Η χρήση του Διαδικτύου στις ανθρωπιστικές επιστήμες

Στο νέο τεύχος του Digital Humanities Quarterly 3:1 (2009) δημοσιεύονται κάποια πολύ ενδιαφέροντα άρθρα για τον τρόπο αξιοποίησης του Διαδικτύου στις ανθρωπιστικές σπουδές (κλασική φιλολογία, αρχαιολογία, ιστορία, επιγραφική κτλ.). Ο ρόλος που διαδραματίζει το διαδίκτυο τα τελευταία χρόνια στη διάδοση πληροφοριών και γνώσης γενικότερα είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Οι ψηφιακές συλλογές κειμένων (βιβλίων, άρθρων κτλ.), οι ψηφιακές βάσεις δεδομένων (παπύρων, επιγραφών, κλασικών και πατερικών κειμένων), τα ιστολόγια, οι ηλεκτρονικές εκδόσεις περιοδικών και εφημερίδων αυξάνονται συνεχώς προς όφελος του ερευνητή.

Για να δείτε τη θεματολογία του νέου τεύχους και να βρεθείτε στα επιμέρους άρθρα, πατήστε εδώ.

Άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο SBL Forum

Στο SBL Forum αυτού του μήνα έχουν αναρτηθεί ορισμένα άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

Love Turns into Hate: The Rape of Tamar (2 Sam 13:1–22) in Baroque Art
Sara Kipfer

Know*Be*Do: Using the Bible to Teach Ethics to Children
Valerie A. Stein

"They’ve Given You a Number and Taken Away Your Name": Gnostic Themes in The Prisoner, Television’s Ultimate Cult Classic”
Mark Holwager and Valarie Ziegler

The City as Salvific Space: Heterotopic Place and Environmental Ethics in the New Jerusalem )Thomas W. Martin

Έκθεση "Μακεδονίας νόμισμα"

Εγκαινιάσθηκε χθες στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης η περιοδική έκθεση με τον τίτλο "Μακεδονίας νόμισμα", η οποία διοργανώνεται από κοινού από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και την ALPHA BANK.

Στην έκθεση παρουσιάζονται 270 αργυρά και χρυσά μακεδονικά νομίσματα που χρονολογούνται στον 6ο έως τον 1ο π.Χ. αιώνα, μέρος της συλλογής 4.000 και πλέον μακεδονικών και 10.000 της τράπεζας.

Σχετικό δημοσίευμα για την έκθεση μπορεί ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης να βρει στη σημερινή έκδοση της απογευματινής εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ (πατήστε εδώ).

Εγκαινιάζοντας την εκδήλωση ο Πρόεδρος του Δ.Σ. της τράπεζας, Γιάννης Κωστόπουλος, διηγήθηκε την εξής ιστορία:

"Ο Μέγας Αλέξανδρος ήθελε να κατακτήσει τον κόσμο. Με το νόμισμα όμως των 14,5 γραμμαρίων που κληρονόμησε από τον πατέρα του, κι ήταν ελαφρύτερο από το αντίστοιχο αθηναϊκό των 17,5 γραμμαρίων, τα πράγματα ήταν δύσκολα. Έτσι, άλλαξε το νομισματικό σύστημα, με αποτέλεσμα το αλεξάνδρειο νόμισμα να εντοπίζεται ακόμα και σήμερα και στην Ινδία και την Αίγυπτο"

Στην έκθεση μπορεί κανείς να δει τέτοια αλεξάνδρεια τετράδραχμα, που θεωρούνται τα διεθνή νομίσματα της ελληνιστικής εποχής αλλά και σπανιότερα δείγματα, όπως το οκτάδραχμο του Αλέξανδρου Α΄ (498- 454 π.Χ.) που κοσμεί και το εξώφυλλο του καταλόγου της έκθεσης.

Στον υπαίθριο χώρο του Μουσείου στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών προγραμμάτων του, μετά το Πάσχα θα εγκατασταθεί ένα αντίγραφο αρχαίου νομισματοκοπείου στο οποίο οι ενδιαφερόμενοι θα κόβουν τα δικά τους λαμπερά νομίσματα από «χρυσό» πηλό.

Η έκθεση θα λειτουργεί μέχρι τις 8 Ιουνίου 2009.

Ο τόπος της Δευτέρας Παρουσίας

Σε προηγούμενη ανάρτηση ασχοληθήκαμε με τον τρόπο που παραθέτουν οι επιγραφές βιβλικά κείμενα και δώσαμε μία τυπολογία αυτών των τρόπων παράθεσης. Οι επιγραφές με βιβλικά παραθέματα αποτελούν ταυτόχρονα και παραδείγματα της ιστορίας πρόσληψης των χωρίων αυτών. Τοποθετούν τα χωρία αυτά σε μία νέα συνάφεια, τις περισσότερες φορές εντελώς διαφορετική από εκείνην που είχε το συγκεκριμένο χωρίο μέσα στο αρχικό κείμενο. Κάποιες φορές αυτό είναι ιδιαίτερα σαφές, όπως για παράδειγμα στην επιγραφή από τη Δημητριάδα Θεσσαλίας που ακολουθεί, η οποία διασώζει μία ενδιαφέρουσα χριστιανική ερμηνεία για τον τόπο, όπου θα γίνει η Δευτέρα Παρουσία.

SEG XXXVII (1987), αρ. 468. Chr. Habicht, „Neue Inschriften aus Demetrias“, στο έργο: Demetrias V. Mit Beiträgen von Simon C. Backhuizen / Fritz Gschnitzer / Christian Habicht / Pater Marzolff, Die Deutschen Archäologischen Forschungen in Thessalien, Beiträge zur Ur- und Frühgeschichtlichen Archäologie des Mittelmeer-Kulturraumes, Bd. 27, Bonn: Habelt, 1987, σσ. 301-302, αρ. 27

τόπος Βηθφαγη, ὅθεν τ[ὸν π]ῶλον
ἔλυσαν οἱ μαθηταὶ καὶ ἤνε[γκαν] τῷ Ἰησοῦ
καὶ ἐκάθισεν καὶ εἰσῆλ[θεν εἰ]ς τὴν πό[λιν],
ἀναμέσον δὲ τῆς πόλεως καὶ τοῦ
ὄρους τῶν ἐλαῶν ἶδον τὴν [φά]-
ραγγα Ἰωσαφατ, ἔνθα ἡ κρίσις
γείνεται. vacat

Η επιγραφή είναι μέρος ενός μωσαϊκού βασιλικής που βρέθηκε στην πόλη της Δημητριάδος και χρονολογείται στα 400-450 μ.Χ. Είναι ο σχολιασμός της παράστασης μίας πόλης με τρεις πύργους και ενός οικοδομήματος που ομοιάζει με πύργο.

Το κείμενο είναι μία παράφραση (βλ. την παλαιότερη ανάρτησή μας) των συνοπτικών περικοπών για την είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ (Μτ 21,1-10. Μκ 11,1-11. Λκ 19,29-41). Ο πρώτος εκδότης της, Chr. Habicht, σύγκρινε τα τρία κείμενα με το κείμενο της επιγραφής και κατέληξε ότι η επιγραφή παρουσιάζει μεγαλύτερη εξάρτηση από τα κείμενα των Μκ και Λκ.

Αυτό που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην επιγραφή είναι το τέλος της (στ. 5-7). Σε κανένα από τα ευαγγέλια δε γίνεται λόγος για την κοιλάδα Ιωσαφάτ. Αντίθετα αυτή εμφανίζεται και μάλιστα σε σχέση με την κρίση του Γιαχβέ επί των εθνών στον προφήτη Ιωήλ (Ιωήλ 4,2. 4,12.14). Ονομάζεται μάλιστα και "κοιλάδα τῆς δίκης". Δε φαίνεται εκεί ο προφήτης να έχει υπόψη του την κοιλάδα Κεδρών κοντά στην Ιερουσαλήμ. Η ιδέα όμως ταύτισης της κοιλάδας Κεδρών με την κοιλάδα Ιωσαφάτ και η ιδέα ότι η Δευτέρα Παρουσία θα λάβει χώρα στην Ιερουσαλήμ απαντούν σε διάφορα χριστιανικά κείμενα από το 330 κι εξής:

βλ. Ευσέβιος, Ὀνομαστικόν: "Κοιλὰς Ἰωσαφάτ. μεταξὺ κεῖται Ἱερουσαλὴμ καὶ τοῦ ὄρους τῶν ἐλαιῶν" και "Φάραγξ Ἐννόμ . Γῆ Έννὸμ Ἑβραϊκῶς. διὸ τινές φασιν εἶναι τὴν γεένναν. παράκειται δὲ τῇ Ἱερουσαλήμ, λέγεται δὲ είς ἔτι νῦν φάραγξ Ἰωσαφάτ."

O Habicht παραπέμπει ακόμη στα: Itinera Hierolymitana, ed. P. Geyer, CSEL 39, 1898, σ. 23,7. Ιερώνυμου, In Joelem 3,12-13 κ.ά.

Εάν σύμφωνα με τον προφήτη Ιωήλ η κρίση θα λάβει χώρα στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ κι αυτή συνδέεται στη χριστιανική παράδοση με την Ιερουσαλήμ, τότε η σύνδεση Ιερουσαλήμ - κοιλάδα Ιωσαφάτ - Δευτέρα Παρουσία, που γίνεται στο κείμενό μας, είναι προφανής.

Εκτός από το κείμενο της Δημητριάδος ένα ακόμη κείμενο, του 6υ αι. κάνει αυτήν τη σαφή σύνδεση:

Breviarium de Hierosolyma: „Et inde ascendit in montem . A dextera parte ibi est vallis Iosaphat. Ibi iudicaturus est Dominus iustos et peccatores.”

Θεωρία της αφήγησης και ταυτότητα

Συνεχίζοντας τις αναρτήσεις για την θεωρία της αφήγησης και την ταυτότητα ο J.C. Baker ανάρτησε σήμερα ένα ακόμη κείμενο σχετικό με τις θεωρίες των Chatman και Hochman, τη σχέση αναγνώστη και αφήγησης και το ρόλο που διαδραματίζει η αφήγηση στη διαμόρφωση της ταυτότητας. Για να διαβάσετε το κείμενο, πατήστε εδώ.

Δὐο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο Theologisches Gespräch

Στο νέο τεύχος του Theologisches Gespräch 33:1 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Jörg Jeremias, "Schöpfung und Sintflut in der Urgeschichte des AT", 3-14
• Michael Rohde, "Kain und das ausgebliebene Gebet : Anmerkungen zum Verständnis der Figuren, der Opferablehnung und der Sünde von Genesis 4", 15-33

Μαγική επιγραφή στα αραμαϊκά σε ανθρώπινο κρανίο

Από το ιστολόγιο PaleoJudaica πληροφορούμαστε για μία ενδιαφέρουσα είδηση στο τεύχος Μαρτίου / Απριλίου 2009 του Βiblical Archeology Review. O γνωστός συλλέκτης αρχαιοτήτων Shlomo Moussaieff απέκτησε πρόσφατα δύο πήλινες κούπες που σχημάτιζαν μαζί μία θήκη μέσα στην οποία ήταν τοποθετημένο ένα ανθρώπινο κρανίο. Επάνω στο κρανίο είναι χαραγμένη μία αραμαϊκή μαγική επιγραφή. Για τις μαγικές ιουδαϊκές κούπες έχουμε κάνει λόγο και σε παλαιότερες αναρτήσεις μας. Μαγικά κείμενα χαράζονταν ωστόσο όχι μόνο σε πήλινες κούπες αλλά και σε διάφορα άλλα υλικά (π.χ. κομμάτια παπύρου, δέρματος, ελάσματα χαλκού ή χρυσού). Εκτός από το νέο κρανίο στο παρελθόν (αρχές του 20ου αι.) ήρθαν στο φως άλλα τέσσερα παρόμοια κρανία. Στις περισσότερες περιπτώσεις το κείμενο είναι φθαρμένο, αν και φαίνεται να γίνεται η επίκληση διαφόρων δαιμόνων. Η επιγραφή στο κρανίο από τη συλλογή Mussaieff ομοιάζει τα κείμενα που βρέθηκαν σε διάφορες μαγικές κούπες. Ανάμεσα στα ονόματα που αναφέρονται στην επιγραφή είναι κι εκείνα της Μάρθα και της Shilta (=μετά τη γέννηση;). Το κρανίο είναι γυναικείο. Διασώζεται μία επιγραφή 11 στίχων, αν και δε δίνονται άλλες πληροφορίες για το περιεχόμενό της.

Το άρθρο τελειώνει με τα παρακάτω ερωτήματα:

"Basic questions continue to baffle: Why a skull? I have no certain answer. That so few examples exist, in comparison to the large number of bowls, suggests that the use of skulls for incantation texts was rare. Judaism, of course, has many taboos regarding human remains. Even touching a corpse imparts impurity. Necromancy is forbidden (although it was obviously sometimes practiced). Perhaps the skull was used for this text because it was thought that the spirits of the dead, to which skulls are obviously connected, have access to the supernatural realm. In the end, this skull and its text remain mysterious, unfortunately revealing less than they conceal."

Για να διαβάσετε ολόκληρο το άρθρο του Dan Leven στην ηλεκτρονική έκδοση του BAR, πατήστε εδώ.

Η μοίρα και η ελεύθερη θέληση στον Ιώσηπο

Στο νέο τεύχος του Numen 56:1 (2009) δημοσιεύεται το παρακάτω άρθρο σχετικά με τη μοίρα και την ελεύθερη βούληση στον Ιώσηπο και τον αρχαίο Ιουδαϊσμό:

Jonathan Klawans, "Josephus on Fate, Free Will, and Ancient Jewish Types of Compatibilism", 44-90

H σύγχρονη έρευνα για τη μοίρα και την ελεύθερη θέληση στον αρχαίο Ιουδαἱσμό χαρακτηρίζεται από μία έλλειψη ακρίβειας όσον αφορά στη φύση αυτής της συζήτησης. Υπάρχει επίσης κάποια διαφωνία, όσον αφορά στο βαθμό, στο οποίο οι διάφορες απόψεις στον αρχαίο Ιουδαϊσμό μπορούν δημιουργικά να συγκριθούν είτε με τις ελληνιστικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις ή τις μεταγενέστερες ραββινικές. Υποστηρίζεται εδώ ότι η σύντομη τυπολογία του Ιωσήπου για τις αρχαίες ιουδαϊκές συζητήσεις σχετικά με το θέμα μοίρα και ελεύθερη θέληση επιβεβαιώνεται σε άλλα κείμενα της αρχαίας ιουδαϊκής γραμματείας, ιδιαίτερα στην Σοφία Σειράχ, στα κείμενα της Νεκράς Θάλασσας και αργότερα στη ραββινική γραμματεία. Είναι ωστόσο αναγκαίο να κάνουμε κάποιες διαφοροποιήσεις στην τυπολογία του Ιωσήπου ώστε να αποφευχθεί η επιβολή των ελληνιστικών φιλοσοφικών συστημάτων στα αρχαία ιουδαϊκά θεολογικά συστήματα. Αυτές οι παρατηρήσεις επαληθεύονται κυρίως, όταν η συζήτηση στρέφεται στην κατανόηση της ισορροποίας μεταξύ της μοίρας και της ελεύθερης θέλησης ("compatinbilism"), που χαρακτηρίζει τη φαρισαϊκή προσέγγιση. Σπάνια σημειώνεται ότι οι αφηγήσεις του Ιωσήπου αποδίδουν σε αυτήν την ομάδα δύο διαφορετικούς τρόπους εξισορρόπησης της μοίρας και της ελεύθερης θέλησης. Από τη μια καθεμιά από τις δυο προσεγγίσεις έχει σαφή ανάλογα παραδείγματα στη ραββινική γραμματεία, ένα γεγονός, το οποίο επιβεβαιώνει περαιτέρω τόσο την αξιοπιστία του Ιωσήπου όσο και το πόσο δημιουργική είναι η σύγκριση των δικών του αφηγήσεων με τις μεταγενέστερες ραββινικές παραδόσεις. Από την άλλη κανένας από αυτούς τους δύο τρόπους εξισορρόπησης, που αποδίδονται από τον Ιώσηπο στους Φαρισαίους δε μπορεί να ταυτιστεί με εκείνους των Στωικών. Ωστόσο ο όρος "compatilism" παραμένει ο πλέον κατάλληλος όρος για να διακριθούν οι φαρισαϊκοί συμβιβασμοί από τις πιο ακραίες (αλλά σε καμιά περίπτωση απλούστερες) θέσεις που φαίνεται ότι χαρακτηρίζουν τους Σαδδουκαίους και τους Εσσαίους της εποχής του Ιωσήπου.

Άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο OFo

Στο νέο Orthodoxes Forum 22:2 (2008) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Sotirios Despotis, "The Way to Emmaus (Lk 24,13-32)", 169-180
• Gunther Wenz, "Paulus in Athen. Jüdischer Monotheismus, griechische Philosophie und das Evangelium vom auferstandenen Gekreuzigten", 181-190
• Athanassios Despotis, "Gemeinsame Auslegungsprinzipien bei den großen Kappadokiern", 191-200

και η βιβλιοκρισία:

• Johan Lust, Messianism and the Septuagint. Collected Essays (Evangelia G. Dafni), 219-222

Τρόποι παράθεσης βιβλικών κειμένων στις επιγραφές

Η ύπαρξη επιγραφών, στις οποίες παρατίθενται βιβλικά χωρία ή γίνεται αναφορά σε βιβλία της Βίβλου είναι γνωστή ήδη από τον 19ο αι., όταν δημοσιεύθηκαν οι πρώτες εργασίες σχετικά με αυτές (Böhl, Nestle, Deissmann). Το ενδιαφέρον βέβαια των ερευνητών μέχρι τώρα στράφηκε κυρίως στις χριστιανικές επιγραφές, οι οποίες είναι πολύ περισσότερες από τις ιουδαϊκές. Πρόσφατα (2006) μάλιστα κυκλοφόρησε ένα σύνταγμα των χριστιανικών επιγραφών (3ος έως και 8ος αι.) με βιβλικά παραθέματα από το δυτικό και ανατολικό τμήμα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (A. Felle, Biblia epigraphica. La sacra scrittura nella docimentazione epigrafica dell' orbis christianus antiquus [III-VIII secolo] Bari 2006).

Μελετώντας τις επιγραφές με βιβλικά παραθέματα πρέπει κανείς να λάβει πρώτα από όλα υπόψη ότι η αντίληψη για την παράθεση (citation) στον αρχαίο κόσμο είναι πολύ διαφορετική από τη δική μας. Οι αρχαίοι πολιτισμοί στηρίζονταν κυρίως στην προφορικότητα και φυσικά οι αρχές που εφαρμόζονταν, όταν χρησιμοποιούνταν σε ένα γραπτό κείμενο άλλες γραπτές πηγές είναι σαφώς διαφορετικές από τις σημερινές. Λαμβάνοντας υπόψη τη μέχρι σήμερα συζήτηση του θέματος καθώς και τον ιδιάζοντα χαρακτήρα των επιγραφικών κειμένων (π.χ. ο ανεπίσημος χαρακτήρας των περισσοτέρων από αυτά, το θέμα της πρόσβασης των γραπτών πηγών από τον συντάκτη του κειμένου, την ύπαρξη τυποποιημένων κειμένων για συγκεκριμένες περιστάσεις και το μορφωτικό επίπεδο του χαράκτη και του εντολέα του μνημείου), μπορεί κανείς να καταλήξει στην εξής τυπολογία:

- επιγραφικά κείμενα με κατά λέξη παραθέσεις (είτε μέσα σε ένα νέο κειμενικό πλαίσιο είτε ως αυτόνομη παράθεση), π.χ. η χριστιανική επιγραφή του τ. 3ου αι. μ.Χ. από την Αλεξάνδρεια: "ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ" - κατά λέξη παράθεση του Ψα 90,13

- παράφραση, όπου λέξεις του αρχικού κειμένου ή παρόμοιες από το ίδιο σημασιολογικό πεδίο χρησιμοποιούνται σε ένα νέο κείμενο με μία νέα σύνταξη, παραπέμπουν όμως τον αναγνώστη στο αρχικό κείμενο. Για παράδειγμα η ιουδαϊκή επιτάφια επιγραφή από την Κρήτη του 4ου / 5ου αι. μ.Χ.: "Σοφία Γορτυνία πρεσβυτέρα κὲ ἀρχισυναγώγισσα Κισάμου ἔνθα. μνήμη δικέας ἰς ἐῶνα. ἀμήν." (το υπογραμμισμένο μέρος είναι μάλλον παράφραση του Παρ 10,7).

- έμμεση αναφορά (allusion) σε ένα πρόσωπο, τόπο ή βιβλίο. Για παράδειγμα η ιουδαϊκή ταφική επιγραφή από τη Φρυγία του 248/9 μ.Χ. όπου μεταξύ άλλων κατάρων αναφέρεται: "ἔσται αὐτῷ αἱ ἀραὶ αἱ γεγραμμέναι ἐν τῷ Δευτερονομίῳ"

-απόηχος /μίμηση του βιβλικού κειμένου (echo), όπου χρησιμοποιείται ένα θεματικά συγγενές λεξιλόγιο και γίνεται αναφορά σε μία γενικότερη βιβλική ιδέα, π.χ. η φράση "δοῦλος Θεοῦ" που απαντά συχνά σε χριστιανικές επιγραφές.