Money, money...

Η χρήση του χρήματος κατά τον 1ο αι. μ.Χ. ήταν πολύ διαφορετική από ό,τι σήμερα. Όπως και τώρα τον έλεγχό του είχε μία μικρή ελίτ.Ο πλούτος (μαμμωνάς στα αραμαϊκά) ήταν η αποθήκευση αγαθών που χρησίμευε στη δημιουργία, διατήρηση, επίδειξη ή ανάδειξη της δημόσιας φήμης (τιμής) και στην προστασία της οικονομικής ακεραιότητας της οικογένειας και του οίκου γενικότερα.
Σε παλαιότερη ανάρτηση αναφέραμε το νομισματικό σύστημα των τριών μετάλλων (χρυσός - άργυρος και χαλκός). Νομίσματα σε χρυσό και ασήμι χρησιμοποιούνταν για την αποταμίευση του πλούτου και συνδέονταν άμεσα με την τιμή και την αισχύνη, δύο βασικές αξίες των αρχαίων μεσογειακών λαών. Ο αποταμιευτικός χαρακτήρας τέτοιων νομισμάτων φαίνεται και από την ανεύρεση πολυάριθμων αρχαίων "θησαυρών" αργυρών νομισμάτων.
Από τους ευαγγελιστές μόνο ο Ματθαίος κάνει λόγο για τον χρυσό ως μέσο αποταμίευσης πλούτου (2,11 και 10,9). Είναι ενδιαφέρον ότι στο παράλληλο του 10,9 στο Μάρκο (6,8) οι μαθητές δε θα πρέπει να πάρουν μαζί τους "χαλκό" (χάλκινα νομίσματα). Ο Λουκάς και ο Ματθαίος, οι οποίο απηχούν την Q, απαγορεύουν τη λήψη άργυρου (Λκ 9,3). Μόνο ο Μτ (10,9) αναφέρει και τα τρία μέταλλα. Σύμφωνα με τους Hanson-Oakman (Palestine in the Time of Jesus 2008, 115) ίσως αυτές οι διαφοροποιήσεις να απηγούν τοπικές και κοινωνικές διαφορές: ο Μάρκος γράφει από την οπτική γωνία μίας ομάδας που δεν ανήκει στην ελίτ, ο Ματθαίος αντικατοπτρίζει μία κοινότητα εξοικειωμένη με το τραπεζικό σύστημα και η Q διασώζει τις απόψεις των γραμματέων, οι οποίοι συχνά διαχειρίζονταν ασημένια νομίσματα.
Στα ευαγγέλια βρίσκουμε επίσης την εκτίμηση διαφόρων αγαθών, π.χ. του ψωμιού και των αρωμάτων με δηνάρια (Μκ 6,37. 14,5). Ωστόσο λιγότερο συχνά εμφανίζεται το χρήμα ως μέσο αγοράς αγαθών (Λκ 10,35. 12,6. Μτ 13,45. 27,10). Οπωσδήποτε μόνο μία μικρή ομάδα είχε στη διάθεσή της μεγάλα αποθέματα χρήματος τα οποία μπορούσε να διαθέσει για πληρωμές και αγορές προϊόντων.
Μία από τις βασικές λειτουργίες του χρήματος ήταν αυτή του μέσου πληρωμής. Με χρήμα πληρώνονταν οι φόροι (π.χ. καταβολή του φόρου στους Ρωμαίους, Μκ 12,15 ή η καταβολή του φόρου για το Ναό σε shekel). Πρόστιμα και χρέη επίσης υπολογίζονταν με το χρήμα (Λκ 7,41 και Μτ 18,28). Ενώ το δηνάριο συνδεόταν με την πληρωμή εργατών σε μεγάλα αγροκτήματα (Μτ 20,9-10), τα φτωχότερα στρώματα μάλλον είχαν πρόσβαση στα μικρότερης αξίας νομίσματα.
Σε επόμενη ανάρτηση θα ασχοληθούμε με το νομισματικό σύστημα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Το νέο τεύχος του Revue biblique

Στο νέο τεύχος του Revue biblique 116:2 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Στο πρώτο μέρος του τεύχους δημοσιεύονται εισηγήσεις που διαβάστηκαν στο συμπόσιο με τον τόν τίτλο: "Nommer Dieu dans le Bible":

• O.Th. Venard, "Présentation. De la Bible à la philosophie et retour", 161-162
• S. Bustan, "Apologia or Phenomenologia. On J.-L. Marion's Sixth Chapter of In Excess (2001) and on his Theory in General", 163-173
• K. Sonek, "The Divine Name in Exodus 3.14. As a Saturated Phenomenon", 174-183
• O.Th. Venard, "Τὴν ἀρχὴν ὅ τι καὶ λαλῶ ὑμῖν (John 8,24f.) De-nominating God in the Gospel", 184-198

Στο δεύτερο μέρος δημοσιεύονται διάφορα άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

G. Charloux, "Régionalismes céramiques en Jordanie à l'âge du Bronze ancien", 202-231

Συνεχίζοντας το έργο του π. R. de Vaux για την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού στο Ν. τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου ο συγγραφέας προτείνει τη μελέτη διαφόρων απόψεων του τοπικισμού και των κοινωνικοικονομικών αλλαγών στην περιοχή του Ιορδάνη από το δεύτερο μισό της 4ης χιλιετίας μέχρι την 3η χιλιετία π.Χ. μέσω της εξέτασης πέντε ιδιαίτερων ομάδων κεραμικών.

T. Forti, "Two Cases of Secondary Interpolation of Fauna Images in Wisdom Literature", 232-245
Στο άρθρο εξετάζονται δύο μορφές πανίδας οι οποίες θεωρούνται ότι είναι δευτερογενείς προσθήκες. Το πρώτο παράδειγμα χρησιμοποιείται μέσα στο πλαίσιο μίας παραίνεσης (Παρ 1,10-19), μία σκηνή κυνηγιού ως εργαλείο συγκεκριμενοποίησης της τελικής αποτυχίας του πονηρού. Το δεύτερο παράδειγμα προέρχεται από τους Ψαλμούς (32,9), όπου με τη βοήθεια μίας παρομοίωσης από τον κόσμο των οικιακών ζώων διατυπώνεται μία νουθεσία.

I. Kalimi, "The Story about the Murder of the Prophet Zechariah in the Gospels and its Relation to Chronicles", 246-261
H ιστορία της δολοφονίας του προφήτη Ζαχαρία στα Μτ 23,24-25 //Λκ 11,50-51 διαφέρει από εκείνη στο 2 Χρον 24,20-22. Στο άρθρο εξετάζεται κατά πόσο η εκδοχή των ευαγγελίων αναφέρεται σε εκείνη της Π.Δ. Η έκφραση "από τον Άβελ μέχρι τον Ζαχαρία" στα ευαγγέλια πιθανόν δηλώνει τα όρια της συλλογής κειμένων της εβραϊκής Βίβλου (Γένεσις μέχρι Χρονικά) και επιβεβαιώνει τον τριμερή κανόνα του 1ου αι. μ.Χ. Μολονότι δε μπορεί να εξακριβωθεί το ακριβές περιεχόμενο των Ketuvim, τα βιβλία των Χρονικών συμπεριλήφθηκαν και τοποθετήθηκαν στο τέλος αυτής της συλλογής. Η διαφορά μεταξύ των Χρονικών και των ευαγγελίων, όσον αφορά στο όνομα του πατέρα του Ζαχαρία, οφείλεται στο ότι (α) ο ευαγγελιστής εσφαλμένα άλλαξε το όνομα ή (β) το άλλαξε σκόπιμα με σκοπό να ταυτίσει το γνωστό Ζαχαρία της εποχής του Πρώτου Ναού με το γνωστό Ζαχαρία της πρώιμης εποχής του Δεύτερου Ναού. Στη μελέτη επίσης ερμηνεύεται η διαφοροποίηση μεταξύ του Ματθαίου και των Χρονικών όσον αφορά στην τοποθεσία της δολοφονίας. Πιθανόν το Μτ 23,33-37 συνδέεται επίσης με το 2 Χρον 36,15-16. Αυτό συνυφαίνεται με την κριτική των οπαδών του Ιησού εναντίον των Ιουδαίων που απέρριψαν τον Ιησού ως Μεσσία και με το διωγμό από τους Ισραηλίτες των προφητών, το οποίο συχνά τονίζεται μέσα στην Κ.Δ. εξαιτίας της σταύρωσης του Ιησού. Μολονότι ο Άβελ θανατώθηκε πολύ πριν την ύπαρξη των Ιουδαίων, εντούτοις αυτοί χρεώνονται το θάνατό του και θα τιμωρηθούν.

C. Rico, "L' adresse de epître aux Philippiens (Ph. 1,1)", 262-271
Mία σύγκριση των κύριων αγγλικών και γαλλικών μεταφράσεων του Φιλ 1,1 καταδεικνύει τη δυσκολία που αντιμετωπίζεται κατά την απόπειρα απόδοσης του νοήματος και της ιδέας που εμπεριέχουν οι λέξεις της Κ.Δ. "ἐπίσκοπος" και "διάκονος", όταν εφαρμόζονται στους υπεύθυνους της εκκλησίας.

Νotes bibliographiques
Adrian Schenker, "Est-ce que la technique de traduction suffit pour expliquer le texte prope de la Bible grecque en 3 Règnes?", 272-276

Ένα νέο βιβλίο για τη συριακή μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης

Κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Geuthner ένας συλλογικός τόμος προς τιμήν του Antoine Guillaumont με θέμα τη συριακή μετάφραση της Π.Δ.:

L'Ancien Testament en syriaque : [en hommage à Antoine Guillaumont]
Paris : Geuthner, 2008
ISBN 978-2-7053-3814-5
38 ευρώ


Περιεχόμενα βιβλίου

• Gilles Dorival, "Bibles syriaques, Bibles hébraïques et Bibles grecques", 9-20
• Sebastian Brock, "Les versions syriaques de l'Ancien Testament : quelques approches récentes", 21-32
• Marinus D. Koster, "Le Décalogue dans la Peshitta : à la recherche de 'la' Peshitta", 33-60
• Adrian Schenker, "Le tournant dans l'histoire du texte de la Peshitta des livres des Rois au VIII siècle : une nouvelle édition?", 61-73
• Olivier Munnich, "La Peshitta d'Esther : ses relations textuelles avec le texte massorétique et la Septante", 75-90
• Jan Joosten, "La Peshitta de l'Ancien Testament et les Targums", 91-100
• Timothy M. Law, "La version syro-hexaplaire et la transmission textuelle de la Bible grecque", 101-120
• Alison Salvesen, "La version de Jacques d'Édesse", 121-139
• Jean C. Haelewyck, "Le canon de l'Ancien Testament dans la tradition syriaque : manuscrits bibliques, listes canoniques, auteurs", 141-171
• Robert B. ter Haar Romeny, "La réception des versions syriaques de la Bible : l'apport des citations patristiques", 173-191
• Willem T. van Peursen, "La diffusion des manuscrits bibliques conservés : typologie, organisation, nombre et époques de copie", 193-214
• Bernard Outtier, "L'Ancien Testament a-t-il été traduit en arménien et géorgien du syriaque?", 215-220
• Sidney H. Griffith, "Les premières versions arabes de la Bible : les liens avec la Bible en syriaque", 221-245

Ψηφιοποιημένα χειρόγραφα της Κ.Δ. (Μουσείο Μπενάκη & Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)

Από το ιστολόγιο Evangelical Textual Criticism πληροφορούμαστε την ανάρτηση στην ηλεκτρονική σελίδα του CSNTM (Centre for the Study of the New Testament Manuscripts) νέων φωτογραφημένων χειρογράφων βιβλίων της Κ.Δ. από το Μουσείο Μπενάκη (30 χειρόγραφα) και το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (6).
Για να δείτε τις σχετικές φωτογραφίες αναζητείστε τα χειρόγραφα στον κατάλογο ψηφιοποιημένων χειρογράφων.

Ρωμαϊκή προπαγάνδα και νομίσματα

Ένα ενδιαφέρον άρθρο δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος του ιστορικού περιοδικού Klio 91:1 (2009) με θέμα την κρατική προπαγάνδα στα ρωμαϊκά νομίσματα. Ως παράδειγμα στο άρθρο παρουσιάζονται τα νομίσματα της εποχής του Τραϊανού:

Martin Beckmann, "The Significance of Roman Imperial Coin Types", 141-161
Ήταν τα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά νομίσματα φορείς της κρατικής προπαγάνδας ή όχι; Στο άρθρο το ενδιαφέρον εστιάζεται στα νομίσματα της εποχής του Τραϊανού και υποστηρίζεται ότι η θετική ή όχι απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα εξαρτάται από το είδος του νομίσματος. Τα χρυσά και χάλκινα νομίσματα μετέφεραν πάντα τέτοιες ειδήσεις, ενώ τα ασημένια όχι. Αυτό οφείλεται σε δύο κάποιες φορές συγκρουόμενους μεταξύ τους παράγοντες στην επιλογή των τύπων νομισμάτων στην εποχή του Τραϊανού: πρώτον η επιθυμία να γίνει επιλογή επίκαιρων θεμάτων και δεύτερων η ανάγκη να μην επιρρεασθεί η μαζική παραγωγή νομισμάτων. Ως αποτέλεσμα τα νομίσματα με το μικρότερο όγκο παραγωγής διακοσμούνταν με επίκαιρα θέματα τα οποία συχνά ανανεώνονταν. Τα νομίσματα με το μεγαλύτερο όγκο παραγωγής - ιδιαίτερα τα ασημένια δηνάρια- παρουσίαζαν την τάση να διατηρούν τους ίδιους τύπους θεμάτων. Η ανάγκη δηλαδή να κοπούν γρήγορα και πολλά νομίσματα (όπως συνέβαινε συνήθως με τα ασημένια) επέβαλε για πρακτικούς λόγους περιορισμούς στην επιλογή θεμάτων.

[Α.Τ.: Τα νομίσματα αποτελούν πάντοτε μία ιδιαίτερη πηγή πληροφοριών όχι μόνο για την οικονομία μίας περιόδου αλλά και για το ιδεολογικό κλίμα που επικρατούσε σε εκείνην την εποχή. Χωρίς να υπερεκτιμά κανείς το ρόλο τους ως μέσο διάδοσης ιδεών και πληροφοριών -κάτι που πρόσφατα τόνισε σε άρθρο του στο περιοδικό Κlio 87 (2005) 459-487 o R.P. Duncan-Jones, τα νομίσματα συχνά συνδέονται με το πολιτικό και ιδεολογικό πρόγραμμα της Ρώμης. Στο ρωμαϊκό κόσμο υπήρχε το νομισματικό σύστημα των τριών μετάλλων: χρυσός - ασήμι - χαλκός. Χρυσά νομίσματα έκοβε μόνο η Ρώμη, αργυρά και κάποιες πόλεις που διέθεταν το προνόμιο και τέλος χάλκινα έκοβαν ακόμη περισσότερες. Θα αναφέρω μερικά παραδείγματα νομισμάτων και σύνδεσης του εικονογραφικού τους περιεχομένου με την ιστορία και το ιδεολογικό κλίμα που επικρατεί στην Θεσσαλονίκη του 1ου αι. μ.Χ. Λίγο μετά τη νίκη στη μάχη των Φιλίππων και την παροχή του προνομίου της ελευθέρας πολιτείας στην πόλη της Θεσσαλονίκης κόπηκε νόμισμα με την επιγραφή στη μπροστινή πλευρά ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΩΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ και στην πίσω Μ(άρκος) ΑΝΤ(ώνιος) ΑΥΤ(οκράτωρ) | Γ(άιος) Καί(σαρ) ΑΥΤ(οκράτωρ). Η πόλη θεώρησε τους δύο αυτούς άνδρες, Μ. Αντώνιο και Οκταβιανό ως ευεργέτες της, όπως μαρτυρούν και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα. Η μνήμη τους διατηρήθηκε ζωντανή και στα μεταγενέστερα χρόνια. Για παράδειγμα στα χρόνια του Κλαυδίου η πόλη έκοψε νομίσματα με την προτομή της Αντωνίας της Νεώτερης, κόρης του Μ. Αντωνίου και μητέρας του αυτοκράτορα Κλαυδίου (φωτό). Έτσι στο πρόσωπό της η πόλη τίμησε όχι μόνο τον αυτοκράτορα αλλά και τον πατέρα της, στον οποίο χρωστούσε την ελευθερία της. Οι στενές σχέσεις Ρώμης και Θεσσαλονίκης τονίζονται και σε ένα άλλο νόμισμα της ίδιας εποχής: στη μπροστινή πλευρά φέρει παράσταση γυναικείας κεφαλής και την επιγραφή ΟΜΟΝΟΙΑ και στην πίσω παράσταση αλόγου που καλπάζει και την επιγραφή ΘΕΣΣΑΛΟΝ(ικέων) και ΡΩΜ(αίων). Μετά την επικράτηση του Οκταβιανού μετά τη ναυμαχία του Ακτίου στην πόλη κυκλοφορούν νομίσματα με ένα θέμα γνωστό και από άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας: μία γυναικεία μορφή, η Νίκη, στέκεται επάνω στην πλώρη ενός καραβιού κρατώντας ένα κλαδί φοίνικα και στεφάνι. Είναι επίσης ενδιαφέρον το γεγονός ότι κατά την περίοδο της Ιουλιοκλαυδιανής και Φλαβιανής δυναστείας η πόλη υιοθετεί στα νομίσματά της τα εικονογραφικά θέματα των νομισμάτων που κόβονται στη Ρώμη αλλά και άλλα θέματα που εξυπηρετούν την πολιτική προπαγάνδα του εκάστοτε αυτοκράτορα (π.χ. το πορτραίτο του Ι. Καίσαρα και του Τιβέριου στα χρόνια του Κλαυδίου ως μέσο νομιμοποίησης της εξουσίας του κτλ.). Για περισσότερες πληροφορίες για τα νομίσματα της πόλης βλ. I. Touratsoglou, Die Münzstätte von Thessaloniki in der römischen Kaiserzeit, (Antike Münze und geschnittene Steine 12), DAI, Berlin 1988)]

Δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο RThL

Στο νέο τεύχος του Revue Théologique de Louvain 40:2 (2009) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

Didier Luciani, "'Aimer la Torah plus que Dieu'. Au centre, Dieu ou la loi? Contribution à l'étude de la structure du Pentateuque", 153 - 189

Το πρόσφατο ενδιαφέρον στην ερμηνευτική τόσο για τις τελικές μορφές του κειμένου όσο και για τη συγκρότηση μεγάλων ενοτήτων του έχει προκαλέσει μεταξύ των άλλων μία εκ νέου εξέταση της δομής της Πεντατεύχου (και σε κάποιες περιπτώσεις και της Εξατεύχου) και κατά συνέπεια και του θέματος και της νοηματικής της συνάφειας. Μετά την εξέταση αρκετών επιστημονικών προτάσεων (R.P. Knierim, J.-L. Ska, J. Milgrom, E.G. Newing, D.A. Dorsey, V.J. Steiner, T. Römer), ο συγγραφέας συγκεντρώνει εκείνα τα στοιχεία που παρέχουν τα επιχειρήματα υπέρ της χιαστικής δομής των βιβλίων Έξοδος - Αριθμοί και του κεντρικού χαρακτήρα του Λευτιτικού και συμπληρώνει επίσης κάποια ξεχασμένα λογοτεχνικά στοιχεία, τα οποία στηρίζουν αυτήν την υπόθεση. Τέλος καταλήγει σε ορισμένα θεολογικά συμπεράσματα.

Jean-Marie Auwers, "Les chaïnes exégétiques comme modêle de lecture polysémique. L'exemple de l'Épitomé sur le Cantique des cantiques", 213 - 235
Στο πρώτο μέρος του άρθρου ο συγγραφέας παρουσιάζει ορισμένα γενικά στοιχεία όσον αφορά στις catenae και προσπαθεί να καταδείξει το ενδιαφέρον που αυτές παρουσιάζουν για τη γνώση της αρχαίας χριστιανικής ερμηνείας και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος εκδότης, όταν προσπαθεί όχι μόνο να αποκαταστήσει το κείμενα μίας catena αλλά και να ανατρέξει στις αρχικές πατερικές πηγές. Στο δεύτερο μέρος ο συγγραφέας επικεντρώνεται στην Catena στο Άσμα Ασμάτων του Προκόπιου Γάζας (περίπου στα 530) και εξετάζει πώς αυτό το εργαλείο αναφοράς προσπαθεί να καταδείξει την πολυσήμαντη φύση του βιβλικού κειμένου και να προσφέρει έτσι ένα ευρύ φάσμα ερμηνειών.

Το νέο τεύχος του RHPhR

Στο νέο τεύχος του Revue d' Histoire et de Philosophie religieuses 89:2 (2009) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων και τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:


Régine Hunziker-Rodewald, " 'Ne me quitte plus des yeux !' À propos du langage figuratif en Psaume 17,8", 129-146

Στο παρόν άρθρο υποστηρίζεται μία κατά λέξη κατανόηση της φράσης "(διαφύλαξέ με) ως ένα μικρό άνθρωπο, ως κόρη οφθαλμού" στο Ψα 17,8α. Η φράση "κόρη οφθαλμού" είναι παράθεση στο "μικρός άνθρωπος" και συνδέεται με ένα φαινόμενο γνωστό ιστορικοπολιτισμικά, το οποίο οι Γάλλοι ονομάζουν «image pupilline». Μολονότι μαρτυρείται ευρύτατα και μπορεί εύκολα να αποδειχθεί, αυτή η «image pupilline» έχει ξεχασθεί σχεδόν πλήρως, ενώ η λέξη "κόρη" κατέστη ένας ανατομικός και οφθαλμολογικός όρος, ο οποίος κάποιες φορές χρησιμοποιείται και μεταφορικά. Η ανακάλυψη της "image pupilline" στον Ψα 17 αποκαθιστά μία σημαντική πλευρά του συστήματος αναφοράς καθώς και μία ιδιαίτερα σημαντική θεολογική έννοια. Ο ψαλμωδός και ο Θεός συναντώνται πρόσωπο προς πρόσωπο.

David Hamidovic, "La Vision de Gabriel", 147-168

Μία στήλη που βρέθηκε κοντά στη Νεκρά Θάλασσα διασώζει ένα κείμενο γραμμένο με μελάνι. Το κείμενο αυτό εκδόθηκε το 2007 και αναφέρεται σε ένα αποκαλυπτικό όραμα του αγγέλου Γαβριήλ σχετικά με το τέλος του κόσμου, το ρόλο του δαυιδικού Μεσσία και έναν εσχατολογικό πόλεμο με επτά θεϊκά άρματα. Καθώς τόσο η αρχαιολογική συνάφεια όσο και η τοποθεσία παραμένουν άγνωστα, το κείμενο θα προκαλέσει σίγουρα μεγάλες συζητήσεις σχετικά με την αυθεντικότητά του. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι πρόκειται για ένα αντίγραφο, το οποίο έγινε στις αρχές της μετά Χριστόν εποχής.

Christian Grappe, "Les deux anges de Jean 20,12. Signes de la présence mystérieuse du Logos (à la lumière du targum d΄Ex 25,22) ?", 169-177

Υπό το φως του targum στο Έξ 25,22 και το συμβολισμό που συνδέεται με το σώμα του Ιησού στο τέταρτο ευαγγέλιο, οι δύο άγγελοι, οι οποίοι στέκονται δεξιά και αριστερά από τον ανοικτό τάφο, θα μπορούσαν να δηλώνουν στο Ιω 20,12 τη μυστική παρουσία του Λόγου: είναι κάπου αλλού πέρα από τον τάφο, παραμένει όμως την ίδια στιγμή, τώρα και στο εξής ο μόνος αληθινός Ναός.

Βασιλείδης: Το έργο και η διδασκαλία του (Γ΄ μέρος)

Χριστολογία και σωτηριολογία

Ο Ειρηναίος διασώζει τη διδασκαλία του Βασιλείδη για τη σωτηρία του ανθρώπου διά του Χριστού (Κατὰ αἰρέσεων 1.24.4): ο αγέννητος Πατέρας έστειλε τον πρωτότοκό του Νου (τον Χριστό) για να απελευθερώσει όσους πιστέψουν σε αυτόν από τη δύναμη εκείνων που δημιούργησαν τον κόσμο. Εκείνος εμφανίστηκε στον κόσμο ως άνθρωπος και έκανε θαύματα. Δεν υπέφερε ο ίδιος, αλλά ένα Σίμων Κυρηναίος αναγκάστηκε να κουβαλήσει το σταυρό για λογαριασμό του. Αυτός ο Σίμων μεταμορφώθηκε από τον Ιησού, έτσι ώστε οι άλλοι να νομίσουν ότι είναι ο Ιησούς και να τον σταυρώσουν στη θέση του. Ο Ιησούς πήρε τη μορφή του Σίμωνα και γελούσε εις βάρος τους. Διότι, εφόσον ήταν μία ασώματη δύναμη και ο Νους του αγέννητου Πατέρα, μπορούσε να πάρει όποια μορφή ήθελε. Στη συνέχεια αναλήφθηκε κοντά στον Πατέρα.

Ο Βασιλείδης μοιράζεται με τον Σατουρνίνο τη διδασκαλία του για την έλευση του Σωτήρα άνωθεν με σκοπό την απελευθέρωση των ανθρώπων από το κράτος των δημιουργών αγγέλων. Ο Σατουρνίνος υιοθετούσε μία δοκητική χριστολογία (Ειρηναίος, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.2: δοκήσει δὲ ἐπιπεφηνέναι ἄνθρωπον). Ο Β. στο απόσπασμα του Ειρηναίου φαίνεται να δίδασκε ότι ο Ιησούς μπορούσε να αλλάζει μορφές. Ο B. Pearson (σ. 21) υποστηρίζει ότι εδώ ίσως ο Ειρηναίος παρανόησε τη διδασκαλία του Β. και παραπέμπει σε ένα απόσπασμα από τη Δεύτερη Πραγματεία του Μεγάλου Σηθ (NHC VII, 2), το οποίο θεωρείται ότι περιέχει τη διδασκαλία του Β. και όπου λέγεται ότι ο ίδιος ο Ιησούς δεν υπέστη το σταυρικό θάνατο αλλά το φυσικό του σώμα, η δημιουργία δηλαδή των αρχόντων. Σύμφωνα με το ίδιο κείμενο όσοι πιστεύουν σε ένα σταυρωμένο σωτήρα, αυτοί υιοθετούν τη "διδασκαλία ενός νεκρού ανθρώπου (60,22. Βλ. επίσης Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.4).
Ο Β. πιθανόν λοιπόν να υποστήριζε ότι ο Νους-Χριστός κατέβηκε στον άνθρωπο Ιησού και αντικατέστησε την ανθρώπινη ψυχή του (ίσως αυτό κατά τον Β. να έγινε την ώρα του βαπτίσματος). Με το θάνατο του Ιησού ανέβηκε και πάλι στον Πατέρα.
Η σωτηρία για τον Β. αφορά μόνο στην ψυχή κι όχι στο φθαρτό σώμα (Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.5), μία διδασκαλία που συμφωνεί απόλυτα με την χριστολογία του. Η σωτηρία, η οποία σημαίνει απελευθέρωση από τη δύναμη των δημιουργών αρχόντων και άνοδο στον Πατέρα μετά το θάνατο, επιτυγχάνεται μέσω της γνώσης. Ο Β. δε φαίνεται ωστόσο να κάνει σαφή διάκριση μεταξύ πίστης και γνώσης (βλ. Κλήμεντος, Στρωματεῖς 5.165, όπου η πίστις ονομάζεται γνώση και υπόστασις και Ειρηναίου, Κατὰ αἱρέσεων 1.24.4).
Επίσης κάνει λόγο για μια εσχατολογική σωτηρία όλων των εκλεκτών, την οποία ονομάζει "ἀποκατάστασις", έναν όρο που μάλλον προσέλαβε από την Κ.Δ.

Ηθική διδασκαλία - Διδασκαλία για τη Θεία Πρόνοια

Δε στηρίζει την ηθική του διδασκαλία στην Παλαιά Διαθήκη. Σε ένα απόσπασμα του Ειρηναίου (Κατὰ αἰρέσεων 1.24.5) αναφέρεται ότι δεχόταν την βρώση ειδωλοθύτων, κάτι που μπορεί να προκύπτει από την ανάγνωση που κάνει στο 1 Κορ 8 αλλά και από τη γενικότερη θέση του, κατ' επίδραση της στωικής φιλοσοφίας, ότι όλες οι συμβατικές αξίες είναι αδιάφορα.

Από τον Κλήμεντα (Στρωματεῖς 4.86.1) προκύπτει ότι ο Β. συνέδεε τη χριστιανική ηθική της αγάπης με τη θεία πρόνοια ("το θείο θέλημα"). Ο ενάρετος άνθρωπος "αγαπά" καθετί που ορίζει ο Θεός (ακόμη και τις κακουχίες) κι είναι απελευθερωμένος από την "επιθυμία" και το "μίσος". Εδώ έχουμε προσέγγιση της βιβλικής ηθικής με τη βοήθεια της στωικής φιλοσοφίας.
Ο Κλήμης διασώζει σε ένα εκτενές απόσπασμα τη διδασκαλία του Β. για την πρόνοια (Στρωματεῖς 4.81.1-83.1). Οι δίκαιοι υποφέρουν "ἡμαρτηκότες ἐν ἄλλοις λανθάνοντες πταίσμασιν" κι επειδή είναι χριστιανοί. Ένα παιδί υποφέρει επειδή έχει "τὸ ἁμαρτητικόν" (τη ροπή προς την αμαρτία). Την ίδια ροπή αποδίδει στον Ιησού, του οποίου την περίπτωση παραλληλίζει με εκείνη του παιδιού. Γι' αυτήν τη θέση δέχεται την αυστηρή κριτική του Κλήμεντος.
Επίσης ο Β. φαίνεται ότι δίδασκε κάποια μορφή μετενσάρκωσης. Ήταν ιδιαίτερα αυστηρός στο θέμα της αμαρτίας. Σύμφωνα με τον Κλήμεντα δίδασκε ότι μόνο οι αμαρτίες που διαπράχθηκαν ακούσια ή εν αγνοία μπορούν να συγχωρεθούν (Στρωματεῖς 4.153.4). Η θεία τιμωρία στη μορφή των παθημάτων είναι το αποτέλεσμα όλων των εκουσίων αμαρτιών ακόμη και μετά το βάπτισμα.
Επηρεασμένος από τη Στωική και πλατωνική φιλοσοφία τονίζει την αγαθότητα της θείας πρόνοιας και την παιδευτική αξία των ανθρώπινων παθημάτων.

Η διδασκαλία του Β. πρέπει να εξαπλώθηκε και πέραν της Αιγύπτου. Στην ίδια την Αίγυπτο παρέμεινε ζωντανή μέχρι τον 4ο αι., όπως πληροφορούμαστε από τον Επιφάνιο. Στη διάδοσή της σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε ο γιος και μαθητής του Β. Ισίδωρος στον οποίο αποδίδονται τρία συγγράμματα. Φαίνεται επίσης ότι η διδασκαλία του Β. ήταν γνωστή σε έναν άλλο σημαντικό γνωστικό αυτής της περιόδου, τον Βαλεντίνο, ο οποίος υιοθέτησε στοιχεία της στο δικό του θεολογικό σύστημα.
Τέλος από το ενδιαφέρον το οποίο μαρτυρείται στα σωζόμενα αποσπάσματά του για λειτουργικά ζητήματα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τελούνταν διάφορες λειτουργικές πράξεις στη σχολή του. Από τον Κλήμεντα πληροφορούμαστε επίσης ότι οι οπαδοί του γιόρταζαν την εορτή των Επιφανείων στις 6 Ιανουαρίου (Στρωματεῖς 1.145.6).

Colloquium για την ελληνική και λατινική γλώσσα

Από το ιστολόγιο What's New in Papyrology πληροφορούμαστε τη διοργάνωση colloqiuum στο Φιλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών στο διάστημα 17 - 20 Σεπτεμβρίου 2009 με το θέμα:

"Variation and Change in Greek and Latin. Problems and Methods"

Πρόγραμμα συνεδρίου

Thursday 17 September

14.00-15.30 Registration (Finnish Institute, Zitrou 16)

Session 1, Chair: Martti Leiwo

16.00 Martti Leiwo Opening

16.15 Heikki Solin Title later


Friday 18 September

Session 1, Chair: Heikki Solin

9.30 Pierluigi Cuzzolin: "What is linguistic variation and what is linguistic difference in Greek and
Latin?"

10.15 Paolo Poccetti: "Reflexes of variations in Latin and Greek through neither Latin nor Greek
documentations"

Coffee Break 11.00-11.30

Session 2, Chair: Eleanor Dickey

11.30 Trevor Evans: "Aspects of Linguistic Diversity in the Zenon Archive"

12.15 Marja Vierros: "Egyptian transfer features in Greek. The case of bilingual notaries in Hellenistic Egypt"

13.00 Lunch

Session 3, Chair: Paolo Poccetti

15.00 Martti Leiwo: "What is variation and what is not? An analysis of Greek ostraca letters"

15.45 Giovanbattista Galdi: "The nominative plural ending in Latin inscriptions, with special regard to the first declension"

Coffee Break 16.30-17.00

Session 4, Chair: Rolando Ferri

17.00 Eleanor Dickey: "Latin influence on Greek"

17.45 David Langslow: "Typologies of translation techniques in Greek and Latin"


Saturday 19 September

Session 1, Chair: David Langslow

9.30 Gerd Haverling: "Literary Late Latin and the development of the spoken language"

10.15 Kalle Korhonen: "Greek in contact with Arabic in medieval Sicily. Onomastics and linguistic identity"

Coffee Break 11.00-11.30

Session 2, Chair: Pierluigi Cuzzolin

11.30 Rolando Ferri: "Saying no in Roman comedy: a case of pragmatic variation"

12.15 Peter Kruschwitz: "Nothing ever really changes: Rome's 'epigraphic revolution' from a linguistic perspective"

13.00 Lunch

Session 3, Chair: Gerd Haverling

15.00 Philomen Probert: "Attic in the non-Atticist Greek Grammatical Tradition"

15.45 Hilla Halla-aho: "What does ‘Latin’ mean, and related questions"

16.30 Final Discussion

Για να διαβάσετε αναλυτικά το πρόγραμμα και για περισσότερες πληροφορίες, πατήστε εδώ.

BMCR: The Fires of Vesuvius

Έχει αναρτηθεί στην ηλεκτρονική σελίδα του Bryn Mawr Classical Reviews η βιβλιοκρισία του νέου βιβλίου της Mary Beard για την πόλη της Πομπηίας. Για να τη διαβάσετε πατήστε με το ποντίκι στον τίτλο του βιβλίου στη συνέχεια:

Mary Beard, The Fires of Vesuvius: Pompeii Lost and Found. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2008
ISBN 9780674029767
Reviewed by Carol C. Mattusch, George Mason University