«Φοβούμενοι τον θεόν»: ιστορική πραγματικότητα ή ερμηνευτική κατασκευή; / “God-Fearers”: Historical Reality or Interpretive Construct?

Το πρόσφατο σύντομο άρθρο του Thomas A. Robinson (Ομ. Καθηγητή, Πανεπιστήμιο του Lethbridge), που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation, επανέρχεται σε ένα παλιό αλλά εξαιρετικά σημαντικό ερώτημα που αφορά τη διάδοση του Χριστιανισμού κατά το β΄ ήμισυ του 1ου αι. και τον 2ο αι. μ.Χ.: πόσο ασφαλής ιστορικά είναι η υπόθεση ύπαρξης των «φοβουμένων/σεβομένων τὸν θεόν», δηλαδή μιας ομάδας εθνικών που έλκονταν από τον Ιουδαϊσμό και σύχναζαν στις συναγωγές της Διασποράς χωρίς όμως να γίνονται προσήλυτοι; Ο Robinson αμφισβητεί τη θέση περί ύπαρξης μιας πολυπληθούς τέτοιας ομάδας εθνικών, οι οποίοι θεωρείται ότι αποτέλεσαν και τη δεξαμενή από την οποία ο Χριστιανισμός άντλησε τα πρώτα μέλη του. Πρόκειται για μια κριτική, την οποία ο Robinson ανέπτυξε διεξοδικότερα στη μονογραφία του Revisiting the God-fearer Thesis in the Development of Early Christianity (LNTS 713· London: T&T Clark, 2025).

Στο ηλεκτρονικό του άρθρο ο Robinson παραθέτει συνοπτικά τα επιχειρήματά του: α) η ρευστή και μη τεχνική χρήση των όρων «φοβούμενοι τὸν θεὸν»  και «θεοσεβεῖς»  σε κείμενα και επιγραφές της αρχαιότητας, β) η έλλειψη αρχαιολογικών και επιγραφικών μαρτυριών, γ) το ζήτημα της πρόσβασης στη μετάφραση των Ο΄ από τα μέλη των χριστιανικών κοινοτήτων, δ) η σχέση των «φοβουμένων» προς τις ιουδαϊκές κοινότητες της Διασποράς. Μέσα από τη συζήτηση των επιμέρους ζητημάτων ο Robinson μας υποχρεώνει να ξαναδούμε κριτικά ένα ερμηνευτικό σχήμα (Ιουδαίοι->φοβούμενοι->Εκκλησία) το οποίο σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητο.

Ο Robinson έχει δίκαιο όσον αφορά τη ρευστότητα και την ασάφεια της ορολογίας που χαρακτηρίζει αυτήν την ομάδα εθνικών. Χωρίς να δεχθούμε την ύπαρξη μιας αναγνωρίσιμης ομάδας με σαφή όρια, δε θα πρέπει να απορρίψουμε την πιθανότητα σύνδεσης μιας ομάδας εθνικών (πιθανόν ολιγάριθμης) με τις συναγωγές της Διασποράς. Οι λιγοστές επιγραφές κυρίως από τη Μ. Ασία βεβαιώνουν την παρουσία τέτοιων εθνικών που λειτουργούν ως ευεργέτες αυτών των ιουδαϊκών κοινοτήτων. Η ρευστότητα της ορολογίας δεν συνεπάγεται ανυπαρξία, και η ανεξάρτητη προσέλκυση των εθνικών στην Εκκλησία συνυπάρχει άνετα με ένα υπαρκτό — αν και αμφίσημο — φαινόμενο εθνικών φιλικά διακείμενων προς τη Συναγωγή.

Στη μονογραφία του ο Robinson αντιπροτείνει ότι η κύρια δεξαμενή του πρώιμου χριστιανισμού δεν ήταν αυτοί οι λιγοστοί θεοσεβείς αλλά οι “raw pagans”, όπως τους ονομάζει, οι «αδιαμεσολάβητοι», δηλαδή εθνικοί που δεν έχουν καμιά επαφή ή κανένα ενδιαφέρον για τον Ιουδαϊσμό. Αυτή η θέση του Robinson συγκλίνει προς τα συμπεράσματα του ερευνητικού προγράμματος “Redescribing the Ancient World”, όπου υποστηρίζεται ότι ο εθνικός κόσμος της αρχαιότητας δεν ήταν ένας παρηκμασμένος και απογοητευμένος θρησκευτικά, αλλά ένας κόσμος θρησκευτικά ανήσυχος. Φαινόμενα «ενοθεϊσμού» ή «μεγαθεϊσμού», όπως η λατρεία του Οσίου και του Δικαίου ή του Θεού Υψίστου αλλά και αφιερώσεις στις συμβατικές θεότητες του ελληνορωμαϊκού κόσμου αναδεικνύουν αυτήν την πραγματικότητα. Στη διατριβή μου με αφορμή τη λατρεία του Θεού Υψίστου στη ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη (Η Μακεδονία στην εποχή της Καινής Διαθήκης, 1999) είχα επίσης υποστηρίξει αυτήν τη ρευστότητα κι είχα αποσυνδέσει τη συγκεκριμένη λατρεία στη Θεσσαλονίκη από την ιουδαϊκή επιρροή. Πολλοί εθνικοί διέθεταν ήδη τις θρησκευτικές προϋποθέσεις για να δεχθούν το κήρυγμα του χριστιανισμού χωρίς την προηγούμενη διαμεσολάβηση της συναγωγής. Βέβαια εδώ θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί. Θα πρέπει να αναγνωρίσουμε το σύνθετο χαρακτήρα της θρησκευτικής ζωής του αρχαίου κόσμου, τη δυνατότητα συναντήσεων και συγκλίσεων θρησκευτικών ιδεών και εμπειριών μέσα σε έναν πολυπολιτισμικό κόσμο καθώς –κι αυτό, νομίζω, είναι εξαιρετικά σημαντικό- τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η θρησκευτική ζωή από τόπο σε τόπο. Αυτή η τοπικότητα συχνά δε λαμβάνεται υπόψη και αυτό αποτελεί, θεωρώ, ένα μειονέκτημα και της θέσης του Robinson.  

Σε κάθε περίπτωση, όμως,  τόσο το άρθρο όσο και το βιβλίο του Robinson αξίζουν να διαβαστούν, γιατί χωρίς να δίνει οριστικές απαντήσεις επισημαίνει τον κίνδυνο των υπεραπλουστεύσεων. Ίσως, τελικά, χρειάζεται να μιλάμε λιγότερο για μια συμπαγή ομάδα “god-fearers” και περισσότερο για ένα φάσμα σχέσεων εθνικών με τον Ιουδαϊσμό της διασποράς. Χωρίς να λύνει όλα τα προβλήματα, αυτή η μετατόπιση της ερευνητικής μας εστίασης οδηγεί σε μια πιο προσεκτική και ιστορικά νηφάλια ανάγνωση των πηγών.

Thomas A. Robinson, "Revisiting the God-Fearers"

---------------------

[ENG] 

The recent short article by Thomas A. Robinson (Emeritus Professor, University of Lethbridge), published on the website The Bible and Interpretation, returns to an old but exceptionally important question concerning the spread of Christianity during the second half of the first and the second century CE: how historically secure is the assumption of the existence of the "God-fearers/God-worshippers" (phoboumenoi/sebomenoi ton theon) — that is, of a group of Gentiles who were attracted to Judaism and frequented the diaspora synagogues without, however, becoming proselytes? Robinson contests the thesis of the existence of a sizeable such group of Gentiles, who are held to have constituted the reservoir from which Christianity drew its first members. This is a critique that Robinson develops more extensively in his monograph Revisiting the God-fearer Thesis in the Development of Early Christianity (LNTS 713; London: T&T Clark, 2025).

In his online article, Robinson presents his arguments in summary form: (a) the fluid and non-technical use of the terms phoboumenoi ton theon and theosebeis in ancient texts and inscriptions; (b) the scarcity of archaeological and epigraphic evidence; (c) the question of access to the Septuagint on the part of members of the Christian communities; and (d) the relationship of the "God-fearers" to the Jewish communities of the diaspora. Through his discussion of these individual issues, Robinson obliges us to reconsider critically an interpretive scheme (Jews → God-fearers → Church) which today is treated as almost self-evident.

Robinson is right about the fluidity and imprecision of the terminology that characterises this group of Gentiles. Without accepting the existence of a recognisable group with clear boundaries, we should not dismiss the possibility of a connection between a group of Gentiles (probably small in number) and the synagogues of the diaspora. The few inscriptions, mainly from Asia Minor, do attest the presence of such Gentiles acting as benefactors of these Jewish communities. Terminological fluidity does not entail non-existence, and the independent attraction of Gentiles to the Church coexists comfortably with a real — if ambiguous — phenomenon of Gentiles sympathetically disposed towards the synagogue.

In his monograph, Robinson counter-proposes that the main reservoir of early Christianity was not these few theosebeis but the "raw pagans," as he calls them — Gentiles with no contact with or interest in Judaism whatsoever. This position of Robinson's converges with the conclusions of the research programme Redescribing the Ancient World, in which it is argued that the pagan world of antiquity was not religiously decadent and disillusioned but rather one of religious unrest. Phenomena of "henotheism" or "megatheism," such as the cult of Hosios kai Dikaios or of Theos Hypsistos, but also dedications to the conventional deities of the Graeco-Roman world, bring this reality into view. In my doctoral dissertation, taking the cult of Theos Hypsistos in Roman Thessalonica as my point of departure (Macedonia in the Era of the New Testament, 1999), I too had argued for this fluidity and had dissociated the specific cult in Thessalonica from Jewish influence. Many Gentiles already possessed the religious prerequisites to receive the Christian proclamation without prior synagogal mediation. Here, of course, we must proceed with considerable caution. We need to recognise the composite character of religious life in the ancient world, the possibility of encounters and convergences of religious ideas and experiences within a multicultural world, and — this, I think, is of particular importance — the distinctive features that religious life presents from place to place. This local dimension is often left out of account, and this, in my view, is a weakness of Robinson's position as well.

In any case, both Robinson's article and his book deserve to be read, because, without offering definitive answers, he draws attention to the dangers of oversimplification. Perhaps, in the end, we need to speak less of a compact "God-fearer" group and more of a spectrum of relationships between Gentiles and the Judaism of the diaspora. Without resolving all the problems, this shift in our research focus leads to a more careful and historically sober reading of the sources.

Thomas A. Robinson, "Revisiting the God-Fearers"