Ένα νέο άρθρο στο JHS / A new article on JHS

Αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του Journal of Hebrew Scriptures 10 (2010) ένα ακόμη άρθρο, το οποίο ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να διαβάσει ή να καταφορτώσει (σε μορφή pdf):

David Frankel, "El as the Speaking Voice in Psalm 82:6–8"

Ημερίδα στη μνήμη του καθ. Σ. Αγουρίδη (1) / Conference in memory of S. Agourides (1)

Σήμερα πραγματοποιήθηκε η ημερίδα, που διοργάνωσε το Τμήμα Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ. σε συνεργασία με τη Βιβλική Εταιρεία και το Ίδρυμα ΆΡΤΟΣ ΖΩΗΣ στη μνήμη του καθηγητή της Κ.Δ. Σάββα Αγουρίδη και την οποία ήδη είχαμε εξαγγείλει σε προηγούμενες αναρτήσεις μας. Οι ομιλητές, μαθητές του και μαθητές των μαθητών του, παρουσίασαν πτυχές του έργου του σημαντικού αυτού Έλληνα ερμηνευτή και θεολόγου που σημάδεψε τις βιβλικές σπουδές του 20ου αιώνα και το αποτίμησαν κριτικά. Παρόντες στην εκδήλωση που έλαβε χώρα στην αίθουσα τελετών της Παλαιάς Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. ήταν εκτός από καθηγητές και φοιτητές της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης και Αθηνών, συνάδελφοι καθηγητές θεολόγοι αλλά και η σύζυγος και ο γιος του αείμνηστου καθηγητή.

Στην παρούσα πρώτη ανάρτηση θα παρουσιάσουμε τις πρωινές συνεδρίες της ημερίδας και σε επόμενη ανάρτηση τις υπόλοιπες. Για τα όσα ακολουθούν και για το φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει την ανάρτηση ευχαριστώ θερμά τον αγαπητό συνάδελφο λέκτορα της Κ.Δ. του Τμήματος Θεολογίας κ. Μόσχο Γκουτζιούδη.

Την ημερίδα προσφώνησαν η αντιπρύτανις και καθ. του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας κ. Δ. Λιάλιου, ο Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής καθ. κ. Μ. Τρίτος, ο Πρόεδρος του Ιδρύματος ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ κ. Σ. Ζουμπουλάκης και ο Διευθυντής της Ελληνικής Βιβλικής Εταιρίας κ. Μ. Χατζηγιάννης. Όλοι τόνισαν το πρωτοποριακό και ρηξικέλευθο έργο του καθ. Σ. Αγουρίδη, τη μεγάλη του θεολογική κατάρτιση, τον κοινωνικά ευαισθητοποιημένο λόγο του και τη μεγάλη του συμβολή στην ελλαδική θεολογική πραγματικότητα του 20ου αι. Ο Πρόεδρος του Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ. στη συνέχεια, κ. Δ. Καϊμάκης, προλόγισε την ημερίδα παρουσιάζοντας τη ζωή και το έργο του Σ. Αγουρίδη.

Κατά την πρώτη πρωινή συνεδρία (πρόεδρος ομότ. καθ. Κ.Δ. κ. Ι. Καραβιδόπουλος) ο πρώτος ομιλητής, επίκ. καθ. Κ.Δ. του Τμήματος Θεολογίας (ΑΠΘ), π. Ι. Σκιαδαρέσης, παρουσίασε την ερμηνευτική συμβολή του Σ. Αγουρίδη στο βιβλίο της Αποκαλύψεως ("Η ερμηνεία της Αποκαλύψεως από τον καθ. Σ. Αγουρίδη"). Ο ομιλητής παρουσίασε με συντομία το περιεχόμενο των έντεκα μικρότερων μελετών και του υπομνήματος του Σ. Αγουρίδη. Ιδιαίτερα επέμεινε στο έργο του "Η Αποκάλυψη του Ιωάννη: ιστορική και συγχρονιστική προσπάθεια" στο οποίο απαντούν οι περισσότερες από τις θέσεις που ο συγγραφέας θα επαναλάβει στη συνέχεια στο υπόμνημά του στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Τρία βασικά σημεία ξεχωρίζουν ήδη στην εισαγωγή αυτού του έργου: α) η Αποκ κατανοείται από τον Αγουρίδη ως ένα εκτυλισσόμενο δράμα σε 7 πράξεις και 7 σκηνές, β) το κείμενο της Αποκ συνδέεται με το φιλολογικό είδος της αποκάλυψης που αναπτύσσεται στους κόλπους του Ιουδαϊσμού κατά την ίδια περίοδο και γ) ο καθηγητής παρουσιάζει με συστηματικότητα και πειθώ τα βασικά ερμηνευτικά κλεισιά για την κατανόηση του βιβλίου. Τόσο σε αυτό το έργο του όσο και στα υπόλοιπα διακρίνεται το έντονο ενδιαφέρον του Α. να μεταφέρει το βιβλικό μήνυμα σε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες και η πεποίθησή του ότι η σωστή ερμηνεία του βιβλίου της Αποκ., η οποία μπορεί να έχει σημασία για το σύγχρονο κόσμο, μπορεί να θρέψει όλην την κοινωνία αδιάκριτα. Μέσα από το ερμηνευτικό έργο του στην Αποκ διαφαίνεται το ενδιαφέρον του Α. για τη μαχόμενη στην εκπαίδευση θεολογία και η επιθυμία του για ευαγγελισμό όχι μόνο της διανόησης αλλά και της ευρύτερης κοινωνίας.

Ο καθ. της Π.Δ. του Τμήματος Θεολογίας (ΑΠΘ), κ. Δ. Καϊμάκης, στη συνέχεια παρουσίασε τις σημαντικότερες μελέτες του Α. για κείμενα και θέματα της Π.Δ. και του μεσοδιαθηκικού Ιουδαϊσμού ("Η Παλαιά Διαθήκη στο έργο του Σ. Αγουρίδη"). Ο ομιλητής παρουσίασε με συντομία τις μελέτες αυτές και τόνισε τα ιδιαίτερα στοιχεία της καθεμιάς. Μέσα από αυτές διαφαίνονται βασικές θέσεις του Α. όσον αφορά στην εξέλιξη της ισραηλιτικής θρησκείας και θίγονται βασικά θεολογικά ερμηνευτικά ζητήματα. Ανάμεσα στις μελέτες του ξεχωρίζει η μελέτη "Μύθος, Ιστορία, Θεολογία", όπου ο Α. παρουσιάζει τον τρόπο που ο Ισραήλ προσλαμβάνει από το περιβάλλον του μύθους, τους οποίους αξιοποιεί για να διατυπώσει την πίστη του. Μία επίσης σημαντική μελέτη του Α. είναι η "Ιστορία της Θρησκείας του Ισραήλ", στο οποίο ο Α. υποστήριξε ότι στην Π.Δ. αποτυπώνεται μία εξέλιξη των θεσμών και της θεολογικής σκέψης του Ισραήλ, την οποία μάλιστα παρουσιάζει στη συνέχεια. Ο Α. εκδήλωσε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το μεσοδιαθηκικό Ιουδαϊσμό. Εκτός από σχετικά άρθρα εξέδωσε και τα απόκρυφα της Π.Δ καθώς επίσης και τα σημαντικότερα κείμενα του Κουμράν (μετάφραση και σχόλια) αλλά και τα βασικότερα κείμενα του Nag Hammadi.

Κατά τη δεύτερη πρωινή συνεδρία (πρόεδρος καθ. Κ.Δ. Τμήματος Θεολογίας κ. Π. Βασιλειάδης) ο πρώτος ομιλητής λέκτορας της Κ.Δ. του Τμήματος Θεολογίας (ΑΠΘ) κ. Χ. Ατματζίδης, παρουσίασε τα κείμενα του Α. στα οποία ο αείμνηστος καινοδιαθηκολόγος ασχολήθηκε με ένα ενδιαφέρον όσο και δύσκολο για τα ελληνικά θεολογικά δεδομένα θέμα, εκείνο του ιστορικού Ιησού ("Ο καθηγητής Σ. Αγουρίδης και η έρευνα για τον ιστορικό Ιησού"). Ο ομιλητής παρουσίασε με συντομία τις δύο τάσεις που εκδηλώνονται στην ορθόδοξη ελλαδική πραγματικότητα όσον αφορά στην έρευνα για τον ιστορικό Ιησού: μία τάση περισσότερο επιφυλακτική έως και αρνητική, η οποία θεωρεί την πίστη προϋπόθεση για την έρευνα και αντιλαμβάνεται την επιστήμη ως θεραπαινίδα της πίστης και μία τάση περισσότερο ανοικτή στην επιστήμη και τις μεθόδους της, η οποία εκδηλώνει μία κριτική στάση απέναντι στα κείμενα. Σε αυτήν την δεύτερη τάση εντάσσεται κι ο Α. Ο ομιλητής παρουσίασε τον τρόπο που ο Α. αξιοποίησε στη σχετική με τον ιστορικό Ιησού μελέτη το προηγούμενο ερευνητικό έργο: ο Α. στέκεται κριτικά απέναντι στα σημαντικότερα έργα, όπως του Reimarus, Renan, Schweitzer, Bultmann, Allegro και Trocmé. H κριτική αυτή παρουσίαση αναδεικνύει τον Α. στρατευμένο διανοητή της εποχής του αλλά και κοινωνικά ευαισθητοποιημένο δάσκαλο και καλό γνώστη του αντικειμένου. Με τη μελέτη του άνοιξε δρόμους στην έρευνα, αν και στον ελλαδικό χώρο το παράδειγμά του, όσον αφορά στην έρευνα για τον ιστορικό Ιησού, δεν το ακολούθησαν παρά ελάχιστοι είτε εξαιτίας του ότι το θέμα δε φαίνεται να προκάλεσε το ερευνητικό ενδιαφέρον είτε γιατί το θέμα θεωρήθηκε αντίθετο προς μία επικρατούσα εκκλησιαστική τάση.

Στη συνέχεια η Δρ. Θεολ. και επιστ. συνεργ. της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, κ. Ελ. Κασελούρη, παρουσίασε την κοινωνική διάσταση του έργου του Α. επικεντρώνοντας την εισήγησή της στους άξονες κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα ("Ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη στο έργο του Σ. Αγουρίδη"). Ο Α. μέσα από το έργο του, που αποπνέει την κοινωνική του ευαισθησία και την οικουμενική του συνείδηση, τόνισε την ανάγκη στράτευσης των μελών της Εκκλησίας στην επίλυση των προβλημάτων του σύγχρονου κόσμου, όπως την επικράτηση της ειρήνης, την άρση κάθε κοινωνικής αδικίας κτλ. Ανατρέχοντας στον αρχέγονο Χριστιανισμό μελέτησε κριτικά την τύχη που είχε στην πράξη το ζήτημα της ισότητας στα μετέπειτα χρόνια της Εκκλησίας, τόνισε όμως ότι σε κάθε περίπτωση η Εκκλησία δεν απεμπόλησε τη θεωρητική θεολογική βάση της ισότητας. Το ζήτημα επομένως εάν οι σύγχρονοι χριστιανοί είναι πρόθυμοι να εργαστούν για μια ισότητα ανδρών και γυναικών. Ως κεντρικό σημείο αναφοράς της στάσης του χριστιανού απέναντι στα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα και στο ζήτημα της κάθε είδους αδικίας ο Α. τόνισε το Σταυρό του Ιησού, διότι "στο Σταυρό του Χριστού δεν συγκρούονται στο πεδίο της μάχης μόνο υπερκόσμιες δυνάμεις αλλά και ιστορικές: άδικες και καταπιεστικές καθεστηκυίες δυνάμεις, συστήματα ψεύδους και ανελευθερίας καταπολεμούνται υπό του Χριστού και υπό όσων του ανήκουν...η πάλη του Χριστού είναι ολοκληρωμένη όταν η συντριβή των δυνάμεων αυτών είναι κύριος στόχος του Σταυρού της Εκκλησίας".

Στο τρέχον τεύχος του JETS / In the current issue of JETS

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Journal of the Evangelical Theological Society 53:3 (2010) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων και τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Daniel I. Block, "'You shall not covet your neighbor's wife' : a study in Deuteronomic domestic ideology", 449-474
• Leslie MacFall, "The chronology of Saul and David", 475-533
• Jeffrey J. Niehaus, "Covenant and narrative, God and time", 535-559
• Robert B. Chisholm, "When prophecy appears to fail, check your hermeneutic", 561-577
• Jarvis J. Williams, "Violent atonement in Romans : the foundation of Paul's soteriology", 579-599
• John F. Kilner, "Humanity in God's image : is the image really damaged?", 601-617

Η σωτηρία στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο / Salvation in John's Gospel

Κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Πουρναράς ένα νέο βιβλίο για τη θέση που καταλαμβάνει το γεγονός της σωτηρίας μέσα στην Ιωάννεια θεολογία. Ο συγγραφέας του π. Κωνσταντίνος Παπαθανασίου αναλύει διεξοδικά τα χωρία εκείνα του τετάρτου ευαγγελίου τα οποία αναφέρονται στο γεγονός της σωτηρίας και εντοπίζει βασικές πτυχές της ιωάννειας σωτηριολογίας. Ως σημαντικό χωρίο θεωρεί το Ιω -3, 16-17, όπου αποκαλύπτεται το λυτρωτικό σχέδιο του Θεού. Αυτό που αποτελεί κεντρικό άξονα του περί σωτηρίας λόγου του ευαγγελίου είναι η καθολική διάσταση της σωτηρίας εν Χριστώ η οποία σαφώς υπερβαίνει τα στενά όρια της εκλογής ενός λαού. Βασικές έννοιες που συνδέονται άμεσα με τη σωτηρία στο τέταρτο ευαγγέλιο είναι η αιώνιος ζωή, η αλήθεια, η ελευθερία, ενώ το γεγονός της σωτηρίας συνδέεται άμεσα με το πρόσωπο του Ιησού Χριστού.

π. Κων/νου Π. Παπαθανασίου, Το γεγονός της σωτηρίας στην ιωάννεια θεολογία (Ευαγγέλιο - Επιστολές - Αποκάλυψη), (Βιβλική Βιβλιοθήκη 45), εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2010

735 σελίδες

ISBN: 9789602424377

40 ευρώ

Συνέδριο για τον θρησκευτικό και πολιτικό μεσσιανισμό / Conference of religious and political messianism

Το Ίδρυμα ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ διοργανώνει διήμερο συνέδριο με θέμα:

"Η μεσσιανική ιδέα και οι μεταμορφώσεις της. Από την Παλαιά Διαθήκη ως τους πολιτικούς μεσσιανισμούς"

Παρασκευή 26/11 έως Σάββατο 27/11

Το συνέδριο θα πραγματοποιηθεί στο αμφιθέατρο "Μεγάρου Διοικητού Θεοδώρου Β. Καρατζά", Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, Αιόλου 82-84, Αθήνα.

Για λεπτομέρειες σχετικά με το πρόγραμμα θα σας ενημερώσουμε στο άμεσο μέλλον.

Παύλος και Αγία Γραφή (SBL) / Paul and Scriptures (SBL)

Και η ομάδα εργασίας "Paul and Scripture" έχει αναρτήσει κάποιες από τις εισηγήσεις που θα διαβαστούν στη φετινή συνάντησή της στο πλαίσιο του ετήσιου συνεδρίου της SBL στην Atlanta:

• Ben Witherington (Asbury Theological Seminary), 'IN PRINCIPIO ERAT VERBUM': Sacred Texts in an Oral Culture
• Leonard Greenspoon (Creighton University), By the Letter?/Word for Word? Scriptural Citation in Paul
• Matthew Bates (University of Notre Dame), Getting Some Fatherly Advice: Refining ‘Intertextuality’ in the Study of Paul’s Scriptural Interpretation

Δείπνα στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο / Meals in the Greco-Roman world

Στη σελίδα της ομάδας εργασίας "Δείπνα στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο" της SBL έχουν αναρτηθεί κάποιες από τις εισηγήσεις που θα παρουσιασθούν στην φετινή ετήσια συνάντηση της SBL στην Atlanta:

• Dennis E. Smith, "Rethinking Last Supper/Lord's Supper I"
• Matthias Klinghardt, "Rethinking Last Supper/Lord's Supper II"
• THESES: Toward a Profile of Eucharistic Origins (prepared by Andrew McGowan and Lillian Larsen)
• Andrew McGowan, "A Profile of Eucharistic Origins I: Symposia, Sustenance, and Sacrifice"
• THESES: Table as Generative Locus for Social Formation in Early Judaism (prepared by Jonathan Brumberg-Kraus, Susan Marks, and Jordan D. Rosenblum)

Το τρέχον τεύχος του περιοδικού Biblica / In the current issue of Biblica

Αναρτήθηκαν στην ιστοσελίδα του περιοδικού Biblica τα άρθρα του τρέχοντος τεύχους [91:3 (2010)]. Ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να τα διαβάσει online:

• David J. Armitage , "Rescued Already? The Significance of yntyn( in Psalm 22,22", 335-347
• Étienne Nodet, "On Jesus' Last Supper", 348-369
• Gesila Nneka Uzukwu , "Gal 3,28 and its Alleged Relationship to Rabbinic Writings", 370-392
• Callia Rulmu, "Between Ambition and Quietism: the Socio-political Background of 1 Thessalonians 4,9-12", 393-417
• Deena Grant, "A Brief Discussion of the Difference between Human and Divine hmx", 418-424
• Gregory T.K. Wong, "Goliath's Death and the Testament of Judah", 425-432
• Samantha Joo , "«Trembled Like Him»: Reassessment of 1 Sam 13,7b", 433-440

L. Hurtado: Οι εξελίξεις στο χώρο της Κ.Δ. κατά τον 20ο αι.

Ο Larry Hurtado ανάρτησε στο ιστολόγιό του έναν κατάλογο των σημαντικότερων κατά τη γνώμη του εξελίξεων στο χώρο της έρευνας της Κ.Δ. κατά τον προηγούμενο αιώνα. Σύμφωνα με τον γνωστό καινοδιαθηκολόγο αυτές είναι:

- Ο "εκθρονισμός" του textus receptus και η στροφή προς τις κριτικές εκδόσεις του κειμένου της Κ.Δ.

- Η ανακάλυψη και η έκδοση πολλών παπύρων της Κ.Δ.

-Η ανάπτυξη μεθόδων στην κριτική έκδοση του κειμένου της Κ.Δ.

- Η κατανόηση του πολύπλοκου χαρακτήρα του ζητήματος των πηγών των ευαγγελίων

- Η μεγαλύτερη συνειδητοποίηση της ιουδαϊκής ταυτότητας του Παύλου

- Η συνειδητοποίηση της πολυμορφίας του αρχέγονου Χριστιανισμού

- Η διαπίστωση της πολυμορφίας και του ιουδαϊκού περιβάλλοντος του αρχέγονου χριστιανισμού

- Η μελέτη της κοινωνικής διαστρωμάτωσης των πρώτων εκκλησιαστικών κοινοτήτων

- Ο τονισμός της ύπαρξης λατρείας του Ιησού ήδη από τα πρώιμα στάδια της αρχαίας Εκκλησίας

Για να διαβάσετε ολόκληρο το κείμενο του Larry Hurtado, πατήστε εδώ. Ο συγγραφέας έχει επίσης αναρτήσει στο ιστολόγιό του το κείμενο που δημοσίευσε σχετικά με τις καινοδιαθηκικές σπουδές κατά τον 20ο αι. στο περιοδικό Religion, του οποίου περίληψη είχαμε παρουσιάσει παλαιότερα.

[Α.Τ.: Σε αυτόν τον ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και κατατοπιστικό κατάλογο θα μπορούσαν να προστεθούν επίσης κάποια επιπλέον σημεία: η αξιοποίηση μεθοδολογικών εργαλείων και διαπιστώσεων από τις κοινωνικές επιστήμες, τη γλωσσολογία και τη φιλολογία, η επίδραση νέων φιλοσοφικών/πολιτικών τάσεων στην ερμηνεία (π.χ. postcolonial, cultural studies κ.ά.), η αξιοποίηση των μη κανονικών κειμένων στη συζήτηση για τον αρχέγονο Χριστιανισμό (π.χ. από το Jesus Seminar κι όχι μόνο), η μετατόπιση του ενδιαφέροντος στον προφορικό χαρακτήρα της αρχαίας παράδοσης για τον Ιησού και στην αξιοποίηση της έρευνας για τους μηχανισμούς της στη συζήτηση για τον ιστορικό Ιησού και, τέλος, η μεγαλύτερη αξιοποίηση και μελέτη της ιστορίας πρόσληψης του βιβλικού κειμένου (η οποία δεν περιορίζεται μόνο στην αρχαία εκκλησιαστική γραμματεία, αλλά αφορά και στη λειτουργική ζωή, στις τέχνες κτλ.). Σίγουρα σε αυτόν τον κατάλογο θα μπορούσε κανείς να προσθέσει πολύ περισσότερα, κάτι που αποδεικνύει τη ζωντάνια και τη δυναμική των καινοδιαθηκικών σπουδών κατά τον 20ο αι. ]

Από τη μετάφραση των Ο' στην Κ.Δ. / From the Septuagint to the New Testament

Κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο de Gruyter ένας νέος συλλογικός τόμος για τη σχέση της μετάφρασης των Ο΄ με το κείμενο της Κ.Δ.:

Martin Karrer, /Siegfried Kreuzer, / Marcus Sigismund, Von der Septuaginta zum Neuen Testament.Textgeschichtliche Erörterungen, (Arbeiten zur neutestamentlichen Textforschung 43) de Gruyter 2010
ISBN 978-3-11-024001-6
130 ευρώ

Περιγραφή εκδοτικού οίκου
Στον παρόντα τόμο συγκεντρώνονται μελέτες οι οποίες παρουσιάστηκαν κατά τα έτη 2007-2009 στα Workshops και στις διεθνείς ημερίδες του Ινστιτούτου για την μελέτη του κειμένου της Βίβλου και της Μετάφρασης των Ο΄ της Εκκλησιαστικής Σχολής του Προτεσταντικού Παντεπιστημίου του Wuppertal-Bethel. Τα κείμενα ασχολούνται από τη μία με τη σχέση των διαφόρων μορφών ττου κειμένου ης ελληνικής Π.Δ. και από την άλλη με το ζήτημα της παράθεσης παλαιοδιαθηκικών κειμένων στην Κ.Δ. μέσα στην ιδιαίτερη θεματική τους. Εξετάζονται: η σημασία του αντιοχειανού κειμένου του Λουκιανού και η λεγόμενη καιγε αναθεώρηση για την αποκατάσταση της αρχαιότερης μορφής του ελληνικού κειμένου., το ερώτημα κατά πόσο αυτές οι αναθεωρήσεις είναι σημαντικές για τα παλαιοδιαθηκικά παραθέματα στην Κ.Δ., το φαινόμενο της σημείωσης των παλαιοδιαθηκικών παραθεμάτων στα χειρόγραφα της Κ.Δ. με διπλή καθώς και το ερώτημα ποιο πρωτότυπο παλαιοδιαθηκικό κείμενο έχουν υπόψη τους οι διάφοροι συγγραφείς της Κ.Δ. Κάποιες άλλες μελέτες είχαν ως θέμα τους τις σύγγχρονες δυνατότητες έκδοσης των βιβλικών κειμένων. Το κείμενο της Αποκάλυψης και το ζήτημα της πρόσληψης της Π.Δ. από τον ορώντα της Αποκάλυψης αποτελούν ένα τελευταίο σημαντικό σημείο, το οποίο καταδεικνύει ότι η βιβλική έρευνα μπορεί να θέσει ακόμη πολλά ενδιαφέροντα ερωτήματα και να δώσει ενδιαφέρουσες απαντήσεις.