Ένα νέο βιβλίο για τους ρωμαϊκούς θεούς

Ένα νέο βιβλίο για τις ρωμαϊκές θεότητες και τον τρόπο που κατανοείται η έννοια του "θεού" στο ρωμαϊκό κόσμο, κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Brill:

Michael Lipka, Roman God. A Conceptual Approach, (Religions in the Graeco-Roman world 167), Brill 2009
ISBN: 978 90 04 17503 7
€ 89.00

Περιγραφή εκδοτικού οίκου
Το βιβλίο ασχολείται με το ζήτημα πώς η ιδέα του "θεού" στην αρχαία Ρώμη μπορεί να αναλυθεί στη βάση έξι κεντρικών κατηγοριών, δηλ. του χώρου, του χρόνου, του προσωπικού, της λειτουργίας, της εικονογραφίας και της τελετουργίας. Ενώ σε παλαιότερες μελέτες υπήρχε η τάση να τονίζεται η εννοιολογική φύση των Ρωμαίων θεών σε εκείνες μόνο τις περιπτώσεις (που ήταν σχετικά σπάνιες), όπου διαφορετικές αντιλήψεις επικαλύπτουν η μία την άλλη (όπως για παράδειγμα στην περίπτωση του θεοποιημένου αυτοκράτορα ή της λατρείας των ηρώων), το βιβλίο αναπτύσσει γενικά κριτήρια για μία ανάλυση των ειδωλολατρικών, ιουδαϊκών και χριστιανικών αντιλήψεων για τους θεούς της αρχαίας Ρώμης (και κατ' επέκτασιν και αλλού). Ενώ το επιχείρημα του βιβλίου στηρίζεται αποκλειστικά στις μαρτυρίες από την πρωτεύουσα μέχρι και την εποχή του Κωνσταντίνου, στο καταληκτικό τμήμα τα συμπεράσματα συγκρίνονται με άλλα θρησκευτικά συστήματα πεποιθήσεων, κάτι που καθιστά σαφές τη γενική εφαρμογή αυτής της προσέγγισης.

Δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο Restoration Quarterly

Στο νέο Restoration Quarterly δημοσιεύονται μεταξύ άλλων τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Phillip Camp, "The Lord's Supper as Sabbath observance", 81-92
• Daniel Boerman, "The significance of Spinoza for biblical interpretation", 93-106

Δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο The Heythrop Journal

Στο νέο τεύχος του The Heythrop Journal 50:3 (2009) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων τα εξής δύο άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Mark G. Nixon, "Proclaiming and performing the gospel : language, truth and action in postmodern Christian faith", 380-391
• Markus Locker, "Jesus' language-games : the significance of the notion of language-game for a reformulation of 'New Testament biblical theology'", 392-401

P. Harland: μαγνητοφωνημένη διάλεξη για τις ιδέες περί σωτηρίας στο ευαγγέλιο του Φιλίππου

Ο Ph. Harland ανάρτησε στο ιστολόγιό του ένα νέο αρχείο μαγνητοφωνημένης διάλεξής του με θέμα το ευαγγέλιο του Φιλίππου και τις ιδέες περί σωτηρίας που απαντούν σε αυτό. Για να βρεθείτε στη σχετική σελίδα του ιστολογίου του, πατήστε εδώ.

Ένα ενδιαφέρον άρθρο στο νέο Ancient Narrative

Στο νέο τεύχος του περιοδικού Ancient Narrative 7 (2009) δημοσιεύεται μεταξύ άλλων και το εξής ενδιαφέρον άρθρο:

Warren S. Smith, "Apuleius and The New Testament: Lucius’ Conversion Experience", 51-75

Ο συγγραφέας εντοπίζει ομοιότητες μεταξύ του τρόπου που παρουσιάζεται η μεταστροφή του Παύλου στις Πράξεις και εκείνου της μεταστροφής του Λούκιου στις Μεταμορφώσεις. Ο συγγραφέας δε θεωρεί ωστόσο ότι ο Απουλήιος συνειδητά υιοθέτησε στοιχεία από τα χριστιανικά κείμενα, αφού αποστρεφόταν τον Χριστιανισμό (ίσως αυτή η απέχθειά του αντικατοπτρίζεται στο 9.14.2). Και τα δύο κείμενα ωστόσο μοιράζονται την επιθυμία για πνευματική αναγέννηση και αλλαγή και την απόφαση για λήψη δραστικών μέτρων με σκοπό την απομάκρυνση από τα κακά της εποχής. Ο συγγρ. συγκρίνει επίσης επιμέρους σημεία των δύο κειμένων αναδεικνύοντας τις ομοιότητες στην σκέψη του Απουλήιου και του Λουκά.

L.W. Hurtado: οι καινοδιαθηκικές σπουδές κατά τον 20ο αι. (6)

Mετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Ο Bultmann και οι μαθητές του

Χωρίς αμφιβολία η σημαντικότερη μορφή αυτής της περιόδου ήταν ο Rudolf Bultmann. Δέχθηκε επιρροές από τη Θρησκειοϊστορική Σχολή αλλά συνδέθηκε επίσης με τη λεγόμενη "διαλεκτική θεολογία" και τον Karl Barth. Αυτό το θεολογικό κίνημα αναπτύχθηκε στην περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Χαρακτηριστικό της ήταν η απομάκρυνση από τον προοδευτικό προτεσταντικό ηθικισμό και η επαναφορά στη θεολογική agenda των κλασικών βιβλικών θεμάτων και εκείνων της λουθηρανικής και μεταρρυθμισμένης θεολογίας. Ο Bultmann συνδύασε τη δυσκολία που ο ίδιος αντιμετώπιζε με το δόγμα με θέματα της υπαρξιακής φιλοσοφίας και μία ευσέβεια που οφειλόταν στη λουθηρανική του ανατροφή.
Στα 1941 κυκλοφόρησε το εξαιρετικό του Yπόμνημα στο κατά Ιωάννην. Η θέση που υποστήριξε σε αυτό για την ύπαρξη ενός προχριστιανικού γνωστικού μύθου για τον σωτήρα δεν έγινε ωστόσο δεκτή.
Πολλά σημαντικά έργα του είχαν ως θέμα τους τον Ιησού. Σε αυτά συνδυάζει τον ιστορικό σκεπτικισμό για την παράδοση του Ιησού με μία βαθιά αφοσίωση στο πρόσωπό του. Δύο έργα του προκάλεσαν έντονες συζητήσεις σχετικά με το θέμα του μύθου στην Κ.Δ.: Jesus (1926) και η μελέτη του "Neues Testament und Mythologie" (1941). Στο δίτομο έργο του για τη θεολογία της Κ.Δ. (1948, 1953) καθίσταται ιδιαίτερα σαφής αυτή η σύνθεση των ιστορικοκριτικών και θεολογικών θεμάτων.
Και μετά τη συνταξιοδότησή του συνέχισε να παράγει αξιόλογο συγγραφικό έργο.

Οι μαθητές του (η λεγόμενη "Σχολή του Bultmann") ακολούθησαν το δάσκαλό τους διατηρώντας όμως ταυτόχρονα την επιστημονική τους αυτονομία.

Günter Bornkamm: με τις εργασίες του στο κατά Ματθαίον παρείχε τα πρώτα δείγματα της λεγόμενης "Κριτικής της Σύνταξης" (Redaktionskritik). Η συγκεκριμένη προσέγγιση των βιβλικών κειμένων είχε ως προϋπόθεσή της ότι οι ευαγγελιστές ήταν εκδότες του υπάρχοντος υλικού της παράδοσης με συγκεκριμένα θεολογικά ενδιαφέροντα και δεν ήταν τόσο παθητικοί συλλέκτες της, όπως υποστήριζε μέχρι τότε η Formkritik (Κριτική της Μορφής). Το σπουδαιότερο έργο του Bornkamm θεωρείται το Jesus von Nazareth (1956). Σε αυτό απομακρύνθηκε από τις θέσεις του Bultmann και υποστήριξε ότι ήταν δυνατό να εντοπισθούν αρκετές ιστορικές πληροφορίες για τον Ιησού κι ότι αυτές είχαν θεολογική σημασία.

Ernst Käsemann: Ασχολήθηκε με τη λεγόμενη "New Quest of the Historical Jesus". Kαι ο Käsemann υποστήριξε ότι η ιστορική γνώση για τον Ιησού ήταν και δυνατή και θεολογικά σημαντική. Τόνισε τη σημασία της εσχατολογίας μέσα στην Κ.Δ. και χαρακτήρισε την αποκαλυπτική σκέψη ως τη "μητέρα της χριστιανικής θεολογίας". Δύο από τα σημαντικότερα έργα του είναι: Jesu letzter Wille nach Johannes 17 (1966), Υπόμνημα στην προς Ρωμαίους (1970).

Ernst Haenchen: ιδιαίτερα γνωστό είναι το υπόμνημά του στις Πράξεις (1956)

Ο Bultmann άσκησε επίδραση και στην Αμερική.
James M. Robinson
Robert W. Funk

Nέες ανακαλύψεις
Τρεις σημαντικές ανακαλύψεις κειμένων έλαβαν χώρα σε αυτήν την περίοδο:
α) Η βιβλιοθήκη του Nag Hammadi.
Στα 1945 στο Nag Hammadi βρέθηκε από Αιγύπτιους χωρικούς μία συλλογή από δερματόδετους κώδικες στα κοπτικά. Περιείχαν 52 κείμενα, κάποια από τα οποία προέρχονταν από γνωστικούς χριστιανικούς κύκλους. Σημαντικότερο ανάμεσά τους θεωρήθηκε το Ευαγγέλιο του Θωμά, ένα κείμενο που επιβεβαίωσε τις θεωρίες για την πηγή Q και παρείχε αποδείξεις για την πολυμορφία, η οποία χαρακτήριζε τον αρχέγονο Χριστιανισμό. Τα κείμενα του Nag Hammadi εκδόθηκαν μέχρι το 1977.
β) Τα κείμενα της Νεκράς Θαλάσσης (Qumran)
Στο διάστημα 1947-1953 Βεδουΐνοι ανακάλυψαν μία σειρά από κείμενα στη ΒΔ όχθη της Ν. Θαλάσσης. Τα περισσότερα προέρχονταν από την προχριστιανική εποχή και παρείχαν πληροφορίες για το μεγάλο πλούτο της ιουδαϊκής παράδοσης κατά την εποχή του Ιησού. Ο αποκαλυπτικός προσανατολισμός τους και ο έντονος ηθικός δυαλισμός τους παρείχε παράλληλα σε θέματα της Κ.Δ. Διατυπώθηκε επίσης η υπόθεση της σχέσης του Ιωάννη Βαπτιστή με την Κοινότητα του Κουμράν και επισημάνθηκαν οι ομοιότητες στον τρόπο οργάνωσης της κοινότητας του Κουμράν και των πρώτων εκκλησιαστικών κοινοτήτων. Στη δεκαετία του '90 ολοκληρώθηκε η δημοσίευση των κειμένων.
γ) Οι πάπυροι της Κ.Δ. στη Συλλογή Bodmer
Βρέθηκαν στην Αίγυπτο καιπέρασαν στην κατοχή της Bibliotheca Bodmeriana (Γενεύη). Ιδιαίτερης σημασίας για τις Κ.Δ. σπουδές είναι:
P66 (P. Bodmer II), 200 μ.Χ., περιέχει σχεδόν ολόκληρο το κατά Ιωάννην
P75 (P. Bodmer XIV-XV), 3ος αι. μ.Χ., περιέχει μεγάλα τμήματα του κατά Λουκάν και του κατά Ιωάννην
Αυτά τα κείμενα επέτρεψαν τη μελέτη του τρόπου μετάδοσης των κειμένων των ευαγγελίων κατά τον ύστερο 2ο αι. Μελέτες γι' αυτούς τους παπύρους δημοσίευσαν οι: Calvin L. Porter (1961, 1962), Carlo M. Martini (1966), Gordon Fee (1966, 1968). κ.ά. O τελευταίος υποστήριξε ότι το λεγόμενο "Αλεξανδρινό" κείμενο ήταν πολύ αρχαιότερο από όσο μέχρι τότε εκτιμάτο ότι ήταν και απέρριψε την θέση ότι προέρχεται από κάποια αναθεώρηση του κειμένου των ευαγγελίων κατά τον 4ο αι.

Το νέο τεύχος του ΖΝΤ

Το νέο τεύχος του Zeitschrift für Neues Testament 23 (2009) είναι αφιερωμένο στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο:

• Silke Petersen, "Das andere Evangelium: Ein erster Wegweiser durch die Johannesforschung", 2-11
• Paul N. Anderson, "Das 'John, Jesus, and History"- Projekt. Neue Beobachtungen zu Jesus und eine Bi-optische Hypothese", 12-26
• Jean Zumstein, "Die Sünde im Johannesevangelium", 27-35
• Eckhart Reinmuth, "Biographisches Erzählen und theologische Reflexion im Johannesevangelium", 36-45
• Michael Theobald, "'Johannes' im Gespräch - mit wem und worüber?", 47-53
• Hartwig Thyen, "Das Johannesevangelium als literarisches Werk und Buch der Heiligen Schriften", 54-61
• Kristina Dronsch, "Am Anfang war die Übersetzung. Die Übersetzung des Johannesevangeliums als Interpretation in drei exemplarisch ausgewählten, aktuellen Kinder- und Jugendbibeln", 62-71

Αφιέρωμα της εφημερίδας ΒΗΜΑ στο εβραϊκό και χριστιανικό Πάσχα

Με κάποια καθυστέρηση παραπέμπουμε σήμερα στο άρθρο της δημοσιογράφου Μαρίας Αντωνιάδου στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας ΒΗΜΑ στις 19/4/2009. Στο άρθρο παρουσιάζονται τα έθιμα του εβραϊκού Πέσσαχ και του ελληνικού Πάσχα. Επίσης ο επίκουρος καθηγ. της Θεολογικής Σχολής Αθηνών κ. Κων/νος Μπελέζος εκθέτει με συντομία την ιστορία του καθορισμού της ημέρας του εορτασμού του Πάσχα και το θεολογικό περιεχόμενο της εορτής. Για να διαβάσετε το σχετικό άρθρο, πατήστε εδώ.

Vermes vs. Elior: τα κείμενα του Κουμράν

Ο καθηγητής Geza Vermes δημοσίευσε στην ηλεκτρονική εφημερίδα Standpoint Online ένα κείμενο σχετικά με τα κείμενα του Κουμράν και τη σημασία τους. Σε αυτό το άρθρο ο Vermes αναφέρθηκε επίσης στη θεωρία της καθηγήτριας Rachel Elior. Όπως έχουμε αναφέρει σε παλαιότερη ανάρτηση η καθ. Elior υποστηρίζει ότι τα κείμενα του Κουμράν δεν έχουν καμιά σχέση με τους Εσσαίους, θέση, την οποία δεν θεωρεί πειστική ο καθ. Vermes. Στο άρθρο του Vermes η Elior απάντησε με σχόλιο, το οποίο μπορείτε να διαβάσετε κάτω από την ηλεκτρονική έκδοση του άρθρου, το οποίο μπορείτε να βρείτε επίσης επαναδημοσιευμένο στο ιστολόγιο του Jim Davila, PaleoJudaica.
Για να διαβάσετε το άρθρο στην Standpoint Online (και το σχόλιο της Elior), πατήστε εδώ.
Για την απάντηση της Elior στο ιστολόγιο του Jim, πατήστε εδώ.

Το νέο τεύχος του RHPR

Στο νέο τεύχος του Revue d' Histoire et de Philosophie Religieuses 89:1 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα σχετικά με θέματα που αφορούν στην ιστορία της έρευνας, στο Κουμράν και στον Χριστιανισμό του 2ου αι. μ.Χ.:

Marc Lienhard, "Hommage à Oscar Cullmann. Allocution à l' occasion de son 90^e anniversaire (1992)", 5-10
Ομιλία για τον Oscar Cullmann.

Matthieu Arnold, "Oscar Cullmann and the « Lohmeyer Affair » (1946-1951)", 11-27

Τη 14η προς 15η Φεβρουαρίου 1946 ο Ernst Lohmeyer, o καθηγητής της Κ.Δ. και πρύτανης του Παν/μιου του Greifswald απήχθη από την NKWD και στη συνέχεια εκτελέστηκε από τους Σοβιετικούς τη 19η Σεπτεμβρίου. Μέχρι το 1950 η οικογένειά του δε γνώριζε για το θάνατό του και για μισό περίπου αιώνα η δολοφονία του θεωρούνταν απόλυτα δικαιολογημένη εξαιτίας των εγκλημάτων που τάχα διέπραξε ως αξιωματικός της Wehrmacht. Από το 1945 όμως κι εξής ο Oscar Cullmann (1902-1999) κινητοποίησε την Εκκλησία να διερευνήσει την τύχη του Lohmeyer και υπερασπίστηκε την τιμή του συναδέλφου του.

Jean-Claude Dubs, "Deux manuscrits calendaires de Qoumrân. Le Calendrier des Signes célestes (4Q319) et le Registre annuel des Temps sacrés (4Q394a)", 29-50
To Hμερολόγιο των Σημείων 4Q319 χρησιμοποιεί τα βιβλικά ημερολογιακά εργαλεία όπως επίσης τα αστρονομικά κεφάλαια του 1 Ενώχ και του Βιβλίου των Ιωβηλαίων. Επομένως τα ονόματα των εβδομάδων λατρείας σύμφωνα με το 1 Χρον 24 χρησιμοποιούνται για να ορίσουν τις εβδομάδες των ετών. Οργανωμένα σε ομάδες των επτά καταλήγουν στα έτη απαλλαγής. Αυτά τα έτη απαλλαγής πάλι οργανωμένα σε ομάδες των 7 οδηγούν στα 49 έτη του Ιωβηλαίου του Κουμράν. Επιπλέον μία ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι Gamul και Shekanyah, οι οποίοι ορίζουν κάθε τρίτο έτος, το έτος των σημείων. Η λειτουργία αυτών των ουράνιων σημείων αφορά στhn επαναευθυγράμμιση του σεληνιακού mishmaroth ημερολογίου με τον ηλιακό κύκλο.

Cyrille Crépey, "Marc Aurèle et Justin Martyr : Deux discours sur la raison", 51-77
O Μάρκος Αυρήλιος και Ιουστίνος ο Μάρτυς, δύο εξέχουσε προσωπικότητες του ελληνορωμαϊκού κόσμου του 2ου αι. μ..Χ., έχουν πολλά κοινά αλλά είναι και εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους. Κι οι δύο είναι φιλόσοφοι που ασχολούνται με πάθος με την ηθική και τη θρησκεία κι οι δύο είναι συγγραφείς, ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας κι ο δεύτερος Χριστιανός απολογητής που πέθανε ως μάρτυς κατά τα χρόνια της βασιλείας του πρώτου. Αυτό το παράδοξο οφείλεται στη θέση που έχει η λογική σύμφωνα με τους δύο συγγραφείς. Γι' αυτούς η λογική κατέχει κεντρική θέση τόσο στη σύλληψη του υπερβατικού κόσμου όσο και στην αντίληψή τους για την ανθρωπότητα κι επιπλέον στην αντίληψή τους για τη σχέση που υπάρχει μεταξύ αυτών των δύο πραγματικοτήτων. Μία σημαντική διαφορά ωστόσο της σκέψης των δύο ανδρών είναι αυτή που αφορά στον τρόπο που ο καθένας τους αντιλαμβάνεται τη φύση αυτής της σχέσης.