Παρασκευή 27 Μαρτίου 2009

Ρώμη: εορταστικές εκδηλώσεις προς τιμήν του Βεσπασιανού


Αύριο αρχίζουν στη Ρώμη οι εορταστικές εκδηλώσεις για τα 2000 χρόνια από τη γέννηση του αυτοκράτορα Βεσπασιανού (17 Νοεμβρίου 9 μ.Χ.). Απόγονος οικογένειας ιππέων, ικανός στρατιωτικός που γρήγορα διακρίθηκε για τις ικανότητές του, συνέδεσε το όνομά του με την καταστολή της ιουδαϊκής επανάστασης. Διαδέχθηκε τον Νέρωνα στο θρόνο της Ρώμης μετά από μία περίοδο αναταραχής και έγινε ο ιδρυτής της δυναστείας των Φλαβίων (τον διαδέχθηκαν στη συνέχεια οι γιοι Τίτος και Δομιτιανός). Τα οικονομικά μέτρα που επέβαλε θεωρήθηκαν ιδιαίτερα σκληρά και έμεινε στην ιστορία γνωστός για την τσιγκουνιά του. Εξαιτίας ενός από τους φόρους που επέβαλε, αυτού για τη χρήση των δημόσιων ουρητηρίων, το όνομά του ακόμη και σήμερα σημαίνει τις δημόσιες τουαλέτες. (Ο ίδιος σχολιάζοντας το συγκεκριμένο φόρο είπε τη φράση "τα χρήματα δεν έχουν μυρωδιά"). Όμως ο Βεσπασιανός συνέδεσε το όνομά του επίσης με το Κολοσσαίο (ολοκληρώθηκε μετά το θάνατό του), οργάνωσε σχολεία και τη δημόσια διοίκηση και ξεκίνησε ένα πρόγραμμα ανοικοδόμησης στη Ρώμη και στην υπόλοιπη αυτοκρατορία. Τόσο ο Βεσπασιανός όσο και οι δύο γιοι του παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όσους μελετούν την εποχή της Κ.Δ. Και οι τρεις για παράδειγμα συνδέθηκαν με τον Ιουδαϊκό Πόλεμο, στις Πράξεις αναφέρεται η Βερενίκη, κόρη του Αγρίππα Α΄, η οποία διατηρούσε δεσμό με τον Τίτο, ο Δομιτιανός συνδέεται κατά πάσα πιθανότητα με το βιβλίο της Αποκάλυψης κτλ.). Στη σημερινή ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας Ιndependent δημοσιεύεται ένα άρθρο για την προσωπικότητα του Βεσπασιανού. Για να το διαβάσετε, πατήστε εδώ.

Το νέο τεύχος του Bibel und Kirche

Το νέο τεύχος του περιοδικού Bibel und Kirche 64:2 (2009) είναι αφιερωμένο στην Ανάσταση. Ανάμεσα στα άλλα δημοσιεύονται σε αυτό τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

Klaus u. Sabine Bieberstein, "Auferweckt gemäß cder Schrift. Das Ringen um Gottes Gerechtigkeit und die Hoffnung aud Auferweckung der Toten", 70-77
Τα νεότερα παλαιοδιαθηκικά κείμενα και άλλες αρχαίες ιουδαϊκές πηγές διασώζουν πολύ διαφορετικές μεταξύ τους παραστάσεις για το θάνατο, την μετά θάνατον ζωή και την ανάσταση. Αυτή η ποικιλία απαντά επίσης και στα κείμενα της Κ.Δ. Αυτό που αποτελεί το κοινό σημείο αναφοράς δεν είναι μία συστηματική διδασκαλία αλλά μία δυνατή λύση, ότι δηλαδή ο Θεός, ο οποίος δεν ξεχνά τους δικούς του επιθυμεί τη δικαιοσύνη. Εδώ έχει και ο λόγος περί αναστάσεως του Ιησού την ιστορική και θεολογική του θέση.

Martin Ebner, "Die Auferweckung Jesu - oder: Woran glauben Christen? Die urchristliche Osterbotschaft im Kontext zeitgenössischer Vorstellungen", 78-86
Ο λόγος περί αναστάσεως του Ιησού από τους νεκρούς είναι θεμελιώδης πρόταση πίστης του αρχέγονου χριστιανισμού. Η σημασία του κατά συνέπεια μπορεί να αποκρυπτογραφηθεί στον ορίζοντα αντίληψης των πρώτων ακροατών του. Οι μαθητές του Ιησού ερμηνεύουν τις εμφανίσεις του Ιησού με βάση τη θεμελιώδη πεποίθησή τους ότι η Βασιλεία του Θεού έχει ήδη αρχίσει. Με άλλα λόγια αποδέχονται την πίστη του Ιησού.

Ulrike Bechmann, "Der Lebenshauch Gottes. Die Verwandlungskraft des Geistes Gottes am Beispiel von Ez 37,1-14 und Joh 20,19-23", 87-92
Χωρίς την ζωηφόρα πνοή και το ζωηφόρο πνεύμα του Θεού δε μπορεί να υπάρξει ζωή! Η ruach του Θεού δίνει ζωή στην αρχή της δημιουργίας του ανθρώπου , με την ruach του Θεού οι άνθρωποι υπερνικούν το θάνατο. Τα Γεν 2,7 και Ιεζ 37 σημειώνουν συγκεκριμένες γραμμές της παλαιοδιαθηκικής πνευματολογίας, η οποία καταρχάς κατανοεί το δώρο της ζωής μέσα στον κόσμο και στη συνέχεια όμως και πέρα από το θάνατο. Η περικοπή Ιω 20,19-23 συνδέει την ανάσταση του Ιησού με τη ζωηφόρο πνοή του, η οποία χαρίζει ζωή στην κοινότητα μέσα από τη μαθητεία.

Claudia Janssen, "Mit welchem Körper werden wir auferstehen? Auferstehung und Neuschöpfung in 1 Kor 15", 93-98
Ο Θεός χαρίζει ζωή τώρα και στο μέλλον. Αυτή είναι η απάντηση του Παύλου στο ερώτημα σχετικά με την ανάσταση των σωμάτων. Η ζωή "εν Χριστώ" είναι για τον Παύλο μια ζωντανή ζωή μέσα στο χώρο ζωής του Θεού που δε μπορεί να ορισθεί πλέον από τις δομές θανάτου, οι οποίες έχουν χάσει κάθε εξουσία εξαιτίας της ανάστασης του Χριστού. .

Ulrike Metternich, "Die Seherinnen des Lichtes (Mk 16,1-8). Wie Auferstehungs- und Heilungserzählungen sich gegenseitig auslegen", 99-103
Οι ευαγγελικές διηγήσεις θεραπειών και της ανάστασης περιέχουν έναν ασυνήθιστο και εντυπωσιακό πλούτο λέξεων, οι οποίες προσπαθούν να αποδώσουν την ένταση της ανθρώπινης εμπειρίας. Έχουν ένα κοινό λεξιλόγιο, το οποίο δημιουργεί λεκτικούς χώρους για να περιγραφούν εμπειρίες της παρουσίας του Θεού, οι οποίες ξεπερνούν τα όρια του συνηθισμένου.

Το νέο τεύχος του OTSSA

Στο νέο τεύχος του Old Testament essays : journal of the Old Testament Society of South Africa 21:3 (2008) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:
  • David T. Adamo, "Reading Psalm 109 in African Christianity", 575-592
  • Phil J. Botha, "Annotated history : the implications of reading Psalm 34 in conjunction with 1 Samuel 21-26 and vice versa", 593-617
  • L.J. Claassens, "'To the captives come out and to those in darkness be free ...' : using the book of Isaiah in (American) politics?", 618-634
  • Randall Gauthier, "From formula to quotation : a study of intratextuality in the Hebrew text of the Psalms with comparisons from the LXX and Targum", 635-652
  • Louis C. Jonker, "The Chronicler's portrayal of Solomon as the king of peace within the context of the international peace discourses of the Persian era", 653-669
  • Liswanisu Kamuwanga, "Prayer for protection : a comparative perspective on the Psalms in relation to Lozi traditional prayers", 670-691
  • Matthew Michael, "Old Testament angelology and the African understanding of the spirit world : exploring the forms, motifs and descriptions", 692-712
  • Hans J. van Deventer, "Did someone say 'history'? In Africa we say 'his story'! : a study in African biblical hermeneutics with reference to the book of Daniel", 713-728
  • Willie Wessels, "Prophet, poetry and ethics : a study of Jeremiah 5:26-29", 729-744

Πέμπτη 26 Μαρτίου 2009

Δύο νέα άρθρα στο TC 13 (2008)

Στην ηλεκτρονική σελίδα του περιοδικού TC: A Journal of Biblical Textual Criticism δημοσιεύονται δύο ακόμη άρθρα που προέρχονται από τον τόμο 13 (2008) (πατήστε στον τίτλο για να βρεθείτε στο κείμενο του άρθρου):
O συγγραφέας εξετάζει το ερώτημα, εάν ο αρχέγονος Χριστιανισμός θα έπρεπε να χαρακτηρισθεί ως "η θρησκεία των βιβλίων" ή "η θρησκεία του ενός βιβλίου" και πραγματεύεται ειδικότερα τη χρήση του κώδικα στις αρχαίες χριστιανικές ομάδες.

Paola Marone, Optatus and the African Old Latin
Στο άρθρο εξετάζονται τα λεγόμενα "Αφρικανικά Παλαιολατινικά" σύμφωνα με τον Optatus. Αναλύοντας συγκεκριμένες απόψεις των παραθέσεων μέσα στο έργο Adversus donatistas (δηλ. παραθέσεις οι οποίες εμφανίζονται σε δύο παραλλαγές), η συγγραφέας αποπειράται να αναπαραστήσει τη συνάφεια μέσα στην οποία έλαβε χώρα μία αναθεώρηση του έργου.

Τετάρτη 25 Μαρτίου 2009

Συνέδριο για τον Ιστορικό Ιησού

Η Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου της Πράγας σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Princeton διοργανώνουν από τις 22 έως 24 Απριλίου 2009 την τρίτη συνάντηση για την έρευνα του ιστορικού Ιησού.
Πρόγραμμα συνεδρίου

22 Απριλίου
15.00–15.35 Opening the conference (P. Pokorný, J. Charlesworth)
15.35–16.30 L. M. McDonald: Jesus Knowledge and Use of So-called Non-canonical Texts
16.30–17.25 A. Merz: Jesus and Mara bar Sarapion on possessions: a comparison
17.40–18.20 H.-G. Bethge: Neuinterpretationen der Jesustradition in Codex Tsachos
18.20–19.00 W. Pratscher: Die Jesustraditionen im 2. Clemensbrief

23 Απριλίου

Topic: Jesus in the New Testament

09.20–10.15 G. Theissen: Historischer Jesus und kerygmatischer Christus
10.15–10.55 U. Luz: Jesus in den fruehchristlichen Briefen
11.10–11.50 P. Mareček: The Appearance of Jesus on the Road to Emmaus (Lk 24:13-35) Its Historicity and Significance
11.50–12.30 M. Ryšková: Paulus und die Tradition der Jesusworte
14.00–14.55 J. Charlesworth: The Historical Jesus in the Fourth Gospel: A Paradigm Shift
14.55–15.35 V. Vitkovskiy: Hat Jesus historische Parallelen? Methodologische Erwaegungen
Topic: Jesus and his disciples
15.50–16.30 J. Klimeš: Jesus' gradual acceptation of an identity of suffering Messiah from the point of view of psychology
16.30–17.10 E. Tsalampouni: Judas´ Death: a Case of Early Christian damnatio memoriae?

24 Απριλίου

Topic: Jesus´ Life Story
09.20–10.00 I. Gruenwald: What Does the New Testament Tell Us about the Judaism of the Time?
10.00–10.40 M. Wojciechowski: The Symbolic Acts of Jesus
10.55–11.35 S. Bǿe: Is there a relationship between Paul's idea of being "crucified with Christ" (Gal 2:19; 5:24; 6:14 Rom 6:6) and the Logia on Cross-bearing (Mt 10:38, 16:24; Mrk 8:34; Lk 9:23, 14:27)?
11.35–12.30 P. Pokorný: Jesus´ Expectation of the Kingdom of God and Post-Easter Eschatology
14.30–15.10 K. Zarras: ´Whoever Practices and Teaches´ in Mt 5:19 as Describing the Type of the Truly Righteous: Elements of an Insisting Paradigm
15.10–16.05 C. Breytenbach: From Mark´s Son of God to Jesus of Nazareth: a cul-de-sac?
16.25–17.05 T. Fornberg: Mark 9:1 – A Reference to the Transfiguration and/or the Parousia?
17.05–17.45 M. Myllykoski: The Descent of the Spirit and the Voice of the Father. The Text of Mark 1:10-11 and its Parallels

Ο David Stacey για το Κουμράν

Και η επόμενη είδηση αφορά στον αρχαιολογικό χώρο του Κουμράν. Στο ιστολόγιο The Bible and Interpretation έχει αναρτηθεί ένα άρθρο του αρχαιολόγου David Stacey, στο οποίο διατυπώνονται διάφορες σκέψεις σχετικά με τη λειτουργία του Κουμράν και τη σχέση του με τον Ηρώδη. Ο Stacey υποστηρίζει ότι το Κουμράν συνδέεται άμεσα με το οικοδομικό έργο του Ηρώδη στον Μαχαιρούντα, στη Μασάδα και στην Υρκανία. Εκεί, δηλ. στο Κουμράν, ήταν το κέντρο συγκέντρωσης και διανομής των οικοδομικών υλικών και τόπος αποθήκευσης τροφίμων για τις βασιλικές κατοικίες. Επομένως εκεί διέμενε ένας μικρός αριθμός τεχνιτών, για τους οποίους κατασκευάστηκαν εγκαταστάσεις αποθήκευσης νερού και υδροδότησης.
Για να διαβάσετε ολόκληρο το άρθρο, πατήστε εδώ.

Οι Εσσαίοι και το Κουμράν

Τις τελευταίες μέρες μεγάλη συζήτηση έχει προκληθεί στο διαδίκτυο με αφορμή τις θέσεις της Rachel Elior ότι οι Εσσαίοι στην πραγματικότητα δεν υπήρξαν ποτέ και ότι κατά συνέπεια τα κείμενα της Νεκράς Θαλάσσης δεν προέρχονται από τους εσσαϊκούς κύκλους. Η δεύτερη θέση υποστηρίζεται κι από μία άλλη μερίδα ερευνητών η Elior όμως προχώρησε περισσότερο υποστηρίζοντας ότι οι Εσσαίοι, οι οποίοι δεν αναφέρονται σε κανένα κείμενο της Νεκράς Θαλάσσης, απουσιάζουν και από τα υπόλοιπα κείμενα της ιουδαϊκής γραμματείας της αρχαιότητας. Οι μόνες αναφορές σε αυτούς υπάρχουν στον Φίλωνα, τον Ιώσηπο και τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο. Οι πληροφορίες, τις οποίες μας δίνουν, κινούνται περισσότερο στο χώρο του μύθου και στην πραγματικότητα ο ένας συγγραφέας δανείζεται από τον άλλο. Τις θέσεις της αυτές η Elior θα τις παρουσιάσει στο νέο της βιβλίο Memory and Oblivion, το οποίο θα κυκλοφορήσει κατά τον επόμενο μήνα.
Όσον αφορά στα ίδια τα κείμενα του Κουμράν η συγγραφέας θεωρεί ότι προέρχονται από ιερατικούς κύκλους της Ιερουσαλήμ, οι οποίοι συνδέονταν με τον Σαδώκ. Τα κείμενα μεταφέρθηκαν στο Κουμράν κατά το 2ο αι. π.Χ. από τους Σαδδουκαίους, μετά τη βεβήλωση του Ναού από τους Σελευκίδες (175 π.Χ.).


Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφτείτε τις παρακάτω διευθύνσεις:








BMCR βιβλιοκρισία: The Cambridge Companion to the Greek and Roman Novel

Στην ηλεκτρονική έκδοση του Bryn Mawr Critical Revies έχει αναρτηθεί η βιβλιοκρισία του εξής βιβλίου:

Τim Whitmarsh (ed.), The Cambridge Companion to the Greek and Roman Novel, Cambridge University Press: Cambridge/New York 2008.
ISBN 9780521684880.

Συντάκτης της βιβλιοκρισίας: Yun Lee Too

Για να διαβάσετε τη βιβλιοκρισία, πατήστε εδώ.

Τρίτη 24 Μαρτίου 2009

Το νέο τεύχος του JSJ

Στο νέο τεύχος του Journal for the Study of Judaism 40:2 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:


Tommaso Leoni, "The Text of Josephus's Works: An Overview", 149-184
Κατά τα τελευταία χρόνια ο Φλ. Ιώσηπος και τα έργα του έχουν αποτελέσει αντικείμενο μελέτης, καμιά όμως σύγχρονη μελέτη δεν παρέχει μία συνοπτική εισαγωγή στα έργα του. Το παρόν άρθρο έχει ως στόχο να καλύψει αυτό το σημαντικό κενό εξετάζοντας τους διάφορους τύπους μαρτύρων (π.χ. τα κύρια ελληνικά χειρόγραφα, τις αρχαίες λατινικές μεταφράσεις και την έμμεση παράδοση), επάνω στους οποίους στηρίζεται το κείμενο του Ιωσήπου.

Annette Yoshiko Reed, "The Construction and Subversion of Patriarchal Perfection: Abraham and Exemplarity in Philo, Josephus, and the Testament of Abraham", 185-212
Στο διάλογο με τη σύγχρονη έρευνα για τη ρωμαϊκή έκφραση του παραδείγματος, το άρθρο εξετάζει τον τρόπο που παρουσιάζεται ο Αβραάμ μέσα σε επιλεγμένες πηγές από τον πρώτο αι. και τις αρχ. του 2ου αι. μ.Χ. Στο πρώτο μέρος του άρθρου εξετάζονται οι αναφορές στον πατριάρχη μέσα στα κείμενα του Φίλωνα και του Ιωσήπου υπό το φως της μεταμόρφωσης που υπέστησαν οι ελληνικές ιδέες για το παράδειγμα σε Ρωμαίους συγγραφείς όπως ο Πολύβιος, ο Λίγιος ή Βαλέριος Μάξιμος. Στο δεύτερο μέρος η αντιστροφή του παραδείγματος του Αβραάμ στη Διαθήκη του Αβραάμ εξετάζεται σε σχέση προς τον τρόπο που παρουσιάζονται σπουδαίες μορφές στην Apocolocyntosis και στη 10η Σάτιρα του Ιουβενάλη. Αντιδιαστέλλοντας τον τρόπο που παρουσιάζεται το παράδειγμα σε σύγχρονες ρωμαϊκές και ιουδαϊκές πηγές, το άρθρο διερευνά τον παράλληλο τρόπο κατανόησης της δύναμης του παρελθόντος και καταδεικνύει πώς ρωμαϊκά και ιουδαϊκά κείμενα υιοθέτησαν τα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού για για εκφράσουν νέες μορφές τοπικής περηφάνειας, εθνικής ιδιαιτερότητας και πολιτιστικής αντίστασης.

Steven Weitzman, "Warring against Terror The War Scroll and the Mobilization of Emotion", 213-241
Ενώ η παλαιότερη έρευνα επισήμανε ότι η τακτική και τα όπλα που ορίζονται στον Κύλινδρο του Πολέμου, ομοιάζουν εκείνα, που χρησιμοποιούσε ο ελληνικός και ο ρωμαϊκός στρατός, εξέφρασε επιφυλάξεις για το εάν το χειρόγραφο έδινε οδηγίες για πραγματικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, διότι το σχέδιο μάχης που προτείνει δεν έχει πρακτική εφαρμογή. Κατέληξε επομένως στο συμπέρασμα ότι το κείμενο προϋποθέτει μία σύγκρουση, η οποία στηρίζεται στην πνευματική και υπερφυσική βοήθεια. Το άρθρο επιχειρεί επανεκτίμηση του ρόλου που διαδραμάτισε ο Κύλινδρος του Πολέμου στην αρχαία ιουδαϊκή στρατιωτική πρακτική και διαβάζει το κείμενο υπό το φως των ελληνορωμαϊκών θεωριών για τον τρόπο που κανείς πρέπει να χρησιμοποιεί αποτελεσματικά το συναίσθημα στη μάχη. Στρατιωτικοί συγγραφείς, όπως ο Ξενοφών και ο Ιούλιος Καίσαρας, αναγνώριζαν την ιδέα της ψυχολογίας του στρατεύματος ως μία σημαντική παράμετρο στρατιωτικής τακτικής, η οποία μπορούσε να χειραγωγηθεί μέσω τελετουργικών και υπερφυσικών οιωνών. Ο Κύλινδρος του Πολέμου αντικατοπτρίζει αυτές τις πρακτικές με έναν τρόπο που υποστηρίζει την ανάγνωσή του ως μία παρόμοια προσπάθεια χειραγώγησης της ψυχολογίας του στρατεύματος, η οποία προκύπτει από την επίδραση και ίσως και την αντίδραση απέναντι στις ελληνορωμαϊκές στρατιωτικές πρακτικές.


Ronald Charles, "Hybridity and the Letter of Aristeas", 242-259
Το άρθρο εξετάζει πώς η σύνθετη ιδέα της υβριδικότητας, όπως αυτή αναπτύχθηκε από τον Homi K. Bhabha, μπορεί να ρίξει φως στην επιστολή Αριστέα. Μέσα στην αφήγηση αυτής της αρχαίας ιουδαϊκής ιστορίας ανακαλύπτει κανείς μία τολμηρή προσπάθεια από τη μεριά του συγγραφέα να ενσωματώσει τα καλύτερα στοιχεία των δύο πολιτισμών και τρόπων σκέψης -του Ιουδαϊσμού και του Ελληνισμού - μέσα στους οποίους ζούσε η κοινότητά του στην Αλεξάνδρεια. Με σκοπό να κατανοηθούν οι δυναμικές της υβριδικής κατάστασης, που αντικατοπτρίζει η Επιστολή Αριστέα, μέσα στην αμφισημία τους, αυτό το άρθρο υποστηρίζει ότι οι πολλαπλοί φορείς που εκπροσωπούν μία συγκεκριμένη εκδοχή της ιουδαϊκής ταυτότητας σε αυτήν την κοινωνική κατάσταση της Διασποράς μπορούν να κατανοηθούν καλύτερα μέσα από μορφές υπολογισμένων συμβιβασμών, συνετών προσχωρήσεων και εξιδανικευμένης μνήμης.

Eyal Ben Eliyahu, "The Rabbinic Polemic against Sanctification of Sites", 260-280
Ο χαρακτηρισμός ως ιερών διαφόρων τόπων στην αρχαιότητα δεν περιοριζόταν ούτε σε μία συγκεκριμένη εθνική ή θρησκευτική ομάδα ούτε σε μία συγκεκριμένη γεωγραφική τοποθεσία, αλλά μάλλον εφαρμοζόταν από μία μεγάλη ομάδα σε σχέση με διάφορες τοποθεσίες. Αντίθετα προς αυτές τις απόψεις οι ραββίνοι έκαναν σαφείς και σύντομες δηλώσεις, όσον αφορά την ιερότητα της Ιερουσαλήμ και του όρους του Ναού και αρνήθηκαν την ιδέα ύπαρξης ιερών τόπων έξω από την Ιερουσαλήμ. Οι ραββίνοι αγωνίστηκαν για το βιβλικό "ιερό όρος" καθώς επίσης και ενάντια σε τοποθεσίες που μπορούσαν να θεωρηθούν ιερές με βάση τη βιβλική αφήγηση.
Η ανακάλυψη αυτής της πολεμικής διαφωτίζει και προσφέρει μία εξήγηση για πολλά απίθανα κείμενα στην πρώιμη ραββινική γραμματεία, τα οποία μειώνουν την αξία των υψηλών τόπων και των "τόπων μνήμης" στη γη του Ισραήλ. Τα παραδείγματα, τα οποία προέρχονται από διάφορα στρώματα της πρώιμης ραββινικής γραμματείας, αποκαλύπτουν μία εκπληκτική συμφωνία των ραββίνων σε αυτό το ζήτημα.

Το νέο τεύχος του Ricerche storico bibliche

Στο νέο τεύχος του Ricerche storico bibliche 21:1 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

  • Gian L. Prato, "Religione biblica e religione storica dell'antico Israele : le aporie della ricerca e la metodologia del confronto", 5-23
  • Francesco Cocco, "Il processo di centralizzazione delle istituzioni religiose e culturali", 25-36
  • Ida Oggiano, "Spazio sacro e architettura religiosa : l'archeologia e la centralizzazione del culto", 37-54
  • Paolo Merlo, "Il profetismo nel Vicino Oriente antico : panoramica di un fenomeno e difficoltà comparative", 55-83
  • Maria G. Biga, "La diffusione del culto aniconico nel Mediterraneo orientale e nel mondo semitico-occidentale dal III al I millennio a.C.", 99-121
  • Jean L. Ska, "La Legge come strumento di comunicazione divina e controllo istituzionale : Mosè lo scriba e il libro della Legge", 123-144
  • Flavio DallaVecchia, "Un dio esclusivo e un popolo suo : giustificazione teologica di un'identità etnico-religiosa", 145-167
  • Riccardo Contini, "Gli ebrei di Elefantina : un esempio emblematico di religione non biblica", 169-195
  • Claudio Balzaretti, "La storiografia maccabaica come primo esempio storico di una religione 'biblica'", 197-238