Ιστορία Χρόνων ΚΔ (V): οι ελληνική έρευνα / Neutestamentliche Zeitgeschichte (V): Greek studies

Η Ιστορία Χρόνων της ΚΔ στον ελλαδικό χώρο ακολούθησε σε γενικές γραμμές τις τάσεις που παρουσιάσθηκαν και στον διεθνή χώρο. Ας μην ξεχνούμε άλλωστε ότι οι περισσότεροι από τους καθηγητές που δίδαξαν Ιστορία Χρόνων ΚΔ στην Ελλάδα σπούδασαν στο εξωτερικό και κυρίως στη Γερμανία κι επομένως επηρεάσθηκαν από τις εξελίξεις εκεί.

Στα 1918 ο Παναγιώτης Μπρατσιώτης εξέδωσε το έργο Συμβολαὶ εἰς τὴν Βιβλικὴν Ἱστορίαν, ὁ Ἰουδαϊσμὸς ἐπὶ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, μέρος Α΄ Αἱ Πολιτικαὶ Σχέσεις τοῦ ἐν Παλαιστίνῃ Ἰουδαϊσμοῦ ἐπὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Όπως προκύπτει από τον τίτλο η μελέτη ασχολείται με τον παλαιστινιακό Ιουδαϊσμό ως το ιστορικό πλαίσιο της δράσης του Ιησού και της πρώτης Εκκλησίας.

Ο Ευάγγελος Αντωνιάδης, καθηγητής της Ιστορίας της Εποχής της ΚΔ στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών, ο οποίος σπούδασε στο Göttingen, υιοθέτησε αρκετές από τις αρχές της Θρησκειοϊστορικής Σχολής, όπως προκύπτει από τη μελέτη του έργου του: Ἡ κατάστασης τῶν Ἀθηνῶν ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ ἀπ. Παύλου (1932)· Ὁ ἄγνωστος Θεός (1918)· Ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἐν Ἀθήναις (1920)· Ἡ ἐν Ἀρείῳ Πάγῳ ὁμιλία καὶ ἡ νεωτέρα κριτικὴ ἐπιστήμη (1920). 

Με τον ελληνικό κόσμο και την πιθανή σχέση του με τα κείμενα του αποστόλου Παύλου ασχολήθηκε ο Βασίλειος Ιωαννίδης σε δύο έργα του: Ὁ απόστολος Παῦλος καὶ οἱ στωικοὶ φιλόσοφοι (1934, 1957) και Ὁ μυστικισμὸς τοῦ ἀπόστολου Παύλου καὶ αἱ θρησκευτικαὶ ἰδέαι καὶ τάσεις τῶν ἑλληνιστικῶν χρόνων (1936, 1957).

Το πρώτο εγχειρίδιο Ιστορίας Χρόνων είναι το ογκώδες έργο του καθηγητή της Ιστορίας των Θρησκευμάτων στη Θεολογική Αθηνών Λεωνίδα Φιλιππίδη με τον τίτλο Ἱστορία ἐποχῆς τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐξ ἐπόψεως παγκοσμίου και πανθρησκειακῆς (1958). Αυτό το έργο κάνει μία γενικότερη επισκόπηση της παγκόσμιας ιστορίας συμπεριλαμβάνοντας πέραν των σχετικών με τον Ιουδαϊσμό και Ελληνισμό κεφαλαίων και κεφάλαια σχετικά με άλλα θρησκεύματα, με το μονοθεϊσμό, την ιστορική γεωγραφία της Παλαιστίνης, τη γλώσσα και τα φιλολογικά ζητήματα των κειμένων της ΚΔ.

Τα πανεπιστημιακά εγχειρίδια της Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ, που ακολούθησαν, εκείνο του καθηγητή Σάββα Αγουρίδη και εκείνα των καθηγητών Γεωργίου Γαλίτη και Ιωάννη Γαλάνη, κινήθηκαν σε ένα στενότερο χρονικό πλαίσιο ακολουθώντας τα πρότυπα των εγχειριδίων του εξωτερικού. Σε αυτά αποφεύγεται γενικάο  μονομερή τονισμός του Ελληνισμού ή του Ιουδαϊσμού κι επιπλέον δίνονται στοιχεία σχετικά τις θρησκευτικές ομάδες της εποχής στην Παλαιστίνη. Το πλέον πρόσφατο πόνημα μίας συνολικής θεώρησης της Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ είναι του επίκ. καθ. στη Θεολογική Αθηνών Κων/νου Ζάρρα με τον τίτλο Ιστορία της Εποχής της ΚΔ, τόμος Α΄ και Β΄ (2006 και 2008). Στο έργο του δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον Ιουδαϊσμό της Παλαιστίνης και της Διασποράς (κυρίως Αλεξάνδρειας) και στον ραββινικό Ιουδαϊσμό (βλ. επίσης την πρόσφατη έκδοση του Ιστορία των Χρόνων της Καινής Διαθήκης [515 π.Χ. - 135 μ.Χ.] [2012]).

Επιμέρους μελέτες με θέματα Ιστορίας της Εποχής της ΚΔ έγραψαν οι Βασίλειος Στογιάννος (ο οποίος τονίζει κυρίως το ελληνικό στοιχείο στα κείμενα της ΚΔ), ο Γεώργιος Γρατσέας (ο οποίος ασχολήθηκε με το ιουδαϊκό υπόβαθρο και την ελληνιστική γραμματεία, κυρίως τον Πλούταρχο), ο Ιωάννης Γαλάνης (ο οποίος εξέδωσε μελέτες με θέματα που αφορούν κυρίως τις σχέσεις Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού στην εποχή της ΚΔ στη Διασπορά κυρίως), ο Χρήστος Οικονόμου (με έμφαση κυρίως στις απαρχές του χριστιανισμού στην Κύπρο και στην Θεσσαλονίκη), ο Σωτήριος Δεσπότης (με έμφαση στην ιεραποστολή περιοδεία του Παύλου στην Ελλάδα) ο Μόσχος Γκουτζιούδης (με ενδιαφέροντα κυρίως στην αρχαιολογία του ελληνορωμαϊκού περιβάλλοντος της αρχαίας Εκκλησίας) κι η γράφουσα (με έμφαση κυρίως στην επιγραφική και στην μελέτη του ελληνορωμαϊκού περιβάλλοντος των αρχαίων χριστιανικών κοινοτήτων). 

Οι ανασκαφές στο Kh. el-Maqatir και η πόλη Εφραίμ / The Kh. el-Maqatir excavations and the location of Ephraim

Στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation έχει αναρτηθεί η έκθεση για τις ανασκαφές στο Kh. el-Maqatir κατά το έτος 2014 και προτείνεται μία νέα τοποθεσία για την πόλη Εφραίμ:

2014 Excavations at Kh. el-Maqatir: A Proposed New Location for the Ai of Joshua 7–8 and Ephraim of John 11:53-54

Μία διατριβή για το Διατεσσάρων του Τατιανού / A dissertation on Tatian's Diatessaron

Από την ψηφιακή βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Κολωνίας:

Kapfhammer, Gerald (2014) Die Evangelienharmonie Tatian: Studien zum Codex Sangallensis 56. PhD thesis, Universität zu Köln.

Το τρέχον τεύχος του NTS / The current issue of NTS

New Testament Studies 61:2 (2015)

• Udo Schnelle, "Das frühe Christentum und die Bildung," 113-143 (abstract)
• Gudrun Nassauer, "Göttersöhne: Lk 1.26–38 als Kontrasterzählung zu einem römischen Gründungsmythos," 144-164 (abstract)
• Knut Backhaus, "Paulus und die Dioskuren (Apg 28.11): Über zwei denkwürdige Schutzpatrone des Evangeliums," 165-182 (abstract)
• Claire Clivaz / Sara Schulthess, "On the Source and Rewriting of 1 Corinthians 2.9 in Christian, Jewish and Islamic Traditions (1 Clem 34.8; GosJud 47.10–13; a ḥadīth qudsī)," 183-200 (abstract)
• Hans Förster, "Die Begegnung am Brunnen (Joh 4.4–42) im Licht der „Schrift“: Überlegungen zu den Samaritanern im Johannesevangelium," 201-218 (abstract)
• Lourdes García Ureña, "Colour Adjectives in the New Testament," 219-238 (abstract)
• Quaestiones Disputatae:  "How Greek was Paul's Eschatology?," 239-253 (abstract)

Στο τρέχον τεύχος του Journal of Semitics / In the current issue of the Journal of Semitics

Journal of Semitics 23:2 (2014)

• Temba Rugwiji, "The salvific task of the suffering servant in Isaiah 42:1-7 : a contemporary perspective," 289-314 (abstract)
• Wilhelm J. Wessels, "Leadership in times of crisis : Nahum as master of language and imagery," 315-338 (abstract)
• Lee Roy Martin, "Rhetorical criticism and the affective dimension of the biblical text," 339-353 (abstract)
• Blessing Onoriode Boloje / Alphonso Groenewald, "Malachi's vision of the temple : an emblem of eschatological hope (Malachi 3:1-5) and an economic centre of the community (Malachi 3:10-12)," 354-381 (abstract)
• Joseph Jacobus De Bruyn, "Constructing a deceitful deity - the disempowerment of Bel - Bel and the dragon, verses 1-22 (OG/Th)," 382-403 (abstract)
• Aron Pinker, "On the meaning of Job 26:9," 404-422 (abstract)
• Bruk Ayele Asale, "The legacy of 1 Enoch on Ethiopian literature,"423-442 (abstract)
• Susandra J. Van Wyk, "Lost in translation : present-day terms in the maintenance texts of the nadiātu from old Babylonian Nippur," 443-483 (abstract)
• Joshua Joel Spoelstra, "Hebrew הבח : a kompositions- und redaktionsgeschichte," 484-499 (abstract)
• David Tuesday Adamo, "Reading Jeremiah 13:23 in an African context," 500-530 (abstract)
• V. Christides, "The sources of Cosmas Indicopleustes' miniatures of animals : the case of the 'unicorn'," 531-546 (abstract)
• Willie Van Heerden, "Dealing with the history-nature dualism in ecological theology," 547-568 (abstract)
• Ber Kotlerman, "South African writings of Morris Hoffman : between Yiddish and Hebrew," 569-582 (abstract)
• Jaco Gericke, "Is there philosophy in the Hebrew Bible? Some recent affirmative perspectives," 583-598 (abstract)
• Cynthia L. Miller-Naude / Jacobus A, Naude, "Incorporating ancient Israel's worldview into the teaching of Biblical Hebrew," 599-614 (abstract)  
• Harry Van Rooy, "The use of interrogatives in the book of Ezekiel and their translation in the ancient versions," 615-632 (abstract)
• Kevin Chau, "Metaphor's forgotten brother : a survey of metonymy in Biblical Hebrew poetry," 633-652 (abstract)
• Boaz Zissu / Omri Abadi, "Paleo-Hebrew script in Jerusalem and Judea from the second century B.C.E. through the second century C.E. : a reconsideration," 653-664 (abstract)

Πήλινα ειδώλια από τον Ιούδα / Clay figurines from Judah

O Erin Darby δημοσιεύει τη μελέτη του για τα πήλινα ειδώλια της περιοχής του Ιούδα στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation: 

Fatal Attraction: Obsession, Aversion, and the Femme Fatale of Ancient Judah

Το πρόσφατο τεύχος του Sacra Scripta / The latest issue of Sacra Scripta

Sacra Scripta 11:2 (2013)

Constantin Oancea, "Psalm 2 im Alten Testament und im frühen Judentum," 159-180

New Testament citations of Psalm 2 show that it was regarded as a messianic text in the Early Church. Although the Christian messianic understanding is usually connected to V 7, of the 12 references to Psalm 2 in the NT, only 3 are to this verse. This also makes the messianic character of Ps 2 a matter of different possible understandings for ancient and modern readers. The article explores the image of ‘the anointed’ in the primary context of the psalm and the aspects that influenced the reception of the text in Early Judaism. Analysis of motifs reveals that Psalm 2 makes use of royal ideology, prophetical traditions and themes of Wisdom in a way that indicates its genesis in Post-Exilic times. It was addressed to a Jewish community marked by rather negative experiences with other nations. The psalm was messianic from its beginning, but it regarded ‘the anointed’ as a king of the near future, when the Kingdom of YHWH will have become obvious for all nations. ‘Messiah’ is a matter of hope for the author of Psalm 2 and his community. The reception of the psalm in Early Judaism oscillated between sapiential interpretations, where emphasis is on serving the Lord and observing His commandments, and messianic interpretations, where the scenario of the Psalm is situated in the time of the eschatological confrontation.

Emanuel Contac, "The Reception of Zechariah 9:9 in the New Testament and in the Early Church," 181-205

The present paper analyzes the reception of a classical messianic prophecy ‒ Zechariah 9:9 ‒ in the Gospels of Matthew and John, respectively, highlighting the particular way in which the two evangelists quote and embed this text into their own theological fabric. The second part of the paper presents the early Rezeptionsgeschichte of Zechariah 9:9, surveying a wide variety of Christian authors who span five centuries (Justin Martyr, Irenaeus, Clement of Alexandria, Origen, Cyril of Jerusalem, John Chrysostom, Jerome, Augustine and Caesarius of Arles). Our analysis shows that while some early commentators read the text allegorically, others see in it an important witness about the earthly life of Jesus or, more generally, the history of salvation. A few important commentators use the text pollemically as they wrestle theologically with various categories of opponents (Jews, Ebionites, Valentinians, Marcionites, pagans).

Korinna Zamfir, "From Humble Servant to Incarnate Logos Christology: Ethics, Apologetics and Polemics in the Early Readings of Isa 52-53," 206-225

Early Christian authors use Isaiah 52–53 for various purposes. Beside the Christological-soteriological interpretation of Jesus’ ministry and/or suffering, the quotes serve ethical purposes. The apologetical-polemical function becomes dominant from the mid-second century onward, as part of the debates with real or fictitious Jewish and pagan opponents.

Mitchell Alexander Esswein, "Is he Going to Kill Himself?: The Willing Self-Sacrifice of Jesus and the Akedah in the Fourth Gospel," 231-261

This study examines the passages in which the Akedah is tacitly referenced by the Fourth Evangelist to explain who Christ was for his community. It identifies a plethora of thematic and linguistic expressions in John that are parallel to the developing tradition of Isaac's willing sacrifice. This analysis begins with a linguistic examination of Jewish texts that speak of an "only"/"beloved" child in the context of sacrifice (Gen 22; Judg 11:29–40; and 2 Kgs 2:26–27), and explores the translation of these terms into Greek (יחיד to μονογενής/ἀγαπητός). Secondly, key thematic developments in the evolution of the Akedah are explored in relation to John's Gospel. This study concludes that John consciously employed an Isaac-typology, and its characteristic vocabulary, to elaborate upon the meaning of Jesus' sacrifice.

Reinhard Neudecker, "Marriage and Divorce: the Pharisees and Jesus in the Ligh of Early Rabbinic Literature," 262-286

The teaching of Jesus on marriage and divorce is particularly clear in the gospel of Matthew. Matthew deals with this theme in connection with the Decalogue commandment “You shall not commit adultery” (Exod 20:14). The logion of Jesus on divorce appears as a doublet in Matt 5:32 within Matthew’s so-called antitheses and in Matt 19:9 within its original context, which presents also Jesus’ view of marriage. In both places Jesus’ teaching challenges that of the Scribes and Pharisees. Matthew does not spell out the positions of the Scribes and Pharisees in greater detail. He limits himself to abbreviations and mere hints, which makes it necessary to look for fuller background information.The standpoint of the Scribes and Pharisees that Matthew, particularly in his antitheses, chooses to indicate moves to a great extent on the level of legal exegesis and practical (juridical) justice. This standpoint is challenged by Jesus’ teaching which, however, is on a moral level and which presents a spirituality for the perfect: “You must be perfect, as your heavenly Father is perfect” (Matt 5:48). On the level of justice that can be put into practice in a society of ordinary people who do break the commandments, Jesus may well have approved a good number of the Scribal and Pharisaic rules and regulations as being made “for the hardness of the human heart” (cf. Matt 19:8). In fact, in Matt 23:2-3 Jesus calls upon his followers to do and observe everything the Scribes and Pharisees tell them, because they “sit on Moses’ seat”. Here it is agreed that in principle they are the heirs of Moses and that their teaching, in spite of Jesus’ criticism, merits attention.

Dan Batovici, "A Few Notes on the Use of the Scripture in Galatians," 287-301

This paper revisits the question of the function of the Old Testament references in the Epistle to the Galatians. The inquiry is largely focused on direct quotations which are each analyzed with regard to their specific function within the argument in which they are employed. A number of characteristics emerge from the analysis which will then be assessed against the solutions proposed in previous scholarship on the topic.

Τα θαύματα στη συνοπτική παράδοση (VIII): η θέση τους στο κατά Μάρκον / Miracles in the synoptic tradition (VIII): their place in Mark's Gospel

Αναμφισβήτητα τα θαύματα αποτελούν συστατικό μέρος των ευαγγελικών αφηγήσεωνγια την επίγεια δράση του Ιησού, η σημασία τους όμως μέσα σε αυτές δεν θα πρέπει να απολυτοποιείται, όπως συχνά γίνεται. Απεναντίας, αυτό που διαπιστώνει κανείς μετά από μία προσεκτική ανάγνωση τέτοιων θαυμάτων είναι ότι οι ευαγγελιστές φροντίζουν να απορρίψουν οποιαδήποτε σύνδεσή τους με μαγικές πράξεις και να τονίσουν την θεολογική τους σημασία περισσότερο από το ίδιο το θαυματουργικό γεγονός. 

Στο κατά Μάρκον τα θαύματα αντιμετωπίζονται γενικά με έναν θετικό τρόπο αλλά πάντοτε με μία διάθεση κριτικής θεολογικής αξιολόγησής τους. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι συχνά συνοδεύονται από ερμηνευτικούς σχολιασμούς. Τα θαύματα είναι σαφώς μέρος της δράσης του Ιησού, όπως προκύπτει από την αναφορά τους στα λεγόμενα "summaria" (περιληπτικές περιγραφές της δράσης του Ιησού που καλύπτουν ένα μεγάλο χρονικό διάστημα της δράσης του Ιησού), αλλά και από την περιγραφή επιμέρους περιστατικών θαυμάτων σε όλη τη διάρκεια της δημόσιας δράσης του Ιησού. 

Μολονότι ο Μάρκος περιέχει ένα αναλογικά με το εύρος του ευαγγελίου του μεγάλο αριθμό θαυμάτων δεν θα πρέπει κανείς να παραβλέψει τη σχέση μεταξύ λόγου/κηρύγματος και πράξεων του Ιησού στο συγκεκριμένο ευαγγέλιο. Για την ακρίβεια, τα θαύματα λειτουργούν ως η επιβεβαίωση της διδασκαλίας του Ιησού κι επομένως ουσιαστικά εκείνη προηγείται. Έτσι, των πρώτων θαυμάτων εξορκισμού/θεραπείας προηγείται η διδασκαλία του Ιησού για την έλευση της Βασιλείας και η κλήση των πρώτων μαθητών (1,14-20). Ο αφηγηματικός κύκλος θαυμάτων στο Μκ 4,35-5,43 συνδέεται άμεσα κι εξαρτάται από την αντιπαράθεση του Ιησού με τις ιουδαϊκές αρχές (2,1-3,6) και την ενότητα των παραβολών (4,1-34). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περιγραφή της αντίδραση του πλήθους στο πρώτο θαύμα εξορκισμού (1,23-28), όπου χαρακτηριστικά οι παρευρισκόμενοι αναρωτιούνται: "τί ἐστιν τοῦτο; διδαχὴ καινὴ κατ' ἐξουσίαν καὶ τοῦ πνεύμασιν τοῖς ἀκαθάρτοις ἐπιτάσσει καὶ ὑπακούουσιν αὐτῷ". Εδώ προηγείται η αναφορά στην καινή διδαχή του Ιησού (για την οποία έγινε λόγος στο 1,21-22) κι ακολουθεί η θαυματουργική εκδίωξη των δαιμόνων. Με αυτόν τον τρόπο δεν απολυτοποιείται το θαύμα, αλλά πάντοτε είναι στενά συνδεδεμένο με το κήρυγμα της Βασιλείας του Θεού.

Αυτό βέβαια δε σημαίνει σε καμιά περίπτωση ότι ο Μάρκος υποβαθμίζει ή ακυρώνει τα θαύματα. Απεναντίας, τα θαύματα είναι δηλωτικά της ταυτότητας του Ιησού και κομμάτι της χριστολογίας του ευαγγελίου. Ειδικότερα, οι εξορκισμοί και οι θεραπείες, τα οποία κατέχουν σημαντική θέση μέσα στο δεύτερο στη σειρά του κανόνα ευαγγέλιο, είναι αποκαλύψεις της θεότητας του Ιησού. Χαρακτηριστικά, τα δαιμόνια εμφανίζονται ως γνώστες της ταυτότητας του Ιησού, την οποία ομολογούν. Από την άλλη όμως, αυτή η ομολογία περιορίζεται μέσω της εντολής του Ιησού να σωπάσουν ή στην περίπτωση των θεραπευμένων ασθενών να μην διαδώσουν την είδηση της θεραπείας. Πρόκειται για μία ενδιαφέρουσα αφηγηματική τεχνική του κατά Μάρκον με βαθύτερη θεολογική σημασία, το λεγόμενο "μυστικό του Μεσσία". Σε όλο το ευαγγέλιο ο Ιησούς εμφανίζεται να ζητά από τους παρευρισκόμενους να μην αποκαλύψουν τα θαυμαστά, των οποίων υπήρξαν μάρτυρες. Κι αυτό γιατί για το ευαγγέλιο του Μάρκου η στιγμή που αποκαλύπτεται απόλυτα η ταυτότητα του Ιησού είναι ο σταυρός (βλ. χαρακτηριστικά την ομολογία του κεντυρίωνα 15,39). Τα θαύματα σαφώς είναι δηλωτικά της θεότητας του Ιησού, η κορύφωση της αποκάλυψης αυτής της αλήθειας θα γίνει επάνω στον σταυρό και με την ανάσταση (9,9). Σε ένα δεύτερο, μάλιστα, επίπεδο η εντολή σε όσους γίνονται μάρτυρες των θαυμάτων να μην διαδώσουν την είδηση ίσως λειτουργεί κι ως μία προτροπή προς τα μέλη της κοινότητας που διαβάζει το Μκ να διαχειριστούν με διάκριση τη μαρτυρία των θαυμάτων. 

Ένα ακόμη ενδιαφέρον θεολογικό στοιχείο σχετικό με τις αφηγήσεις θαυμάτων στο Μκ είναι η σύνδεσή τους συχνά με το μοτίβο της πνευματικής τυφλότητας και άγνοιας που χαρακτηρίζει τους μαθητές αλλά και τους συγχρόνους του Ιησού. Η σύνδεση της θεραπείας του τυφλού Βαρτιμαίου, για παράδειγμα, με το θέμα της μαθητείας και της πνευματικής όρασης είναι προφανής στο 10,52 (καὶ εὐθὺς ἀνέβλεψεν καὶ ἠκολούθει αὐτῷ). Κατά ανάλογο τρόπο, η θεραπεία του τυφλού στο 8,22-26 αποκτά ένα βαθύτερο θεολογικό νόημα, καθώς αυτής προηγείται ο έλεγχος του Ιησού προς τους μαθητές, οι οποίοι ανησυχούν για τα τρόφιμα κι ο Ιησούς τους παραπέμπει στο θαύμα του χορτασμού. Το μοτίβο της άγνοιας των μαθητών και της αδυναμίας τους να κατανοήσουν είναι εμφανές στα θαύματα σωτηρίας και δωρεάς στο κατά Μάρκον. Στο θαύμα της κατάπαυσης της τρικυμίας, για παράδειγμα, ο Ιησούς ελέγχει τους μαθητές για τη δειλία και την έλλεψη πίστης και στο θαύμα του περίπατου επάνω στη θάλασσα αναφέρεται ότι εκείνοι έδειξαν δειλία, γιατί δεν είχαν κατανοήσει το βαθύτερο νόημα του θαύματος του χορτασμού (6,52). Ο Ιησούς αποκαλύπτεται μπροστά τους ως ο Θεός Δημιουργός κι ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης, εκείνοι όμως αδυνατούν να το αντιληφθούν, μία έμμεση κριτική του Μκ ότι τα θαύματα δεν είναι από μόνα τους αρκετά για να προκαλέσουν την πίστη.

Mερικά ακόμη ψηφιοποιημένα χειρόγραφα της ΚΔ / Some more digitized NT manuscripts

Στο ιστολόγιο Evangelical Textual Criticism ο Peter Head ανάρτησε μία σειρά από ελληνικά χειρόγραφα που έχουν ψηφιοποιηθεί και είναι πλέον προσβάσιμα διαδικτυακά: 

• Minuscule 298 (Paris, BN, Gr. 73)
• Minuscule 484 (London, BL, Burney 21) [AD 1291-92]
• Minuscule 485 (London, BL, Burney 23)
• Minuscule 2485 (London, BL, Add. MS 41180 (fol. 92-93)
• Lectionary l184 (London, BL, Burney 22) [AD 1319]
• Lectionary l238 (London, BL, Egerton 3046)
• Lectionary l339 (London, BL, Egerton 2163)
• Lectionaries: l2373, l2374, l2375 (London, BL, Add MS 43790B)

Τα σπίτια της Πομπηίας / Pompeian Households

Η Penelope Allison διατηρεί στο διαδίκτυο μία πολύ ενδιαφέρουσα ιστοσελίδα που υπομνηματίζει και εμπλουτίζει το βιβλίο της Pompeian Households: An Analysis of the Material Culture (2004) με κατόψεις των σπιτιών της Πομπηίας και σχόλιασμό των χώρων και του αρχαιολογικού υλικού που έχει βρεθεί εκεί. Πολύ και χρήσιμο υλικό για όσους μελετούν τον οίκο της εποχής της Καινής Διαθήκης:

Pompeian Households: An On-line Companion