για τους νεκρούς στη Μακεδονία). Τα ροζάλια έχουν τις ρίζες τους στη Ρώμη και τη Β. Ιταλία, όπου αρχικά συνδέθηκαν με τελετουργίες σχετικές με την έλευση της άνοιξης. Τα ροζάλια και τα παρεντάλια (ένα έθιμο προσφοράς ανθέων, μάλλον ιδιωτικού χαρακτήρα) εμφανίζονται στον ελλαδικό χώρο μόλις στα μ. του 1ου αι. μ.Χ. στην ευρύτερη περιοχή των Φιλίππων. Πιθανόν την έφεραν εκεί οι Ρωμαίοι έποικοι. Συνδέονται εκεί με τη λατρεία του Διονύσου ή και με εκείνη άλλων θεών.
Οι περισσότερες επιγραφές, στις οποίες αναφέρονται, είναι ταφικές και με χαρακτήρα διαθήκης. Σε αυτές χρησιμοποιείται τόσο η ελληνική όσο και η λατινική γλώσσα, ενώ οι αναθέτες είναι πρόσωπα θρακικής καταγωγής. Φαίνεται ότι το συγκεκριμένο έθιμο βρήκε πρόσφορα έδαφος στις θρακικές κοινότητες της περιοχής, οι οποίες πιθανόν να σχετίζονται και με την καλλιέργεια ρόδων, όπως γνωρίζουμε από τη σημερινή Βουλγαρία.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των εκφράσεων που χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν πιθανότατα το ίδιο τελετουργικό π.χ. ἐν ῥόδοις, ῥοδίζεσθαι, παρακαύσουσίν / ἀποκέηταί μοι ῥόδοις, rosalibus, rosis. Απαντά και η λέξη ῥοδισμός, κατά τον 4ο αι. μ.Χ. με την εδραίωση του Χριστιανισμού για να εκφράσει κατά πάσα πιθανότητα το ίδιο έθιμο και στις χριστιανικές νεκρώσιμες και επιμνημόσυνες τελετές. Ενδιαφέρον είναι επίσης το στοιχείο ότι στην περιοχή της Καστοριάς ακόμη και σήμερα τελούνται προς τιμήν των νεκρών τα λεγόμενα ρουσάλια (Θ. Λειτουργία στα κοιμητήρια και επιμνημόσυνη δέηση, προσφορά γλυκών κτλ.) κατά το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής (Α.Τ.: ρουσάλια τελούνται επίσης στην περιοχή των Μεγάρων αλλά και στη Μεσσηνία). Ένα ερώτημα που παραμένει ανοικτό είναι κατά πόσο τα ρόδα των επιγραφικών κειμένων αναφέρονται σε πραγματικά ρόδα ή εάν υπήρχε μεγαλύτερη ελευθερία ως προς το είδος του άνθους. Ίσως δηλαδή ο όρος να προσέλαβε μια γενικότερη σημασία προσδιορίζοντας το είδος της τελετής κι όχι του άνθους που προσφερόταν.

Η τελευταία εισήγηση ήταν η δική μου ("Die urchristlichen Gemeinden in Makedonien und ihre soziohistoriche Umwelt anhand der neutestamentlichen Texte und der epigraphischen Befunde" - Οι αρχαίες χριστιανικές κοινότητες στη Μακεδονία και το κοινωνικοϊστορικό τους περιβάλλον με βάση τα καινοδιαθηκικά κείμενα και τα επιγραφικά ευρήματα). Παρουσίασα τις κατηγορίες που απαγγέλθηκαν στον Παύλο και στους συνεργάτες του σε δυο από τις μακεδονικές πόλεις που επισκέφθηκε (Φίλιπποι και Θεσσαλονίκη). Μολονότι και σε άλλες περιπτώσεις νωρίτερα ο απόστολος βρέθηκε σε αντιπαράθεση με ομάδες Ιουδαίων και εθνικών σε διάφορες πόλεις του ανατολικού τμήματος της αυτοκρατορίας, είναι η πρώτη φορά που ρητά γίνεται λόγος για επίσημες κατηγορίες μπροστά στους τοπικούς άρχοντες. Οι κατηγορίες αυτές έχουν μάλιστα ένα πολιτικό χαρακτήρα: ο Παύλος και οι συνεργάτες του αναστατώνουν την πόλη (Φίλιπποι) ή την οικουμένη (Θεσσαλονίκη) διδάσκοντας ήθη ανάρμοστα σε Ρωμαίους (Φίλιπποι) ή τον Χριστό ως άλλον βασιλέα (Θεσσαλονίκη). Μολονότι στην ουσία τους οι κατηγορίες ομοιάζουν (ο Παύλος είναι ένας ταραξίας και κατά συνέπεια επικίνδυνος), ο τρόπος που εκφέρονται οι κατηγορίες συνδέεται με το ιδιαίτερο πολιτικό κλίμα που επικρατεί στην καθεμιά από τις δύο αυτές πόλεις και στην ιδιαίτερη ιστορία τους. Οι Φίλιπποι ήταν μια ρωμαϊκή αποικία που από την αρχή συνδέθηκε με το πρόσωπο του Αυγούστου και την εγκαινίαση εκ μέρους του μίας νέας εποχής, ασφάλειας και ειρήνης. Στο πρόσωπό του οι Φιλιππήσιοι αναγνώριζαν τον κύριο και σωτήρα του κόσμου. Επιπλέον ως μέλη μίας φυλής της Ρώμης (Voltinia) κι επομένως πολίτες της αισθάνονται ιδιαίτερα περήφανοι για τη ρωμαϊκή τους ταυτότητα. Στο κείμενο των Πρξ παρουσιάζονται να την αναφέρουν ρητά (16,21). Επιγραφικά μνημεία της πόλης βεβαιώνουν τη σύνδεση των κατοίκων με τα ιδεώδη της εποχής του Αυγούστου. Αρχαιολογικά και επιγραφικά ευρήματα βεβαιώνουν επίσης την ύπαρξη της λατρείας του αυτοκράτορα εκεί. Ο Αύγουστος παρουσίασε τον εαυτό του επίσης ως εγγυητή και του ήθους των προγόνων (mos maiorum), το οποίο συνιστά την exempla, το πρότυπο της συμπεριφοράς και δράσης κάθε αληθινού Ρωμαίου. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο όρος "ἦθος" απαντά και στις κατηγορίες εναντίον του Παύλου στους Φιλίππους. Τα ήθη που κηρύσσει δεν είναι συμβατά με εκείνα των Φιλιππησίων που είναι Ρωμαίοι. Μολονότι το κείμενο των Πρξ δεν κάνει λόγο για το περιεχόμενο του κηρύγματος του Παύλου στους Φιλίππους, η προς Φιλιππησίους επιστολή παρέχει πιθανόν κάποιες αναφορές σε αυτό: ο Παύλος χρησιμοποιεί τους όρους "πολιτεύεσθαι' και "πολίτευμα" αντί του συνηθισμένου "περιπατεῖν" για να δηλώσει τον τρόπο ζωής των χριστιανών εκεί. Ο όρος είναι πολιτικά χρωματισμένος και ίσως χρησιμοποιείται σκόπιμα εδώ από τον απόστολο. Οι Φιλιππήσιοι αισθάνονται περήφανοι, γιατί είναι Ρωμαίοι, είναι πολίτες της Ρώμης και ζουν σύμφωνα με τα ρωμαϊκά ήθη. Συνδέουν τη σωτηρία τους με τον αυτοκράτορα. Οι χριστιανοί των Φιλίππων από την άλλη, οι οποίοι είναι πολίτες μιας ουράνιας πατρίδας, οφείλουν τη σωτηρία τους στον Ιησού Χριστό, που είναι ανώτερος από καθετί που υπάρχει στον κόσμο.
Οι κατηγορίες στην Θεσσαλονίκη παρουσιάζουν επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η πόλη όφειλε την ελευθερία της στο Μ. Αντώνιο και τον Οκταβιανό, οι οποίοι μετά τη μάχη των Φιλίππων της παραχώρησαν το δικαίωμα της ελευθέρας πολιτείας. Ήδη νωρίτερα στην πόλη λατρεύονταν η Ρώμη και οι Ρωμαίοι ευεργέτες. Οι δύο Ρωμαίοι άνδρες χαιρετίσθηκαν ως σωτήρες. Ένα ανάγλυφο στη Χρυσή Πύλη (Δ. τείχος της πόλης), το οποίο έχει σήμερα χαθεί, παρουσιάζει τους δύο άνδρες ως Διοσκούρους. Σε αυτούς τους σωτήρες ανατίθεται τώρα η προστασία της πόλης. Στο φιλορωμαϊκό κλίμα στην πόλη συμβάλλει η παρουσία "συμπραγματευομένων Ρωμαίων", οι οποίοι συμμετέχουν στα κοινά και στη λατρεία του αυτοκράτορα, και ο σημαντικός αριθμός Ρωμαίων πολιτών κατά τον 1ο αι. μ.Χ. Από αυτούς προέρχονται σε αυτήν την περίοδο συχνά και οι πολιτάρχες, τους οποίους αναφέρει το κείμενο των Πράξεων. Αυτή η λεπτομέρεια μπορεί ίσως να διαφωτίσει τον τρόπο με τον οποίο χειρίζονται την υπόθεση του Παύλου. Ως Ρωμαίοι πολίτες και ανώτατοι άρχοντες ενδιαφέρονταν για την τήρηση της τάξης και την αφοσίωση στη Ρώμη και στον εκάστοτα αυτοκράτορα. Οι κατηγορίες εναντίον του αποστόλου ήταν φυσικό να τους θορυβήσουν. Μολονότι ο τρόπος που διατυπώνονται οι κατηγορίες στις Πράξεις έχει δεχθεί την επεξεργασία του συγγραφέα, τέτοιου είδους κατηγορίες ταιριάζουν, όπως βεβαιώνουν οι πηγές, στο κλίμα του 1ου αι. μ.Χ. Ένα ενδιαφέρον παράλληλο στη διατύπωση παρουσιάζει η λεγόμενη επιστολή του Κλαυδίου, όπου ο αυτοκράτορας απειλεί τους Ιουδαίους της Αλεξάνδρειας, πως αν δεν συμμορφωθούν θα τους αντιμετωπίσει "ως κοινή της οικουμένης νόσον". Τα ίδια θέματα (της νόσου και της αναστάτωσης της οικουμένης) απαντούν και στο Πρξ 24,5. Το κείμενο αποτελεί μία ένδειξη για το πώς η ρωμαϊκή εξουσία μπορούσε να δώσει οικουμενικές διαστάσεις σε μία τοπική αναστάτωση και το πόσο ευαίσθητη ήταν στο ενδεχόμενο οποιασδήποτε διατάραξης της τάξης της αυτοκρατορίας. Ένα άλλο θέμα είναι τα "δόγματα καίσαρος", για τα οποία κάνουν λόγο οι Πρξ. Δεν είναι βέβαιο εάν πρόκειται για συγκεκριμένα διατάγματα ή για τους όρκους πίστης των υπηκόων της αυτοκρατορίας. Μπορεί να εξηγηθούν ωστόσο μέσα στο γενικότερο πολιτικό κλίμα της πόλης. Οι Θεσσαλονικείς έχουν μια ιδιαίτερη ευαισθησία όσον αφορά τη διατήρηση της ρωμαϊκής τάξης. Η αναγνώριση του αυτοκράτορα ως σωτήρα και κυρίου τους ορίζει τις προϋποθέσεις του τρόπου συμπεριφοράς των κατοίκων της πόλης. Είναι ενδιαφέρον ότι στην 1 Θεσσαλονικείς ο Παύλος συχνά χρησιμοποιεί, εκτός από τη λέξη βασιλεία, κι εκείνη του κυρίου. Ίσως η προτίμηση από μέρους του των δύο αυτών πολιτικών όρων να αντικατοπτρίζει μία λεπτή αντιπαράθεση του κοσμικού άρχοντα, του ρωμαίου αυτοκράτορα, τον οποίο οι συμφυλέτες των Θεσσαλονικέων λατρεύουν ως σωτήρα, και του Ιησού, του οποίου η δύναμη δεν είναι από αυτόν τον κόσμο.

Το νέο τεύχος του DSD

Στο νέο τεύχος του Dead Sea Discoveries 16:2 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Jacob Stromberg, "The Role of Redaction Criticism in the Evaluation of a Textual Variant: Another Look at 1QIsa^ª XXXII 14 (38:21-22", 155-189

Με την ανακάλυψη των κειμένων της Νεκράς Θαλάσσης, δόθηκε νέα έμφαση στην έκταση στην οποίοα διασώθηκαν στα χειρόγραφα αυτά τα τελευταία στάδια της διαμόρφωσης της εβραϊκής Βίβλου. Είναι γενικά αποδεκτό ότια τέτοιες πληροφορίες έχουμε στο 1QIsa^ª XXXII 14. Εδώ το Ησ 38,21-22, το οποίο οι ερμηνευτές υποψιάσθηκαν ότι ήταν μεταγενέστερο πολύ πριν τη ανακάλυψη των κειμένων της Ν. Θάλασσας, είναι γραμμένο με ένα δεύτερο χέρι στο περιθώριο. Αυτό οδήγησε στο συμπέρασμα ότι το 1QIsa^ª διασώζει μία αρχαιότερη σύντομη μορφή του κειμένου. Σε αυτήν τη μελέτη ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι παρά την εγκυρότητα αυτής της προσέγγισης στην περίπτωση του 1QIsa^ª XXXII 14 πρόκειται μάλλον για παράλειψη. Καθίσταται σαφές ότι η αναθεωρητική ανάλυση του Ησ 38, εμπλουτισμένη από στοιχεία του παράλληλου 2 Βασ 20, βοηθά στην κριτική αξιολόγηση του 1QIsa^ª XXXII 14.

Shani Tzoref, "Qumran Pesharim and the Pentateuch: Explicit Citation, Overt Typologies, and Implicit Interpretive Tradition", 190-220
To Qumran pesher χαρακτηρίζεται ως ερμηνεία σε νεότερη εποχή των ποιητικών / προφητικών βιβλίων. Η προηγούμενη έρευνα επικεντρώθηκε στην ερμηνεία pesher εκείνων των έργων που η μεταγενέστερη παράδοση του κανόνα τα χαρακτηρίζει ως "Ύστεροι προφήτες" και του βιβλίου των Ψαλμών, τα κύρια κείμενα στα pesharim. Στην παρούσα μελέτη ο συγγραφέας ερευνά τη χρήση της Πεντατεύχου στο pesher του Κουμράν, και συζητά περιπτώσεις σαφής παράθεση, σαφούς τυπολογίας της Πεντατεύχου κι έμμεσων ερμηνευτικών παραδόσεων. Τα περισσότερο σημαντικά χαρακτηριστικά που προκύπτουν είναι η κεντρική θέση που κατέχει το Δευτερονόμιο και η έντονη εξάρτηση από τις προηγούμενες ερμηνευτικές παραδόσεις.

Matthew Goff, "Gilgamesh the Giant: The Qumran Book of Giants' Appropriation of Gilgamesh Motif", 221-253
Το Βιβλίο του Γιγάντων στο Κουμράν φανερώνει γνώση των θρύλων από το κλασικό έπος του Γιλγαμές της Μεσοποταμίας. Διατυπώνεται η υπόθεση ότι ο συγγραφέας του Βιβλίου των Γγάντων άντλησε από αυτό το έπος με σκοπό να το πολεμήσει. Για παράδειγμα το όνομα του ήρωα στο μύθο δίνεται σε έναν από τους δολοφονικούς, κακούς γίγαντες της αρχέγονης εποχής. Η έρευνα των αποσπασμάτων του Βιβλίου των Γιγάντων, και ιδιαίτερα τα 4Q530 2 ii και 4Q531 22, ωστόσο υπαινίσσονται ότι βασικές πλευρές του τρόπου που παρουσιάζει τον Γιλγαμές δε μπορούν να ερμηνευθούν μέσα στο πλαίσιο μίας πολεμικής εναντίον των λογοτεχνικών παραδόσεων της Μεσοποταμίας. Το Βιβλίο των Γιγάντων δημιουργικά προσαρμόζει μοτίβα του έπους και καθιστά τον Γιλγαμές ένα χαρακτήρα με τη δική του αξία με τρόπου που δεν έχουν και πολύ να κάνουν με τον Γιλγαμές του αρχικού κειμένου.

Hannan Birenboim, "Tevul Yom and the Red Heifer: Pharisaic and Sadducean Halakah", 254-273
Τόσο τα κείμενα του Κουμράν όσο και οι ραβινικές πηγές διδάσκουν για μία αντιπαράθεση μεταξύ των Φαρισαίων από τη μια και των Σαδδουκαίων και της ομάδας του Κουμράν από την άλλη, όσον αφορά την κόκκινη νεαρή αγελάδα: οι Σαδδουκαίοι τη θεωρούσαν θυσία κι υποστήριζαν ότι ένας tevul yom δεν επιτρέπεται να ασχοληθεί με αυτήν, ενώ οι Φαρισαίοι, που δεν την θεωρούσαν θυσία, υποστήριζαν ότι επιτρεπόταν ένας tevul yom να ασχοληθεί μαζί της. Αυτή η αντιπαράθεση ξεκίνησε από την επιθυμία των Φαρισαίων να αναγκάσουν τους απλούς ανθρώπους να συμμετάσχουν όσο το δυνατόν περισσότερο στη λατρεία: με το να μην θεωρούν την κόκκινη νεαρή αγελάδα ως θυσία καθιστούσαν δυνατή στις μάζες τη συμμετοχή στην προετοιμασία της στάκτης και ακόμη το ράντισμα με αυτές των ακαθάρτων. Αυτό όμως έβρισκε την αντίδραση των Σαδδουκαίων και των μελών της κοινότητας του Κουμράν.

Βάση δεδομένων παπύρων με εργαλείο αναζήτησης

Για τη βάση δεδομένων Papyrological Navigator μιλήσαμε ήδη σε παλαιότερη ανάρτηση. Πληροφορούμε σήμερα τους αναγνώστες του ιστολογίου ότι η διεύθυνση αυτού του χρήσιμου εργαλείο έχει αλλάξει. Για όσους θέλουν να επισκεφθούν τη σχετική σελίδα με τη μάσκα αναζήτησης θα πρέπει να επιλέξουν την παρακάτω διεύθυνση:

http://papyri.info/navigator/search

Το νέο τεύχος του Rivista Biblica

Στο νέο τεύχος του Rivista biblica 56:4 (2008) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

• Georg Fischer, "Il libro di Geremia, specchio della cultura scritta e letta in Israele", 393-417
• Deborah F. Sawyer, "Explorations on the theme of female characterisation in the Hebrew Bible", 419-431
• Santi Grasso, "Emmaus, testo della criteriologia ecclesiale per la fede nella risurrezione di Gesù (Lc 24,13-35)", 433-453
• Roberto Amici, "Etero-didascalie e falsi maestri nelle lettere a Timoteo e a Tito", 455-473
• Pier P. Pavarotti, "L'espressione kat'eme in Fil 1,12 : una traduzione definitiva?", 475-486

Η Ιστορία των Χρόνων της Κ.Δ. στην Ελλάδα

Η έρευνα στον τομέα της Ιστορίας Χρόνων στην Ελλάδα ακολούθησε σε γενικές γραμμές τις τάσεις που εκδηλώθηκαν και στο διεθνή χώρο. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι οι περισσότεροι καθηγητές που δίδαξαν το μάθημα της Ιστορίας Χρόνων στα ελληνικά Πανεπιστήμια σπούδασαν στον εξωτερικό και κυρίως στη Γερμανία. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι τα περισσότερα έργα Ιστορίας Χρόνων της Κ.Δ. ήταν ή χρησιμοποιήθηκαν ως διδακτικά εγχειρίδια, ενώ λιγότερες είναι οι ειδικότερες μελέτες με θέματα σχετικά με την Ιστορία Χρόνων.

Στα 1918 ο Παναγιώτης Μπρατσιώτης εξέδωσε το σήμερα εξαντλημένο έργο του «Συμβολαὶ εἰς τὴν Βιβλικὴν Ἱστορίαν, ὀ Ἰουδαϊσμὸς ἐπὶ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, Μέρος Α΄, Αἱ πολιτικαὶ Σχέσεις τοῦ ἐν Παλαιστίνῃ Ἰουδαϊσμοῦ ὲπὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ», το οποίο ασχολείται κυρίως με τον Παλαιστινιακό Ιουδαϊσμό και τη σχέση του με τον Ιησού και την πρώτη εκκλησία.

Ο Ευάγγελος Αντωνιάδης (1934-1946) υπήρξε καθηγητής της Ιστορίας της εποχής της Κ.Δ. και σπούδασε στο Göttingen. Υιοθέτησε αρκετές από τις αρχές της Θρησκειοϊστορικής Σχολής, όπως διαφαίνεται στο έργο του, το οποίο ασχολείται κυρίως με τη σχέση του ελληνικού κόσμου και χριστιανισμού (Ἡ κατάστασις τῶν Ἀθηνῶν ἐπί τῆς ἐποχῆς τοῦ ἀπ. Παύλου (1932), : Ὁ ἄγνωστος Θεός (1918), Ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἐν Ἀθήναις (1920), Ἡ ἐν Ἀρείῳ πάγῳ ὁμιλία καὶ ἡ νεωτέρα κριτικὴ ἐπιστήμη (1920).

Με τον ελληνικό κόσμο και την πιθανή σχέση του με τα κείμενα του αποστόλου Παύλου ασχολήθηκε και ο Βασίλειος Ιωαννίδης σε δύο έργα του: Ὁ ἀπόστολος Παῦλος καὶ οἱ στωϊκοὶ φιλόσοφοι (1934, 1957) και Ὁ μυστικισμὸς τοῦ ἀποστόλου Παύλου καί αἱ θρησκευτικαὶ ἰδέαι καὶ τάσεις τῶν ἑλληνιστικῶν χρόνων (1936, 1957).

Το πρώτο εγχειρίδιο Ιστορίας Χρόνων, το οποίο ακόμη και σήμερα αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για το μελετητή της Κ.Δ. είναι το ογκώδες έργο του καθηγητή της Ιστορίας των Θρησκευμάτων Λεωνίδα Φιλιππίδη, Ἱστορία τῆς ἐποχῆς τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐξ ἐπόψεως παγκοσμίου καί πανθρησκειακῆς, Αθήνα 1958. Όπως προδίδει και ο τίτλος του το έργο αυτό παρουσιάζει μία γενικότερη επισκόπηση της παγκόσμιας ιστορίας συμπεριλαμβάνοντας σε αυτό εκτός από τα σχετικά με τον Ιουδαϊσμό και Ελληνισμό κεφάλαια και άλλα σχετικά με τα υπόλοιπα σύγχρονα θρησκεύματα, με το μονοθεϊσμό, με την ιστορική γεωγραφία και τη γεωφυσική εικόνα της Παλαιστίνης αλλά και με τη γλώσσα και άλλα φιλολογικά ζητήματα των κειμένων της Κ.Δ.

Τα πανεπιστημιακά εγχειρίδια της Ιστορίας των Χρόνων, που ακολούθησαν, εκείνο του καθηγητή Σ. Αγουρίδη και εκείνα των καθηγητών Ι. Γαλάνη και Γ. Γαλίτη, κινήθηκαν σε ένα στενότερο χρονικό πλαίσιο, κατά το πρότυπο των αντίστοιχων ευρωπαϊκών εγχειριδίων Σε αυτά τονίζεται η πολυμορφία του ελληνορωμαϊκού κόσμου, κι αποφεύγεται ο μονομερής τονισμός του Ελληνισμού ή του Ιουδαϊσμού στη διαμόρφωση του αρχέγονου χριστιανισμού και των κειμένων της Κ.Δ. Επιπλέον δίνονται στοιχεία σχετικά με τις κοινωνικές ομάδες της εποχής στον Παλαιστινιακό και ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Επιμέρους μελέτες με θέματα Ιστορίας Εποχής της Κ.Δ. έγραψαν οι Β. Στογιάννος, ο οποίος τονίζει ιδιαίτερα το ελληνικό στοιχείο στα κείμενα της Κ.Δ., ο Γεώργιος Γρατσέας που ασχολήθηκε κυρίως με τον ιουδαϊκό υπόβαθρο αλλά και τη σχέση της ελληνιστικής γραμματείας (και κυρίως του Πλουτάρχου) με τα κείμενα της Κ.Δ., ο Γεώργιος Γαλίτης ο οποίος ασχολήθηκε με θέματα αρχέγονου Χριστιανισμού και σχέσης του με τον ιουδαϊκό και εθνικό κόσμο και ο Ιωάννης Γαλάνης, ο οποίος εξέδωσε αρκετές μελέτες με θέματα που αφορούν κυρίως στις σχέσεις Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού στην εποχή της Κ.Δ. στην ιουδαϊκή κυρίως Διασπορά του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Ο Σ. Αγουρίδης πραγματεύθηκε επίσης σε διάφορες μελέτες του θέματα Ιστορίας Χρόνων (όπως για παράδειγμα τη σχέση Κ.Δ. και κειμένων της Νεκράς Θαλάσσης). Μικρότερες μελέτες σε θέματα Ιστορίας Χρόνων έχει δημοσιεύσει και ο καθ. I. Καραβιδόπουλος.

Με τα πρωτοχριστιανικά δείπνα και την ένταξή τους μέσα στο πολιτισμικό περιβάλλον του ελληνορωμαϊκού κόσμου (και ειδικότερα εκείνο στην αρχαία Κόρινθο) ασχολήθηκε ο Δ. Πασσάκος.

Με την Ιστορία των Χρόνων της Κ.Δ. και εκείνη του αρχέγονου Χριστιανισμού και αναφορικά με τις Πράξεις των Αποστόλων ασχολήθηκε ο καθηγητής του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας του Α.Π.Θ., Χρήστος Οικονόμου. Αναφέρουμε τη μελέτη του για τις απαρχές του χριστιανισμού στην Κύπρο (Οἱ ἀπαρχές τοῦ Χριστιανισμοῦ στήν Κύπρο. Ἱστορική, φιλολογική, θεολογική καί θρησκειοϊστορική ἀνάλυση τῆς διηγήσεως τῶν Πράξεων 13, 1-12 (Δ.Δ. 1986, 31996) και εκείνη για την κοινότητα της Θεσσαλονίκης (Ἡ συγκρότηση τῆς πρώτης χριστιανικῆς κοινότητας τῆς Θεσσαλονίκης (1999).

Το πιο πρόσφατο έργο στον ελλαδικό χώρο που αφορά στην Ιστορία Χρόνων της Κ.Δ. είναι το έργο του Κ. Ζάρρα, Ιστορία Χρόνων της Κ.Δ. (2006), το οποίο κάνοντας ευρεία χρήση των αρχαίων ιουδαϊκών πηγών παρουσιάζει την Ιστορία του Ιουδαϊσμού μέχρι το 2ο αι. μ.Χ. και καταγράφει όλες τις νεώτερες εξελίξεις στη μελέτη του Ιουδαϊσμού της εποχής του Δεύτερου Ναού.

Με μία ιδιαίτερη ομάδα μέσα στον Ιουδαϊσμό, αυτή των Σαδδουκαίων, ασχολείται και η εργασία του Α. Κραλίδη, Οι Σαδδουκαίοι. Ιστορική και θρησκειολογική μελέτη (2007).

Τέλος αναφέρουμε τη μελέτη της γράφουσας, Η Μακεδονία στην εποχή της Κ.Δ. (2002), όπου με τη βοήθεια των αρχαιολογικών, επιγραφικών και άλλων γραπτών πηγών η συγγραφέας αποπειράται να αναπαραστήσει το πολιτικό, κοινωνικό και θρησκευτικό περιβάλλον των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων στις τρεις μακεδονικές πόλεις, των Φιλίππων, της Θεσσαλονίκης και της Βέροιας.

[Οπωσδήποτε τα παραπάνω δεν θα πρέπει να θεωρηθούν μία εξαντλητική παρουσίαση του θέματος. Γνωρίζοντας ότι υπάρχουν ελλείψεις και παραλείψεις, σε καμιά περίπτωση ωστόσο σκόπιμες, θα ήμουν ευγνώμων προς στους αναγνώστες του ιστολογίου, εάν θα είχαν να προσθέσουν οποιεσδήποτε πληροφορίες στην παραπάνω σύντομη παρουσίαση.]

Το νέο τεύχος του The Polish journal of biblical research

Στο νέο τεύχος του The Polish journal of biblical research 6:2 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

• Zdzislaw J. Kapera, "Preliminary information about Józef T. Milik's unpublished manuscript of 'The Testament of Levi' ", 109-112
• Ursula Schattner-Rieser, "Remarques préliminaires sur le 'Testament de Lévi', monographie inachevée de J. T. Milik et quelques restitutions du document araméen supposé original (4Q213a frag. 1-2)", 113-121
• David F. Graf, "Jósef Tadeusz Milik (1922-2006) : 'Nabataean epigrapher par excellence' ", 123-134
• Henry I. MacAdam, "Lectio difficilior : Richard Bauckham and the development of the gospel tradition", 135-159
• Jürgen Zangenberg, "Some remarks on the Polish excavations at Bethsaida : (review article)", 161-166

Βασιλείδης: το έργο και η διδασκαλία του (Β΄ μέρος)

Κοσμογονία και κοσμολογία

Ο Β. ανέπτυξε τη διδασκαλία ενός συστήματος δημιουργών αγγέλων, όπως έκαναν και άλλοι γνωστικοί της εποχής (βλ. Επιστολή Ευγνώστου και Απόκρυφο του Ιωάννη). Σύμφωνα με τον Ειρηναίο (Κατὰ αἱρέσεων 1.24.3) στην περίπτωσή του οι άγγελοι είναι 365 και αντιστοιχούν σε 365 ουρανούς και τις 365 ημέρες του έτους. Η δημιουργία του δικού μας κόσμου είναι έργο των αγγέλων του τελευταίου κόσμου (1.24.4). Δε γνωρίζουμε πόσοι άγγελοι κατοικούσαν σε αυτόν τον τελευταίο ουρανό, πολύ πιθανόν όμως να ήταν 72, όπως και στην Επιστολή Ευγνώστου. Αρχηγός τους είναι ο Θεός των Ιουδαίων, ιδέα που απαντά και στον Σατουρνίνο. Σύμφωνα με τον Ειρηναίο οι μαθητές του Βασιλείδη τον ονόμαζαν Αβρασάξ. Πιθανόν ο Β. να χρησιμοποίησε ένα ήδη υφιστάμενο όνομα θεότητας. Το όνομα Αβρασάξ απαντά σε μαγικά κείμενα και πολύτιμους λίθους. Συχνά μάλιστα σε αυτούς τους λίθους ο Αβρασάξ παριστάνεται ως ένα ζώο με κεφάλι λιονταριού και φιδίσια πόδια. Μαζί του εμφανίζεται μία άλλη θεότητα: ο Ιαώ (ένα όνομα που συχνά χρησιμοποιείται για τον Θεό των Ιουδαίων). Ο Α.Α. Barb πρότεινε μία εβραϊκή ετυμολογία του ονόματος (arba= τέσσερα, το τετραγράμματον του ονόματος του Γιαχβέ). Για αυτόν τον Άρχοντα του συστήματος του Β. κάνει λόγο και ο Κλήμης Αλεξ. (Στρωματεῖς 2.36.1). Παρόμοιες πληροφορίες δίνει και ο Ιππόλυτος (Haer. 7.16.1-2), κάτι που οδήγησε τον Α. Méhat στην υπόθεση ότι και οι δύο αντλούν από τα Εξηγητικά του Β. Σύμφωνα με αυτά τα κείμενα ο Άρχων πληροφορήθηκε κάτι από το Πνεύμα που απέστειλε ο ύψιστος Θεός κι αυτό τον γέμισε φόβο (Κλήμης). Αυτό που πληροφορήθηκε ήταν υπήρχε ένας Θεός ανώτερος από τον ίδιο (πρβλ. τη γνωστική ιδέα "η βλασφημία του Δημιουργού", δηλ. την πεποίθηση του Άρχοντα ότι είναι ο μοναδικός Θεός).
Ο κόσμος που δημιουργήθηκε από τον Άρχοντα είναι σύμφωνα με τον Β. "μονογενής" (βλ. Πλάτωνος, Τίμαιος 31ab).

Ανθρωπογονία και ανθρωπολογία
Δε διασώζονται κείμενα του Β. που να κάνουν λόγο για τη δημιουργία του ανθρώπου. Γνωρίζουμε ότι άλλοι γνωστικοί δίδασκαν ότι οι άγγελοι δημιούργησαν τον πρώτο άνθρωπο, ο οποίος δε μπορούσε στην αρχή να σταθεί όρθιος, μέχρι που πήρε την σπίθα της ζωής (Σατουρνίνος, Απόκρυφον Ιωάννου). Σύμφωνα με τον Ειρηναίο ( Κατὰ αἱρέσεων 1.24.5) o B. δίδασκε, όπως και ο Σατουρνίνος, ότι σώζεται μόνο η ψυχή, ενώ το σώμα είναι από τη φύση του φθαρτό.
Κάποια διασωζόμενα αποσπάσματα του Β. επιτρέπουν την υπόθεση ότι δίδασκε μία μορφή μετενσάρκωσης ή μετεμψύχωσης (βλ. Ωριγένη, Υπόμνημα στην Ρωμ 5.1)
Θέμα συζήτησης στην έρευνα αποτελεί και ο χαρακτηρισμός από τον Β. ορισμένων ανθρώπων ως "εκλεκτών". Σύμφωνα με τον Ειρηναίο, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.6, οι οπαδοί του δίδασκαν ότι λίγοι μπορούν να έχουν την γνώση, ένας στους χίλιους και δύο στους δέκα χιλιάδες (πρβλ. Ευαγγέλιον Θωμά λόγιον 23). Με βάση ποιο κριτήριο γίνεται όμως αυτή η επιλογή; Ο Κλήμης διασώζει σε δύο αποσπάσματα τη διδασκαλία του Β. για την εκλογή:

Στρωματεῖς 4.26.125: " "πάροικος", φησίν, "ἐν τῇ γῇ καὶ παρεπίδημος ἐγώ εἰμι μεθ' ὑμῶν". καὶ ἐντεῦθεν ξένην τὴν ἐκλογὴν τοῦ κόσμου ὁ Βασιλείδης εἴληφε λέγειν, ὡς ἂν ὑπερκόσμιον φύσει οὖσαν.῾
Στρωματεῖς 5.1.3.2: "εἰ γὰρ φύσει τις τὸν Θεὸν ἐπίσταται, ὡς Βασιλείδης οἴεται, [τὴν] νόησιν τὴν ἐξαίρετον πίστιν ἅμα καὶ βασιλείαν καὶ καλῶν κτίσιν, οὐσίας ἀξίαν τοῦ ποιήσαντος πλησίον ὑπάρχειν αὐτήν, ἑρμηνεύων, οὐσίαν, ἀλλ' οὐκ ἐξουσίαν, καὶ φύσιν καὶ ὑπόστασιν, κτίσεως ἀνυπερθέτου κάλλος ἀδιόριστον, οὐχὶ δὲ ψυχῆς αὐτεξουσίου λογικὴν συγκατάθεσιν λέγει τὴν πίστιν. παρέλκουσι τοίνυν οἱ ἐντολαὶ αἵ τε κατὰ τὴν παλαιὰν αἵ τε κατὰ τὴν νέαν διαθήκην, φύσει σωζομένου, ὡς Οὐαλεντῖνος βούλεται, τινὸς καὶ φύσει πιστοῦ καὶ ἐκλεκτοῦ ὄντος, ὡς Βασιλείδης νομίζει".

Καθώς όμως το κείμενο αυτό είναι η παράθεση του Κλήμεντος της διδασκαλίας του Β. μέσα μάλιστα σε ένα πλαίσιο πολεμικής δε μπορούμε να είμαστε απόλυτα βέβαιοι ότι ο Β. δίδασκε έναν "φυσικό ντετερμινισμό", όπως αυτός που του αποδίδει ο Κλήμης. Είναι ωστόσο πολύ πιθανό να έκανε λόγο για τη φύση του ανθρώπου. Πολύ πιθανόν επίσης είναι να χρησιμοποιούσε για την οποιαδήποτε ντετερμινιστική του διδασκαλία κείμενα του αποστόλου Παύλου και της αρχαίας χριστιανικής παράδοσης.

Βιβλιοκρισίες RBL 12/6/2009

Στην ηλεκτρονική έκδοση του Review of Biblical Literature δημοσιεύονται μία σειρά από βιβλιοκρισίες νέων βιβλίων σχετικών με τις βιβλικές σπουδές και τον αρχαίο κόσμο:

Roger David Aus
The Death, Burial, and Resurrection of Jesus and the Death, Burial, and Translation of Moses in Judaic Tradition
Reviewed by James Crossley

Mark G. Brett
Decolonizing God: The Bible in the Tides of Empire
Reviewed by Roland Boer

Régis Burnet
L'évangile de la trahison: Une biographie de Judas
Reviewed by Stephan Witetschek

Chaim Cohen, Victor Hurowitz, Avi Hurvitz, Yochanan Muffs, Baruch Schwartz, and Jeffrey Tigay, eds.
Birkat Shalom: Studies in the Bible, Ancient Near Eastern Literature, and Postbiblical Judaism Presented to Shalom M. Paul on the Occasion of His Seventieth Birthday
Reviewed by Lena-Sofia Tiemeyer

Daniel K. Darko
No Longer Living as the Gentiles: Differentiation and Shared Ethical Values In Ephesians 4.17-6.9
Reviewed by William R. G. Loader

J. Harold Ellens, ed.
Miracles: God, Science, and Psychology in the Paranormal: Volume 1: Religious and Spiritual Events
Reviewed by Susanne Heine

Gene L. Green
Jude and 2 Peter
Reviewed by Peter H. Davids

Michael P. Knowles
We Preach Not Ourselves: Paul on Proclamation
Reviewed by H. H. Drake Williams III

Tremper Longman III and Peter Enns, eds.
Dictionary of the Old Testament: Wisdom, Poetry and Writings
Reviewed by Francis Dalrymple-Hamilton

Jerome H. Neyrey and Eric C. Stewart, eds.
The Social World of the New Testament: Insights and Models
Reviewed by Heather McKay

Leo G. Perdue
The Sword and the Stylus: An Introduction to Wisdom in the Age of EmpiresReviewed by Benjamin G. Wright III

Stanley E. Porter and Christopher D. Stanley, eds.
As It Is Written: Studying Paul's Use of Scripture
Reviewed by Rodrigo J. Morales

Tom Thatcher and Stephen D. Moore, eds.
Anatomies of Narrative Criticism: The Past, Present, and Futures of the Fourth Gospel as Literature
Reviewed by Steven Hunt

Peter T. Vogt
Deuteronomic Theology and the Significance of Torah: A Reappraisal
Reviewed by Trent C. Butler

Δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο ZThK

Στο νέο τεύχος του Zeitschrift für Theologie und Kirche 106:2 (2009) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων και δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

Jan Christian Gertz, "Antibabylonische Polemik im priesterlichen Schöpfungsbericht?", 137-155

Mία εξέταση της υπόθεσης ότι στην ιερατική αφήγηση για τη δημιουργία απηχείται - όπως συχνά υποστηρίζεται - μία πολεμική εναντίον των Βαβυλωνίων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει καμιά απόδειξη για έναν τέτοιο αντι-βαβυλωνιακό προσανατολισμό του Γεν 1. Αυτό ισχύει κυρίως όσον αφορά στη δημιουργία των ουράνιων σωμάτων (Γεν 1,14-19). Αντίθετα ο συγγραφέας υποστηρίζει ότ το Γεν 1 θα πρέπει να θεωρηθεί τμήμα της κοινής της Ανατολικής Μεσογείου, δηλ. μίας πολιτισμικής περιοχής, όπου κατά τον 7ο αι. π.Χ. εδραιώθηκε μία νέα μορφή της φυσικής επιστήμης, η οποία δέχθηκε τις μεγαλύτερες επιδράσεις της από τη Μεσοποταμία.

Otfried Hofius, "Die Erzählung von der Fußwaschung Jesu. Joh 13,1-11 als narratives Christuszeugnis", 156-176
Η συμβολική ιστορία στο Ιω 13,1-11 τονίζει με τη μορφή της αφήγησης ότι η σταύρωση του Ιησού, ως η κατεξοχήν έκφραση της αγάπης του για τους ανθρώπους, είναι τόσο αναγκαία όσο και απόλυτα απαραίτητη προϋπόθεση για τον καθαρισμό από την αμαρτία. Μετά την περιγραφή του θανάτου του Ιησού ως sacramentum οι οδηγίες του Ιησού προς τους μαθητές του στο Ιω 13,12-17 απεικονίζουν το θάνατό του ως ένα exemplum, το οποίο δεσμεύει όλους όσους πιστεύουν σε αυτόν. Η σειρά με την οποία εκτίθενται αυτές οι δύο περικοπές, 13,1-11 και 13,12-17, σαφώς τονίζει ότι η σημασία του θανάτου του Ιησού ως sacramentum προηγείται της ερμηνείας του ως exemplum.

Ιστορία Χρόνων Κ.Δ.: η τρίτη φάση

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτήν τη στιγμή διανύουμε την τρίτη φάση της έρευνας της Ιστορίας των Χρόνων της Κ.Δ., η οποία παρουσιάζει χαρακτηριστικά ανάλογα με αυτά που απαντούμε τόσο γενικότερα στις καινοδιαθηκικές όσο και στις ιστορικές σπουδές.

Ανάμεσα στα στοιχεία αυτής της περιόδου σημειώνουμε τα εξής:
-Η αισιοδοξία που χαρακτήριζε τον ιστορικό θετικισμό και η βεβαιότητα ότι είναι δυνατό να αναπαρασταθεί σήμερα με πιστότητα το παρελθόν έχουν εγκαταλειφθεί.
-Η αλματώδης εξέλιξη της τεχνολογίας και η μετατόπιση από την κοινωνιολογία στην ανθρωπολογία και την πολιτισμική ιστορία έχουν επηρεάσει τόσο τη θεματική όσο και τον τρόπο εργασίας των ερευνητών που ασχολούνται με την Ιστορία της Κ.Δ.Υιοθετούνται πια διεπιστημονικές ερμηνευτικές στρατηγικές, όπως για παράδειγμα μοντέλα ή θεωρίες της πολιτισμικής ανθρωπολογίας ή της κοινωνιολογίας.
-Δίνεται νέα έμφαση σε θέματα κοινωνικής ταυτότητας, μνήμης, οργάνωσης και δομής της κοινωνίας καθώς και σε εκείνα του κοινωνικού φύλου με μία μετατόπιση από τη διερεύνηση της αιτιότητας προς τη διερεύνηση του νοήματος.
-Η θεαματική πρόοδος στην αρχαιολογία, επιγραφική και παπυρολογία και η δυναμική επάνοδος της ιστορίας γενικότερα στο επιστημονικό γίγνεσθαι έδωσαν νέα ώθηση και άνοιξαν νέους ορίζοντες στην έρευνα της Ιστορίας των Χρόνων της Κ.Δ.
-Οι εξελίξεις στην επιστήμη της ιστορίας επηρεάζουν και την έρευνα της Ιστορίας των Χρόνων της Κ.Δ. καθώς γίνεται σήμερα μία επανεκτίμηση της έννοιας της ιστορικότητας.
-Τέλος και η λεγόμενη "γλωσσολογική στροφή" (Linguistic Turn) άνοιξε νέες κατευθύνσεις στην έρευνα της Ιστορίας Χρόνων της Κ.Δ.
-Εγκαταλείφθηκε πλέον το δίλημμα Ελληνισμός - Ιουδαϊσμός, το οποίο αποδείχθηκε άγονο και υπεραπλουστευτικό. Αντίθετα σήμερα υιοθετείται η ιδέα μίας πολύπλοκης και δυναμικής ιστορικής πραγματικότητας κατά την εποχή της Καινής Διαθήκης και του αρχέγονου Χριστιανισμού, όπου παρατηρούνται σχέσεις αλληλεπίδρασης και τάσεις συνύπαρξης των δύο αυτών πραγματικοτήτων.

Σήμερα είναι αδύνατο πια να διακρίνει κανείς «σχολές» ή «κινήματα», αποτέλεσμα κι αυτό των αλλαγών που επέφερε η μετανεωτερικότητα και η έρευνα κινείται σε όλο το ευρύ φάσμα προτιμήσεων και τάσεων που περιγράψαμε πιο πριν. Ενδεικτικά αναφέρουμε ορισμένους ερμηνευτές που ασχολούνται με θέματα Ιστορίας Χρόνων Κ.Δ.
Με θέματα ταυτότητας, δυναμικής των ομάδων και κοινωνικού φύλου ασχολούνται οι Καναδοί R. Ascough και P. Harland. Με θέματα ιστορικής γεωγραφίας oι P. Lampe και C. Breytenbach. O G. Theißen τα τελευταία χρόνια ασχολήθηκε με θέματα ψυχολογικής ερμηνείας, ενώ την ευρεία χρήση μοντέλων της κοινωνιολογίας και κυρίως της πολιτισμικής ανθρωπολογίας υιοθετούν τα μέλη του Context Group στο οποίο ανάμεσα σε άλλους ανήκουν οι Bruce Malina, P. Neyrey, K. Hanson, John Pilch, Halvor Moxnes, κ.ά. (παραπέμπω σε δύο πρόσφατα βιβλία ιστορίας Χρόνων που εκφράζουν τις τάσεις αυτής της ομάδας: τη δεύτερη έκδοση του βιβλίου των K.C. Hanson / D.E. Oakman, Palestine in the Time of Jesus, και το βιβλίο του D.E. Oakman, Jesus and the Peasants). Περισσότερο πιστός στο θρησκειοϊστορικό παρελθόν της Ιστορίας των Χρόνων είναι ο καθολικός ιερέας και καθηγητής H.-J. Klauck, του οποίου το έργο για τα κοινά δείπνα και την κοινότητα της Κορίνθου υπήρξε πρωτοποριακό. Mε τα δείπνα και την κοινότητα ασχολήθηκε και ο John Fotopoulos. Στο χώρο της τοπικής ιστορίας με ευρεία χρήση της αρχαιολογίας και της επιγραφικής κινείται ο Alex-Dieter Koch καθώς και ο καθηγητής του Erlangen P. Pilhofer και οι μαθητές του. Με θέματα τοπικής ιστορίας συγκεκριμένων κοινοτήτων ασχολείται ο B. Winter.
Τέλος ένα πολύ ενδιαφέρον πρόγραμμα με τον τίτλο Redescribing Graeco-Roman Antiquity, στο οποίο συμμετέχουν ερευνητές από τη Νότια Αφρική, την Αμερική και την Ευρώπη,(ανάμεσά τους και ο καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας Π. Παχής), εργάζεται από τις αρχές του 21ου αι. Το πρόγραμμα αυτό επιδιώκει να αναδείξει τη λειτουργική θέση που κατείχε η θρησκεία στις δομές του ελληνορωμαϊκού κόσμου και τη δυναμική αυτού του κόσμου. Ο Χριστιανισμός και η επικράτησή του εντάσσονται μέσα σε αυτήν την προοπτική ενώ η τυπολογία, της “age of anxiety”, που εισήγαγαν οι Dodd και P. Green τίθεται υπό αμφισβήτηση.

Στην επόμενη ανάρτηση θα παρουσιάσουμε την πορεία της έρευνας της Ιστορίας των Χρόνων της Κ.Δ. στην Ελλάδα.