Ιστορία Χρόνων ΚΔ (ΙΙ): απαρχές και η πρώτη φάση / Neutestamentliche Zeitgeschichte (II): beginnings and the first phase

Η ανάγκη γνώσης του περιβάλλοντος της ΚΔ από τον μελετητή της υπάρχει ήδη στην αρχαία Εκκλησία. Στα πατερικά κείμενα απαντούμε συχνά τέτοιες ιστορικές λεπτομέρειες που διευκολύνουν την ερμηνεία των βιβλικών χωρίων. Η ίδια ανάγκη εκφράζεται και σε έργα βιβλικών ερευνητών του 18ου και 19ου αι., όταν γεννιέται τελικά το μάθημα της Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ στο χώρο της ακαδημαϊκής θεολογίας. 

Χαρακτηριστικά ο Ελβετός θεολόγος του 18ου αι. Jakob Wettstein γράφει στο δεύτερο τόμο του έργο του "Η Καινή Διαθήκη":

"Ένας άλλος νόμος, πολύ χρήσιμος, μπορεί εύκολα να γίνει κατανοητός: αν θέλεις να καταλάβεις τα βιβλία της ΚΔ βάλε τον εαυτό σου στη θέση των προσώπων, στα οποία δόθηκαν αυτά τα βιβλία από τους αποστόλους για πρώτη φορά να διαβαστούν. Με το πνεύμα σου πήγαινε σε εκείνην την εποχή κι εκείνο τον τόπο, όπου για πρώτη φορά αυτά τα κείμενα διαβάστηκαν. Φρόντισε, όσο είναι δυνατό, να αναγνωρίσεις τα ήθη, τα έθιμα, τις συνήθειες, τις γνώμες, τις γενικότερες αντιλήψεις, τις παροιμίες, τη γλώσσα των εικόνων, τις καθημερινές εκφράσεις εκείνων των ανθρώπων καθώς και τον τρόπο, με τον οποίο προσπαθούσαν να πείσουν τον άλλο ή με τον οποίο προσπαθούσαν να αιτιολογήσουν την πίστη τους. Επιπλέον, να προσέχεις σε ποιο σημείο θα στραφείς σε ένα χωρίο όταν δεν μπορείς να προχωρήσεις με τη βοήθεια κανενός σύγχρονου συστήματος, είτε θεολογικής είτε λογικής μορφής, ούτε με τη βοήθεια των διαδεδομένων σήμερα απόψεων" (J.J. Wettstein, Novum Testamentum Graecum, τόμ. 2, Amsterdam 1742, 878)

Kατά τον 19ο αι. οι φιλοσοφικές και επιστημονικές εξελίξεις και κυρίως η ανάπτυξη του λεγόμενου Ιστορικισμού επηρέασαν και τις βιβλικές σπουδές και κυρίως οδήγησαν στην ανάπτυξη της λεγόμενης "ιστορικής κριτικής" (βλ. για παράδειγμα τη λεγόμενη Σχολή της Τυβίγγης). Πατέρας της Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ και μαθητής του Christian Baur, ιδρυτή της Σχολής της Τυβίγγης, υπήρξε ο καθηγητής της ΚΔ στο Πανεπιστήμιο της Βέρνης, Matthias Schneckenburger (1804-1848), ο οποίος έκανε τις πρώτες διαλέξεις με θέματα ιστορίας Χρόνων της ΚΔ. Αυτές οι διαλέξεις άσκησαν τέτοια επίδραση ώστε 14 χρόνια μετά το θάνατό του εκδόθηκαν από τον καθηγητή του Πολυτεχνείου της Karlsruhe Theodor Löhlein. Πρόκειται για ένα γλαφυρό έργο το οποίο δίνει μια γενική εικόνα της εθιμικής και θρησκευτικής κατάστασης του ελληνορωμαϊκού κόσμου και της Παλαιστίνης κατά την εποχή του Ιησού. 

Ένας άλλος μαθητής του Baur, ο καθηγητής της ΚΔ στο Πανεπιστήμιο της Heidelberg, ο Adolf Hausrath (1837-1909), εκδίδει με τη σειρά του τη δική του τρίτομη και στη συνέχεια τετράτομη Ιστορία χρόνων. Το έργο δεν έχει εγχειριδιακό χαρακτήρα αλλά ακαδημαϊκό, δε φαίνεται όμως να άσκησε μεγάλη επίδραση στη μετέπειτα έρευνα. 

Το σημαντικότερο έργο της περιόδου, το οποίο αποτελεί και σήμερα κλασικό έργο αναφοράς, είναι εκείνο του καθ. του Göttingen Emil Schürer (1844-1910). Ο Schürer εξέδωσε αρχικά το Εγχειρίδιο τη Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ και στη συνέχεια τη γνωστή Ιστορία του Ιουδαϊκού λαού στην εποχή του Ιησού Χριστού. Οπαδός της ιστορικής κριτικής την εφάρμοσε με συνέπεια τόσο στην Καινή Διαθήκη όσο και την ιστορία του αρχέγονου Χριτσιανισμού. Το έργο του χαρακτηρίζεται από τη μεθοδικότητα, την ευρεία χρήση των πηγών και το βιβλιογραφικό πλούτο. Το νέο στοιχείο που προσφέρει το έργο του είναι η ανάδειξη των ιουδαϊκών καταβολών του Χριστιανισμού και η προβολή των ποικίλων σχέσεών του προς τον αρχέγονο Χριστιανισμό. Σίγουρα αρκετές από τις ιδέες του για τον αρχαίο Ιουδαϊσμό έχουν σήμερα εγκαταλειφθεί, όμως το έργο εξακολουθεί να αποτελεί ένα πολύτιμο ερευνητικό βοήθημα.

Χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου της έρευνας είναι:

α) η συγγραφή μεγάλων έργων, όπου παρουσιάζεται η γενικότερη πολιτική, θρησκευτική και κοινωνική κατάσταση

β) η εστίαση στην περιγραφή βασικών ιστορικών / πολιτιστικών μεγεθών, όπως της θρησκείας, των φιλοσοφικών ρευμάτων, της ρωμαϊκής διοίκησης, των κοινωνικών θεσμών και η επικέντρωση σε σημαντικές προσωπικότητες του παρελθόντος

γ) η δυαλιστική προσέγγιση της εποχής της ΚΔ. Τα δύο μεγέθη, Ελληνισμός και Ιουδαϊσμός, παρουσιάζονται συχνά ως αντίθετα μεταξύ τους ενίοτε δε και ως αντίπαλες δυνάμεις, ενώ ο Χριστιανισμός συνδέεται με τη μία ή άλλη πραγματικότητα. 

Αυτή η τάση, η οποία κυριαρχεί σε αυτήν την πρώτη φάση της έρευνας (μέχρι δηλ. τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) συνδέεται άμεσα με μία από τις βασικές θέσεις της ιστορικής κριτικής, ότι δηλαδή η κινητήριος δύναμη της ιστορικής πορείας του αρχέγονου Χριστιανισμού είναι η αντιπαράθεση της διδασκαλίας των πρώτων αποστόλων που έχει ιουδαϊκές καταβολές με εκείνην του αποστόλου Παύλου που προσδιορίζεται από τον εξ εθνών χριστιανισμό. Η αντιδιαστολή των δύο αυτών πραγματικοτήτων οδήγησε στη δημιουργία δύο σχολών, της Θρησκειοϊστορικής Σχολής στo Göttingen και του ερευνητικού προγράμματος Corpus Hellenisticum. Η πρώτη είχε ως βασική της αρχή ότι η ΚΔ πρέπει να ερμηνευτεί κυρίως με βάση ειδωλολατρικές και ελληνιστικές προϋποθέσεις. Το ενδιαφέρον των εκπροσώπων της επικεντρώνεται στον συγκρητισμό και στο κατά πόσο αυτός προσδιορίζει τον αρχέγονο Χριστιανισμό. Εκπρόσωποι της Σχολής είναι οι Hermann Gunkel, Wilhelm Bousset, Johannes Weiss, Rudolf Bultmann, Ernst Troeltsch κ.ά. Με αυτήν συνδέεται η έκδοση του εγκυκλοπαιδικού έργου Religion für die Geschichte und Gegenwart. Oι θέσεις της Θρησκειοϊστορικής Σχολής δέχθηκαν κριτική, επειδή κρίθηκαν ως υπεραπλουστευτικές της πολύμορφης ιστορικής πραγματικότητας και μονομερείς. Συχνά μάλιστα τα πορίσματά της εξυπηρέτησαν ιδεολογικούς σκοπούς στην ταραγμένη περίοδο πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και σε αυτήν του Μεσοπολέμου. Στον αντίποδά της εμφανίζεται η λεγόμενη Wissenschaft des Judentums, που σκοπό είχε να τονίσει την θέση του Ιουδαϊσμού μέσα στην ευρωπαϊκή ιστορία και τη σύνδεσή του με τον αρχέγονο Χριστιανισμό. Με αυτήν συνδέεται κι η έκδοση του μνημειώδους έργου των Strack-Billerbeck, Kommentar zum Neuen Testament aus Talmud und Midrash. 

Παράλληλα επιστήμονες της ΚΔ στην Ολλανδία και Γερμανία συγκροτούν το λεγόμενο ερευνητικό πρόγραμμα του Corpus Hellenisticum το οποίο επιθυμεί να ερμηνεύσει τον πρώιμο Χριστιανισμό και την ΚΔ μέσα στα πλαίσια του ελληνιστικού Ιουδαϊσμού. Μέλη του ερευνητικού προγράμματος, το οποίο συνεχίζει ακόμη και σήμερα τη δράση του υπήρξαν οι Georg Heinrici, Ernst Dobschütz, Hans Windisch, Adolf Deissmann, Herbert Preisker, W. van Unik. Στους νεότερους εκπροσώπους συγκαταλέγονται οι P. van der Horst, Eduard Lohse, Gerhard Delling κ.ά.

Συνέδριο για το θεσμό των διακονισσών / Conference on the institution of diaconesses

To Κέντρο Οικουμενικών, Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών "Μητροπολίτης Παντελεήμων Παπαγεωργίου" διοργανώνει διεθνές συνέδριο προς τιμήν του ομότιμου καθηγητή Ευάγγελου Θεοδώρου με τον τίτλο "Deaconesses, Ordination of Women and Orthodox Theology" στο διάστημα 22-24 Ιανουαρίου 2015. 

Για να διαβάσετε το πρόγραμμα πατήστε εδώ.

Joel Baden και Candida Moss για το σπάραγμα του κατά Μάρκον / Joel Baden and Candida Moss on the fragment from Mark's Gospel

Η συζήτηση για το νέο σπάραγμα του κατά Μάρκον, το οποίο σύμφωνα με τα πρώτα δημοσιεύματα χρονολογείται στον 1ο αι. μ.Χ., συνεχίζεται. Στις προηγούμενες κριτικές φωνές έρχονται να προστεθούν εκείνες των Joel Baden (Yale University) και Candida Moss (Notre Dame University) με τα ερωτήματα που θέτουν σε σχετικό άρθρο του CNN: 

Was oldest gospel really found in a mummy mask?

+ Marcus Borg (11.3.1942-21.1.2015)

Χθες έφυγε από τη ζωή ο γνωστός καινοδιαθηκολόγος Marcus Borg. Ο Borg δίδαξε ως καθηγητής σε διάφορα πανεπιστήμια και θεολογικά ιδρύματα της Αμερικής (π.χ. South Dakota State University, Carleton College και Oregon State University). Διετέλεσε πρόεδρος του ερευνητικού προγράμματος για τον ιστορικό Ιησού της SBL, πρόεδρος της Anglican Association of Biblical Scholars και μέλος του γνωστού Jesus Seminar. Υπήρξε συγγραφέας πολλών βιβλίων μεταξύ των οποίων και των: Jesus in Contemporary Scholarship (1994), Jesus: Uncovering the Life, Teachings, and Relevance of a Religious Revolutionary (2006), The Last Week: A Day-by-Day Account of Jesus's Final Week in Jerusalem (μαζί με τον John Dominic Crossan 2006) κ.ά.

Ο Χριστός κι ο αυτοκράτορας / Christ and the Emperor

Ένα νέο βιβλίο σχετικά με τον τρόπο που αντιπαραβάλλονται ο Ιησούς Χριστός κι ο αυτοκράτορας μέσα στην Καινή Διαθήκη, κι ειδικότερα στα ευαγγέλια, κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Peeters. Πρόκειται για ένα συλλογικό τόμο με τις εισηγήσεις που διαβάστηκαν σε διεθνές συνέδριο που διοργάνωσε η Θεολογική Σχολή του Leuven στο διάστημα 30 Νοεμβρίου - 2 Δεκεμβρίου 2011:

G. van der Belle /  J. Verheyden (επιμ.), Christ and the Emperor: The Gospel Evidence (Biblical Tools and Studies 20), Peeters, Leuven 2014 

ISBN: 978-90-429-3064-3

XXX-428 p.

78 EURO

Περιεχόμενα / Table of Contents

Το τρέχον τεύχος του Bibel u. Kirche / The current issue of Bibel und Kirche

Bibel und Kirche 4/2014

• Matthias Müller, "Licht der Völker und Religionen: Wie eine universale Christologie die Lehre von der Kirche öffnet, ohne sie zu relativieren," 192-198
• Regina Wildgruber, "Gottes Licht für alle Völker: Universalistische Linien im Alten Testament," 199-203
• Christoph Schaefer, "„Ein Licht zur Erleuchtung der Heiden und Herrlichkeit für dein Volk Israel“ (Lk 2,34): Jesus als Messias für Israel und die Völker in den lukanischen Kindheitserzählungen," 204-210
• Uta Poplutz, "Kinder Abrahams: Der universale Ursprung der matthäischen Kirche," 211-216
• Johannes Beutler, "„Ich bin das Licht der Welt“ Jesus und das Heil der Welt nach dem Johannesevangelium," 217-221
• Maria Neubrand, "Der Messias Israels und die Völker (Apg 15,14-21): Zur universalen Hoffnungsperspektive des lukanischen Doppelwerks," 222-227
• Rudolf Hoppe, "Versöhnung des Alls – Versöhnung der Menschheit: Der Christushymnus des Kolosserbriefes (Kol 1,15-20)," 228-233
• Tobias Nicklas, "„Und die Tore Jerusalems werden Jubellieder sprechen …“ (Tob 13,18)
• Hoffnung auf Heil in der frühjüdischen Diaspora," 234-241

Το τρέχον τεύχος του BibInt / The current issue of BibInt

Biblical Interpretation 23:1 (2015)

• Stephen L. Young, "Protective Strategies and the Prestige of the “Academic”: A Religious Studies and Practice Theory Redescription of Evangelical Inerrantist Scholarship," 1-35 (abstract)
• Anna Fisk, "Encounters in Feminist Revisioning
: Wrestling and Visitation
," 36-49 (abstract)
• Dmitri Slivniak, "Creation – Loneliness – Incest – Death
: A Freudian/Derridean Reading of the Garden Story
," 60-77 (abstract)
• Helen Efthimiadis-Keith, "Women, Jung and the Hebrew Bible
: An Evaluation of Jungian Interpretations of Hebrew Bible Texts by Way of the Book of Ruth
," 78-100 (abstract)
• T. M. Lemos, "The Apotheosis of Rage
: Divine Anger and the Psychology of Israelite Trauma," 101-121 (abstract)

Ερωτήματα για το νέο σπάραγμα του κατά Μάρκον / Questions regarding the new fragment of Mark

Πριν λίγες μέρες αναδημοσιεύσαμε το κείμενο της ηλεκτρονικής εφημερίδας Livescience σχετικά με το σπάραγμα του κατά Μάρκον πιθανόν κατά τις εκτιμήσεις του 1ου αι. Η συζήτηση έχει ανάψει στο διαδίκτυο και μετά τον αρχικό ενθουσιασμό σειρά έχουν οι φωνές εκείνες που συζητούν περισσότερο κριτικά αυτή τη νέα ανακάλυψη:

Questions about "First Century Mark" (Evangelical Textual Criticism)

New Manuscripts and the Destruction of Antiquities (Bart Ehrman's blog)

Τα θαύματα στη συνοπτική παράδοση (III): τύποι, δομή, μοτίβα / Miracles in the synoptic tradition (III): types, structure, and motifs

Τύποι θαυμάτων

Σήμερα σε γενικές γραμμές ακολουθείται η διάκριση των διαφόρων ειδών / μορφών αφηγήσεων θαυμάτων στην ευαγγελική παράδοση που πρότεινε ο καινοδιαθηκολόγος Gerd Theißen στο κλασικό του έργο για τα θαύματα: 

Θαύματα εξορκισμών / εκδίωξης δαιμόνων

(Μκ 1,23-28. 5,1-20. 9,14-29)

Ο άνθρωπος που κατέχεται από δαιμόνιο / δαιμόνια οδηγείται ή εμφανίζεται μπροστά στον Ιησού. Ακολουθεί συνήθως διάλογος μεταξύ του Ιησού και του δαιμονίου. Το δαιμόνιο τελικά εκβάλλεται.

Θεραπείες και αναστάσεις

(Μκ 1,29-31. 5,25-34. 7,31-37. 8,22-26. 10,46-52)

Ο Ιησούς θεραπεύει ασθενείς ή ανασταίνει νεκρούς. Βασικό μοτίβο που κυριαρχεί στην αφήγηση είναι εκείνο της πίστης.

Θαύματα ενάντια στο θρησκευτικό ή στο κοινωνικό κατεστημένο (π.χ. κατά το Σάββατο) 

(Μκ 2,1-12. 3,1-6. Μτ 8,5-13. Λκ 17,11-17)

Πρόκειται για θαύματα που ουσιαστικά ασκούν κριτική στο κοινωνικό και θρησκευτικό κατεστημένο και αποδυναμώνουν την τυπολατρική τήρηση του Νόμου ή υπερβαίνουν τις κοινωνικές/εθνικές διακρίσεις.

Θαύματα δωρεάς

(Μκ 6,30-44. 8,1-10. Λκ 5,1-11)

Ο Ιησούς προσφέρει υλικά αγαθά (π.χ. τροφή). Ο τρόπος που εκδηλώνονται αυτά τα θαύματα δεν είναι εντυπωσιακός, πιστοποιούνται όμως συνηθως από μεγάλο πλήθος.

Θαύματα σωτηρίας 

(Μκ 4,35-41. 6,45-52)

Θαυμαστή σωτηρία σε κατάσταση κινδύνου.

Επιφάνειες

(Μκ 6,45-52. 9,2-10)

Θαυμαστή εμφάνιση ή εξαφάνιση του Ιησού. Τέτοια θαύματα πιστοποιούν την θεότητά του και έχουν πολλές έμμεσες αναφορές στις επιφάνειες της ΠΔ. Ταυτόχρονα ανακαλούν στην μνήμη τις εμφανίσεις του Ιησού ως Αναστημένου.

Όλα τα θαύματα ωστόσο ακολουθούν την εξής βασική δομή:

• Εισαγωγή - Εδώ εμφανίζονται τα πρόσωπο της ιστορίας και περιγράφεται η κατάσταση
• Κύριο μέρος - Το πρόβλημα - κορύφωση της έντασης - η θαυματουργική πράξη - αποτέλεσμα της θαυματουργικής πράξης
• Κατακλείδα - Η εντύπωση που προκαλεί το θαύμα στους παρευρισκομένους

Στους διάφορους τύπους θαυμάτων συναντούμε σύμφωνα με την αφηγηματολογία χαρακτήρες, μοτίβα και θέματα. Χαρακτήρες είναι τα πρόσωπα που εμφανίζονται στην κάθε αφήγηση (π.χ. το πλήθος, οι μαθητές, οι αντίπαλοι  του Ιησού, ο ίδιος ο Ιησούς, το δαιμόνιο). Μοτίβα είναι τα μικρότερα κι όχι αυτόνομα αφηγηματικά στοιχεία. Μπορεί να είναι απλές φράσεις κι εικόνες που επαναλαμβάνονται σε κάθε αφήγηση στερεότυπα. Αυτή η επανάληψη δεν είναι τυχαία, αλλά έχει ένα βαθύτερο θεολογικό νόημα, όπως θα φανεί στις αναλύσεις θαυμάτων που θα ακολουθήσουν τις επόμενες εβδομάδες. Συχνά τα μοτίβα εμφανίζονται σε διαφορετικούς συνδυασμούς (δεν συναντάμε δηλ. τα ίδια μοτίβα σε όλα τα θαύματα). Τέλος, θέματα ονομάζονται οι βασικές ιδέες της αφήγησης που δίνουν εσωτερική μορφή και πληρότητα στη διαδοχή των μοτίβων και χαρακτήρων. Κάθε θέμα μπορεί να περιέχει έναν αριθμό από μοτίβα, τα οποία μπορεί να είναι συγκεκριμένα, χωρίς αυτό να αποκλείει να περιέχονται και σε άλλα θέματα. 

Ένα σημαντικό μοτίβο σε όλα τα θαύματα της συνοπτικής παράδοσης είναι εκείνο της πίστης. Πρόκειται για σημαντικό μοτίβο, το οποίο συνήθως απαντά στο κύριο μέρος και πριν από το ίδιο το θαύμα. Σε κάθε ευαγγελιστή, ωστόσο, το μοτίβο της πίστης λειτουργεί διαφορετικά μέσα στην αφήγηση προκειμένου να δοθεί διαφορετική θεολογική έμφαση. 

Στο κατά Μάρκον η πίστη ως υπέρβαση στηρίζεται στην ελεύθερη απόφαση του ανθρώπου που ζητά βοήθεια (συχνά εδώ το μοτίβο της πίστης συνδέεται με το μοτίβο της δυσκολίας προσέγγισης του Ιησού). Στο κατά Ματθαίον η πίστη συνδέεται με το στοιχείο της γνώσης (όσοι προσεγγίζουν τον Ιησού γνωρίζουν ότι μπορεί να τους θεραπεύσει), το οποίο εκφράζεται στην έκκληση για βοήθεια ή στην προσευχή. Το θαύμα σε αυτήν την περίπτωση συνδέεται με την ιστορία της σωτηρίας όχι μόνο του Ισραήλ αλλά και των εθνικών. Στο κατά Λουκάν κυριαρχεί το συναισθηματικό στοιχείο της ευγνωμοσύνης που συχνά συνδέεται άμεσα με την πίστη. Γενικά στις συνοπτικές αφηγήσεις των θαυμάτων η πίστη θεωρείται προϋπόθεση για την τέλεση του θαύματος. 

Βιβλιοκρισία του βιβλίου του Dylan M. Burns για τον σηθιανό Γνωστικισμό / Book review on Dylan M. Burns's on Sethian Gnosticism

Στην ιστοσελίδα Marginalia έχει αναρτηθεί η βιβλιοκρισία του Tuomas Rasimus για το βιβλίο του  Dylan M. Burns σχετικά με τον σηθιανό γνωστικισμό:

Tuomas Rasimus on Dylan M. Burns’s Apocalypse of the Alien God: Platonism and the Exile of Sethian Gnosticism