Klauck: Die apokryphe Bibel (14)

Στο τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου του ο K. ασχολείται με τη λεγόμενη αλληλογραφία μεταξύ Σενέκα και Παύλου.

Απόκρυφη αλληλογραφία Σενέκα και Παύλου

1. Εισαγωγικά
Ο Κ. εκτιμά ότι ίσως αφορμή για τη σύνδεση Παύλου και Σενέκα δίνει η πληροφορία των Πρξ 18,12-17 ότι ο Παύλος στην Κόρινθο βρέθηκε μπροστά στον Γαλλίωνα, τον ανθύπατο της Αχαΐας (51/52 ή 52/53 μ.Χ.). Ο Γαλλίων ήταν ο μεγαλύτερος αδελφός του Σενέκα και υπηρέτησε ως ύπατος στη Ρώμη στα 58 μ.Χ. Επιπλέον ο Παύλος βρέθηκε δέσμιος στην Ρώμη (Πρξ 28,30) και ο φρουρός του ίσως ανήκε στους πραιτωριανούς του Burrus, ο οποίος μοιράστηκε την εξουσία με τον Γαλλίωνα στη Ρώμη μαζί. Μολονότι το θέμα της χρονολογίας της ζωής του Παύλου παραμένει ανοικτό, γενικά εκτιμάται ότι ο Παύλος έφτασε στη Ρώμη κάπου μεταξύ των 52 και 62 μ.Χ., εποχή που ο φιλόσοφος Σενέκας ήταν στο απόγειο της δύναμής του. Επιπλέον δύο αναφορές στην Φιλιππησίους ίσως συνδέονται με την παραμονή του Παύλου στη Ρώμη (1,13 και 4,22).
Η απόκρυφη αλληλογραφία Σενέκα και Παύλου, που περιλαμβάνει 14 επιστολές στη λατινική γλώσσα (8 του Σενέκα και 6 του Παύλου) τοποθετείται από τον συγγραφέα της σε αυτήν την περίοδο. Παραδίδεται σε 300 χειρόγραφα του Μεσαίωνα και περίπου 25 από την Ύστερη Αρχαιότητα συχνά μαζί με τα υπόλοιπα έργα του Σενέκα.
Η γνησιότητα αυτών των κειμένων είναι θέμα συζήτησης μέχρι και σήμερα. Πολλοί μάλιστα ερευνητές υποστηρίζουν με πάθος τη γνησιότητά τους. Ο Κ. παραπέμπει στο χαρακτηριστικό παράδειγμα του Giuseppe Giovanni Gamba, ο οποίος υποστηρίζει ότι στα 58/59 ο Σενέκας έγινε χριστιανός κάτω από την επίδραση του Παύλου αντίθετα από το σύγχρονό του Πετρώνιο και τον ίδιο τον Νέρωνα, οι οποίοι, ενώ αρχικά έδειξαν ενδιαφέρον για το χριστιανισμό, στη συνέχεια τον εγκατέλειψαν. Αποδίδει την τραγωδία Octavia στο Σενέκα. Σε αυτήν ο φιλόσοφος παρουσίασε με έμμεσο τρόπο χριστιανικές αξίες. Το Satyricon του Πετρώνιου είναι για τον Gamba μία κρυπτογραφημένη γελοιοποίηση των χριστιανικών μορφών και πρακτικών (π.χ. ο οικοδεσπότης της Cena Trimalchionis είναι ο ίδιος ο Παύλος). Επομένως αυτά τα κείμενα είναι γνήσια και επιτρέπουν την αποκατάσταση της χρονολόγησης της ζωής του Παύλου κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Η κριτική ωστόσο έρευνα του κειμένου έχει αποδείξει ήδη από την εποχή του Εράσμου ότι πρόκειται για πολύ μεταγενέστερα κείμενα και σε καμιά περίπτωση για γνήσια.

2. Εποχή σύνταξης των επιστολών
Σύμφωνα με τον Έρασμο τα κείμενα αυτά θα πρέπει να συντάχθηκαν κάποια στιγμή πριν το 392 μ.Χ., γιατί αναφέρονται από τον Ιερώνυμο για πρώτη φορά στο έργο του De viris illustribus (12). Μάλλον στην εποχή του η ανάγνωση αυτών των κειμένων ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη και ίσως συνδέεται με μία πρόσφατη εμφάνισή τους. Από την άλλη ο Λακτάντιος, όταν στα 324 μ.Χ. κάνει λόγο για τον Σενέκα στο έργο του Divinae institutiones (VI 24,14) δεν αναφέρει αυτήν την αλληλογραφία.
Στην αλληλογραφία ο Σενέκας δεν εμφανίζεται ως χριστιανός αλλά ως ευσεβής εθνικός. Ο μύθος του χριστιανού Σενέκα γεννήθηκε από τους πρώτους ανθρωπιστές κατά τον 14ο αι. (βλ. το άρθρο του A. Momigliano, “Bemerkungen über die Legende vom Christentum Senecas“ [1950]).

3. Εσωτερικά κριτήρια χρονολόγησης
Υφολογικά και γλωσσικά χαρακτηριστικά οδηγούν στη χρονολόγηση των κειμένων αυτών στον 4ο αι.
Πιθανόν ο συγγραφέας είχε παρακολουθήσει κάποια μαθήματα ρητορικής και είχε γνώση των κανόνων της επιστολογραφίας της εποχής. Μάλιστα ο Claude W. Barlow διατύπωσε την υπόθεση ότι ίσως αυτές οι επιστολές γεννήθηκαν από τη σχολική πρακτική σύνταξης τέτοιων ψευδεπίγραφων επιστολών ως μέρος της σχολικής άσκησης.
Ο Κ. παραπέμπει επίσης στο έργο του H. Koskenniemi, Studien zur Idee und Phraseologie des griechischen Briefes bis 400 n.Chr. (1956), όπου γίνεται λόγος για τρεις κεντρικές έννοιες που συνδέονται με την αρχαία επιστολογραφία: α) η φιλοφρόνησις, δηλ. η φιλική διάθεση που οδηγεί στην ανταλλαγή επιστολών, β) η παρουσία, διότι τα κείμενα καλύπτουν την απόσταση μεταξύ φίλων και γ) ὁμιλία, διότι τα επιστολικά κείμενα έχουν διαλογικό χαρακτήρα. Αυτά τα τρία στοιχεία υπάρχουν φυσικά και στην αλληλογραφία Σενέκα και Παύλου.
Στη συνέχεια ο Κ. παρουσιάζει το περιεχόμενο των 14 επιστολών και συζητά κάποια σημεία τους καθώς και γνωστά κι από άλλα κείμενα επιστολικά μοτίβα.
Καταλήγοντας την παρουσίασή του ο Κ. σχολιάζει τη χαμηλή ποιότητα της γλώσσας αυτών των κειμένωνκαι παρατηρεί τα εξής:
- δεν είναι πιθανό να μεταφράστηκαν από τα ελληνικά
- απίθανο είναι επίσης τα κείμενα να συντάχθηκαν από ιουδαιοχριστιανικούς κύκλους για να δυσφημίσουν τον Παύλου
- θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη κριτικές μελέτες του κειμένου, σύμφωνα με τις οποίες μόνο οι επιστολές 10,11 και 12 είναι αρχαίες, ενώ οι υπόλοιπες ανάγονται στην καρολίνεια περίοδο

Η επιλογή του Σενέκα ως συνομιλητή του Παύλου οφείλεται στη μεγάλη εκτίμηση την οποία είχαν οι Πατέρες της Δύσης για το Ρωμαίο φιλόσοφο.
Ο Κ. βρίσκει επίσης ομοιότητες μεταξύ αυτών των κειμένων και της 3 Κορινθίους (επιστολή των πρεσβυτέρων της Κορίνθου με προτροπή του Θεοφίλου και απάντηση του Παύλου, που βρίσκεται στη Ρώμη). Υποστηρίζει επίσης ότι έχουν επηρεαστεί από τις απόκρυφες Πράξεις Παύλου. Είναι ίσως επίσης πιθανό ο συγγρ. τους να επέλεξε την αλληλογραφία ως είδος πάνω στο οποίο έστησε όλη την ιστορία του συνειδητά, επειδή γνώριζε ότι μια συνάντηση Παύλου και Σενέκα δεν έλαβε ποτέ χώρα.

Τρία άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο Augustinianum

Στο νέο τεύχος του Augustinianum 48:2 (2008) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Emanuele Castelli, "La Chiesa, la cattedra, il rotolo : l'identità della statua d'Ippolito alla luce del Pastore di Erma", 305-322
• Robert C. Hill, "Zechariah in Alexandria and Antioch", 323-343
• Josef Lößl, "Poetry, prophecy, and criticism in classical and patristic exegesis", 345-367

Το νέο τεύχος του RHRP

Στο νέο τεύχος του Revue d'histoire et de philosophie religieuses 88:4 (2008) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Jean C. Dubs, "4Q321 ou le calendrier bien tempéré", 417-450

Το ημερολόγιο 4Q321 συγκεντρώνει όλες τις πληροφορίες για το ημερολογιακό σύστημα του Κουμράν με ένα ανανεούμενο με ακρίβεια ηλιακό έτος των 364 ημερών, του οποίου οι ημερομηνίες πέφτουν τις ίδιες μέρες της εβδομάδας. Για να υπερτερήσει έναντι του σεληνιακού ημερολογίου αυτό το ηλιακό ημερολόγιο προσδιορίζει τις ηλιακές ημερομηνίες της Πανσελήνου (PL) με μεγάλη ακρίβεια από την πρώτη Τετάρτη στην ιστορία του κόσμου (Γεν 1,14-16) καθώς επίσης και τις ηλιακές ημερομηνίες για τη Νέα Σελήνη (PJL), που φέρει το προσωνύμιο duqah (δηλ. "οξύς, αλλά δύσκολο να παρατηρηθεί"). Έτσι ανακαλύπτουμε ένα σύστημα, όπου μία προσεκτική διατύπωση της αριθμητικής σχέσης μεταξύ των δύο σεληνιακών φάσεων, ορίζει το λειτουργικό ημερολόγιος μέσα σε ένα αυτορυθμιζόμενο κοσμογραφικό πλαίσιο.

Ludovic Lefebvre, "La diffusion du culte de Sarapis en Grèce continentale dans les îles de l'Égée au III siècle avant J.-C.", 451-467

Οι λόγοι που οδηγούν στην εξάπλωση της λατρείας μίας νέας θεότητας αποτελούν θέμα συζήτησης για τους ιστορικούς, οι οποίοι θέλουν να κατανοήσουν γιατί ένας θεός γίνεται περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτός από τον πληθυσμό μίας χώρας. Ο Σάραπις είναι ένα τέτοιο καλό παράδειγμα. Γεννήθηκε στην Αίγυπτο, απέκτησε όμως μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου ελληνικό χαρακτήρα και η λατρεία του γνώρισε άνθηση ήδη από την αρχή του 3ου αι. όχι μόνο στην Αίγυπτο αλλά και σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Το θέμα αυτού του άρθρου είναι η ανάλυση των μαρτυριών αυτής της εξάπλωσης και η συνοπτική παρουσίαση των καταστάσεων που την επέτρεψαν. Ο συγγρ. μελετά τη στάση των Πτολεμαίων μέσα σε αυτήν τη συνάφεια καθώς και το θέμα της παρεμβατικότητάς τους.

Antoine Fleyfel, "Richard Simon, critique de la sacralité biblique" 469-492
Στο άρθρο εξετάζεται η θύραθεν προσέγγιση της Βίβλου από τον Richard Simon, του οποίου η φιλολογική και ιστορικοκριτική προσέγγιση πηγάζει από τους Capel και Spinoza. Η χρήση και η ανάπτυξη της θύραθεν μεθοδολογίας από τον Simon αδυνατίζει την αυθεντία της Βίβλου και εντάσσει τη βιβλική ιστορία μέσα στο πλαίσιο της παγκόσμιας ιστορίας. Ο Simon εφάρμοσε αυτήν την προσέγγιση στην Πεντάτευχο, στους προφήτες, στην εβραϊκή γλώσσα και στο θέμα της θεοπνευστίας.

Ένα νέο βιβλίο για τα πρωτοχριστιανικά δείπνα

Ένα νέο βιβλίο σχετικά με τα πρωτοχριστιανικά δείπνα και τη σημασία τους στις επιστολές της Κ.Δ. και στην Αποκάλυψη κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Mohr Siebeck:

Hans Joachim Stein, Frühchristliche Mahlfeiern. Ihre Gestalt und Bedeutung nach der neutestamentlichen Briefliteratur und der Johannesoffenbarung, (WUNT II 255), Mohr Siebeck, Tübingen 2008

Περίληψη εκδοτικού οίκου

Πού και πότε συγκεντώνονταν οι πρωτοχριστιανικές κοινότητες για το κοινό δείπνο; Ποιος έπαιρνε μέρος σε αυτό; Ποια ήταν η διαδικασία; Τι έτρωγαν και έπιναν; Ποιους συμβολισμούς συνέδεαν με τα δείπνα; Ο Hans Joachim Stein ασχολείται με τη μορφή και τη σημασία των πρωτοχριστιανικών δείπνων, με ποιο τρόπο ασχολούνται με αυτά οι επιστολές της Κ.Δ. καθώς επίσης και με το ιουδαϊκό και ελληνορωμαϊκό υπόβαθρο. Έτσι συνδυάζει την κοινωνιολογική και θεολογική έρευνα για τα δείπνα: τα πρωτοχριστιανικά δείπνα γεννήθηκαν μέσα από τις πολιτισμικές προϋποθέσεις της Μεσογείου, ωστόσο μέσα σε μια κοινωνία που κινείται γύρω από τα δείπνα δημιουργείται μία θεολογικά προσδιοριζόμενη ταυτότητα, η οποία βρίσκει την τελετουργική της έκφραση στο κοινό δείπνο και η οποία δε μπορεί να ερμηνευθεί μόνο από το πολιτισμικό περιβάλλον των πρώτων χριστιανών. Αυτή η πρωτοχριστιανική κουλτούρα του δείπνου είναι πολυσχιδής: δεν υπήρχε ένας ενιαίος κανονισμός εισόδου και μία ενιαία δομή της ιεραρχίας. Καταλώνονταν διάφορα τρόφιμα και ποτά. Και η θεολογική ερμηνεία τους παρουσιάζει διαφοροποιήσεις. Αυτές οι διαφορετικές παραστάσεις των δείπνων δεν αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς τύπος δείπνων, αλλά αντικατοπτρίζουν τελικά διάφορες καταστάσεις σύγκρουσης στο εσωτερικό των ομάδων, διάφορες ανάγκες πολιτισμικής διαφοροποίησης και θεολογικής έμφασης. Συνοψίζοντας ο συγγρ. καταλήγει ότι οι πρακτικές των πρωτοχριστιανικών κοινοτήτων όσον αφορά στα δέιπνα μπορούν να κατανοηθούν ως μία κίνηση αναζήτησης της ιδιαίτερης εκκλησιαστικής ταυτότητας. Σε αυτήν την αναζήτηση μπορούν να εμπλακούν και οι σημερινές εκκλησιαστικές κοινότητες.

Η θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας

Στο ιστολόγιό του ο J.C. Baker συνεχίζει την παρουσίαση της θεωρίας της κοινωνικής ταυτότητας. Στο προηγούμενο άρθρο του για το θέμα είχαμε αναφερθεί σε παλαιότερη ανάρτηση (πατήστε εδώ). Για να διαβάσετε το σημερινό πολύ κατατοπιστικό κείμενο, πατήστε εδώ.

Αφηγηματολογία και Βίβλος

Ο David Hymes ανάρτησε στο ιστολόγιό του (Herbrew Scriptures and More) μία σειρά από άρθρα σχετικά με την αφηγηματολογία και την ανάλυση με τη βοήθειά της των αφηγήσεων της εβραϊκής Βίβλου. Για να διαβάσετε τα τρία κείμενα, πατήστε στους παρακάτω τίτλους:

Narratology and Hebrew Bible Narratives, Part 1
Narratology and Hebrew Bible Narratives, Part 2
Narratology and Hebrew Bible Narratives, Part 3

Η πληροφορία προέρχεται από το ιστολόγιο SansBlogue

Βιβλιοκρισία ενός βιβλίου για τον Ιουδαϊσμό της Περσικής περιόδου

Από τον Jim West πληροφορούμαστε ότι στην ιστοσελίδα The Christian Century έχει αναρτηθεί η βιβλιοπαρουσίαση ενός συλλογικού τόμου με θέμα τον Ιουδαϊσμό της περσικής περιόδου:

Jon L. Berquist, Approaching Yehud: New Approaches to the Study of the Persian Period, SBL 2008

Για να διαβάσετε τη βιβλιοκρισία του καθ. Walter Brueggemann, πατήστε εδώ.

Μία βάση δεδομένων για τις διατριβές στη Βρετανία

Από το ιστολόγιο Dunelm Road πληροφορούμαστε την ύπαρξη στο διαδίκτυο μίας βάσης δεδομένων των διατριβών που εκπονήθηκαν στη Βρετανία, ένα χρήσιμο εργαλείο, παρόμοιο με τη βάση UMI για τις διατριβές της Β. Αμερικής. Η αγγλική βάση δεδομένων ονομάζεται EthOS και για να βρεθείτε σε αυτήν, πατήστε εδώ.

Ένα νέο βιβλίο για τη σημασία του Σινά στη μεταιχμαλωσιακή περίοδο

Θα κυκλοφορήσει σε λίγες από τις εκδόσεις T & T Clark ένα νέο βιβλίο με θέμα τη σημασία της διαθήκης του Σινά για τη μεταιχμαλωσιακή περίοδο:

Richard J. Bautch, Glory and Power, Ritual and Relationship. The Sinai Covenant in the Postexilic Period (Library of Hebrew Bible / The Old Testament Series ), 2009
ISBN13: 9780567028228
$110.00

Περιγραφή του εκδοτικού οίκου

Σημείο εκκίνησης του βιβλίου είναι η επιστροφή από την Αιχμαλωσία, η οποία παρουσιάζεται ως μία ευκαιρία για τους Ιουδαίους, κυρίως αυτούς στο βασίλειο του Ιούδα, να ερμηνεύσουν εκ νέου τη σχέση του Ισραήλ με τον Θεό. Η σχέση αυτή κατά παράδοση γινόταν κατανοητή ως μία διαθήκη και κεντρικό σημείο της θέσης του παρόντος βιβλίου είναι ότι οι μεταιχμαλωσιακοί συγγραφείς χρησιμοποιούσαν ένα παράδειγμα, αυτό της προαιχμαλωσιακής διαθήκης του Μωυσή, δηλ. μίας συμφωνίας μεταξύ του Θεού και της ανθρωπότητας, η οποία επηρεαζόταν από την τήρηση του Νόμου από πλευράς της δεύτερης. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου περιγράφεται η διαδικασία μέσα από την οποία ο μωσαϊκός Νόμος ανανεώθηκε και το περιεχόμενό του έγινε επίκαιρο. Σε αυτήν την παρουσίαση διάφοροι γνωστοί τόποι του Ιουδαϊσμού της εποχής του Δεύτερου Ναού, όπως η προσευχή της μετάνοιας και το ήθος της συγγένειας, φαίνεται ότι εντάσσονται στη σύγχρονη με εκείνην την εποχή αντίληψη για τη δημιουργία.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου θέμα είναι ένα παράδοξο. Από τη μία το γεγονός ότι η διαθήκη του Μωυσέως έλαβε μορφή μέσα στη συζήτηση για τη συγγένεια την προσδίδει το χαρακτηριστικό του μεμονωμένου, το οποίο με τη σειρά του την κατέστησε ελκυστική σε διάφορες ομάδες-σέκτες του Ιουδαϊσμού. Εδώ στοιχεία αντλούνται κυρίως από τα κείμενα της Νεκράς Θαλάσσης. Από την άλλη, καθώς το κυρίαρχο παράδειγμα της διαθήκης του Μωυσέως αποδίδεται σε ένα υψηλό κανονιστικό επίπεδο, όπως αυτό εμφανίζεται σε έργα φορέων π.χ. των αναθεωρητών Ιερατικού Κειμένου ή του συγγρ. των Ιωβηλαίων. Τέλος στη μωσαϊκή διαθήκη αναφερόταν τόσο το κέντρο όσο και η περιφέρεια τόσο ως κανονιστική θεολογική ιδέα όσο και ως κρυπτογραφικό κώδικα της ταυτότητας της σέκτας. Το βιβλίο καταλήγει ότι κατά το τέλος της εποχής του Δεύτερου Ναού και μολονότι η διαθήκη του Μωυσέως ήταν κανονιστική όσον αφορά το διαθηκικό νομισμό, ο οποίος ήταν δεσμευτικός για τους Ιουδαίους, η τάση των σεκτών όσον αφορά στη διαθήκη κατέστησε τις επιταγές της μη δεσμευτικές και προαιρετικές.

April DeConick: το πρόβλημα της ιστορικού Ιησού

Παραπέμπουμε στη νέα ανάρτηση της April DeConick σχετικά με το πρόβλημα του ιστορικού Ιησού, τα όρια της ιστορικής μεθόδου και την πρόταση που η ίδια κάνει για την προσέγγιση του θέματος του ιστορικού Ιησού. Για να διαβάσετε το σχετικό κείμενο, πατήστε εδώ.