Άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο Communio Viatorum / Articles of biblical interest in the new issue of Communio Viatorum

Στο νέο τεύχος του Communio viatorum 50:3 (2008) δημοσιεύονται μεταξύ άλλων και τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Filip Capek, "History and/or Old Testament theology : the question of the "traditioning process" from a Prague perspective", 276-284
• Petr Sláma, "Beyond, before and within the text of the Bible : on the history and its importance for Old Testament theology ; the case of Slavomil C. Danek (1885-1946)", 285-299
• György Benyik, "Biblical studies in Hungary today and in the past", 300-312
• Márta Cserháti, "The insider/outsider debate and the study of the Bible", 313-322
• Miroslav Varšo, "Interest (usury) and its variations in the biblical law codices", 323-338
• Uwe F. Bauer, "Vom positiven Umgang mit Feinden", 339-347

Επίσης στο τεύχος 51:1 (2009) δημοσιεύεται το εξής άρθρο:

• Tim Noble, "'He's not the Messiah!' : two negative film christologies - 'Life of Brian' and 'The passion of the Christ'", 89-105

Βιβλιοκρισίες στο RBL 19/8/2009

Στη νέα έκδοση της Review of Biblical Literature δημοσιεύονται οι εξής βιβλιοκρισίες:

Bill T. Arnold, Genesis
Reviewed by Jan-Wim Wesselius

Margaret Barker, The Hidden Tradition of the Kingdom of God
Reviewed by Benedict Thomas Viviano, O.P.

Adam Green, King Saul: The True History of the First Messiah
Reviewed by Ralph K. Hawkins

Sοren Holst, Verbs and War Scroll: Studies in the Hebrew Verbal System and the Qumran War Scrolls
Reviewed by Francis Dalrymple-Hamilton

Hans-Josef Klauck, The Apocryphal Acts of the Apostles: An Introduction
Reviewed by Paul Dilley

Bernard M. Levinson, "The Right Chorale": Studies in Biblical Law and Interpretation
Reviewed by J. Glen Taylor

Darian Lockett, Purity and Worldview in the Epistle of James
Reviewed by John C. Poirier

Daniel Marguerat, ed., Introduction au Nouveau Testament: Son histoire, son écriture, sa théologie
Reviewed by V. Henry T. Nguyen

Steve Mason, Flavius Josephus: Translation and Commentary: Vol. 1b: Judean War 2
Reviewed by Marcus Sigismund

Francis J. Moloney, Life of Jesus in Icons: From the "Bible of Tbilisi"
Reviewed by V. Henry T. Nguyen

Martti Nissinen and Risto Uro, eds., Sacred Marriages: The Divine-Human Sexual Metaphor from Sumer to Early Christianity
Reviewed by Lena-Sofia Tiemeyer

Jacobine G. Oudshoorn, The Relationship between Roman and Local Law in the Babatha and Salome Komaise Archives: General Analysis and Three Case Studies on Law of Succession, Guardianship and Marriage
Reviewed by Judith Evans Grubbs

Kuo-Wei Peng, Hate the Evil, Hold Fast to the Good: Structuring Romans 12.1-15.1
Reviewed by Derek R. Brown

Per Ronnegerd, Threads and Images: The Use of Scripture in Apophthegmata Patrum
Reviewed by Mark DelCogliano

Eckhard J. Schnabel, Paul the Missionary: Realities, Strategies and Methods
Reviewed by Torrey Seland

Το νέο τεύχος του BN / The new issue of BN

Στο νέο τεύχος του περιοδικού Biblische Notizen 142 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

Michel Avioz, "What Happened at Megiddo? Josiah's Death as Described in the Book of Kings", 5-12

Οι ερμηνευτές που μελέτησαν την ιστορία του θανάτου του Ιωσία στο 2 Βασ 23,29-30 συζήτησαν διάφορα προβλήματα που προκύπτουν από αυτήν τη διήγηση: έλαβε χώρα μία μάχη μεταξύ του Ιωσία και του βασιλιά της Αιγύπτου και σύμφωνα με τη διήγηση των Βασιλειών; Η εκδοχή των Χρονικών στηρίζεται σε εκείνη των Βασιλειών ή προέρχεται από κάποια άλλη πηγή; Στο άρθρο ο συγγραφέας ασχολείται αποκλειστικά με το πρώτο ερώτημα. Στόχος του είναι να καταδείξει ότι με βάση την αφήγηση των Βασιλειών και των Χρονικών ο Ιωσίας πέθανε στη μάχη. Γι' αυτό προτείνει μία ανάλυση της αφήγησης των Βασιλειών για το θάνατο του Ιωσία χωρίς να λαμβάνει υπόψη εκείνη των Χρονικών.

Joachim Eck, "Bilden Jes 6,1-11 und 1 Kön 22,19-22 eine Gattung? Ein umfassender exegetischer Vergleich. Teil 2", 13-32
Παρά τις επιφανειακές ομοιότητες τα Ησ 6 και 1 Βασ 22,19-22 δεν ανήκουν στο ίδιο φιλολογικό είδος, καθώς διαφέρουν ουσιαστικά στη μορφή, στη δομή και στη σκέψη. Το 1 Βασ 22,19-22 είναι μια αφήγηση ανάθεσης αποστολής με την αντικειμενική μαρτυρία ενός ανεξάρτητου προφήτη για τον ανταγωνισμό μεταξύ του Γιαχβέ και του Αχάβ. Η αφήγηση της κλήσης στο Ησ 6 είναι μία προσωπική μαρτυρία για τη βασιλεία του Γιαχβέ, τη μοιραία αδυναμία του λαού να την αναγνωρίσει και τη σωτηρία του προφήτη, όταν γίνεται ο εκπρόσωπος του Γιαχβέ για να προκαλέσει την πνευματική σκλήρυνση του λαού.

Wolfgang Schütte, "Eine vormasoretische Textaneignung in der Hoseaschrift?", 33-38

Beat Weber, "Ein neues Lied", 39-46

Η έκφραση "άσμα καινόν" απαντά στην Π.Δ. στα Ησ 42,10. Ψα 33,3. 40,4. 96,1. 98,1. 144,9. 149,1. Το παρόν άρθρο δεν επικεντρώνεται στην καινότητα αυτή καθαυτή αλλά στην αντίθεση προς ένα παλαιότερο άσμα, το οποίο μπορεί να υπονοεί η φράση. Υποστηρίζεται ότι τα "καινά άσματα" παραπέμπουν στο Έξ 15,1-18.21, στην αρχετυπική απάντηση του Ισραήλ στην αρχική πράξη σωτηρίας. Αυτό το άσμα προσαρμόστηκε και μεταμορφώθηκε με σκοπό να υμνηθεί η συνέχεια των πράξεων του Γιαχβέ μέσα στη δημιουργία και ιστορία.

Csaba Balogh, "שיד or שדי ? A Note on Isaiah 33,12", 47-52
To άρθρο πραγματεύεται το μασωριτικό κείμενο του Ησ 33,12 και υποστηρίζει ότι ο στίχος "τα έθνη θα καούν και θα γίνουν ασβέστης (שיד) είναι πολύ δύσκολος σε αυτήν τη συνάφεια και διαταράσσει τον παραλληλισμό που περιγράφει την πτώση των εχθρών του Ισραήλ με εικόνες από το φυτικό βασίλειο (στ. 11-12). Συχνά βέβαια το Αμώς 2,1 θεωρείται παράλληλο στο Ησ 33,12, αυτός όμως ο συσχετισμός καθίσταται δύσκολος εξαιτίας των ουσιαστικών διαφορών μεταξύ των δύο κειμένων. Γι΄ αυτόν το λόγο εδώ προτείνεται να ακολουθηθεί στην περίπτωση του Ησ 33,12 το κείμενο των Ο΄, όπου αντί για "ασβέστης" (שיד) παραδίδεται "αγρός, χωράφι" (שדי). Αυτή η διόρθωση (μετάθεσις) στηρίζεται επίσης κατά πάσα πιθανότητα από μία άλλη, ανεξάρτητη παράδοση του ταργκούμ. Η μεταφορά του καμένου αγρού έχει βιβλικά παράλληλα και είναι γνωστή και από την αγροτική ζωή της Εγγύς Ανατολής.

Thomas Elßner, "Eine problematische Übersetzung von Ester 8,11 und der Codex Sinaiticus", 53-62
H μελέτη του R. Kessler κατέδειξε ότι η μετάφραση του Εσθήρ 8,11 δεν είναι ορθή και χωρίς νόημα στις περισσότερες γερμανικές μεταφράσεις, όπως για παράδειγμα στη λεγόμενη Einheitsübersetzung. Όπως υποστηρίζει ο Κessler ο Σιναϊτικός Κώδικας θα μπορούσε να βοηθήσει στη σωστή μετάφραση του χωρίου. Το πρόβλημα ωστόσο συνίσταται στο ότι από όλες τις υπόλοιπες αρχαίες ελληνικές μεταφράσεις μόνο εκείνη του Σιναϊτικού επιβεβαιώνει την υπόθεση του Kessler. Επιπλέον το τμήμα πασαν κτλ. του αρχαίου κειμένου, το οποίο σχετίζεται με το Εσθήρ 8,11, δεν είναι διόρθωση του κειμένου αλλά μία συμπληρωματική σημείωση στο περιθώριο, η οποία αργότερα πέρασε στο κείμενο. Οι υπομνηματιστές δεν έλαβαν ή δε μπορούσαν να λάβουν υπόψη το απαρέμφατο του ρήματος "καταστρέφω, εξαφανίζω, σφαγιάζω". Επομένως οδηγείται κανείς στην υπόθεση ότι αυτά τα απαρέμφατα δεν λήφθηκαν εδώ υπόψη, επειδή θα μπορούσαν να αλλοιώσουν το ύφος του διατάγματος στο Εσθήρ 8,12α-χ, κάτι που δεν ισχύει για το τμήμα πάσαν κτλ.

Manfred Görg, "Zur Edition einer Inschrift des Assyrerkönigs Tukulti-Ninutra I", 63-66
Οι πρόσφατες μελέτες στο WdO σχετικά με τη "Μεγάλη επιγραφή του Tukulti - Ninutra I από το ανάκτορο της Assur" του M.P. Streck δεν προσφέρουν μία νέα έκδοση ολόκληρης της επιγραφής, αλλά παρέχουν σημαντικές φιλολογικές και σημασιολογικές διευκρινίσεις μαζί με διορθώσεις προηγούμενων αναγνώσεων, οι οποίες είναι ως ένα βαθμό γνωστές.

Martin Staszak, "Zu einer Lesart und dem historischen Hintergrund des Fragments B der Stele von Tel Dan", 67-78
Ta δύο αποσπάσματα Β1 και Β2 της στήλης του Tel Dan δε μπορούν να αναγνωσθούν μαζί με το μεγαλύτερο απόσπασμα Α ως ένα συνεχές κείμενο, αλλά είναι τμήματα της κατώτερης άκρης της στήλης, ενώ το Α προέρχεται από το άνω τμήμα της επιγραφής. Ενώ η μετάφραση και η ερμηνεία του DAN B καθίσταται ακόμη δυσκολότερη από αυτό, είναι δυνατή μία κατανόηση της επιγραφής μέσω της αιτιολογικής ανάγνωσης των δύο αορίστων στους στ. 3 και 5. Μαζί με τα αποσπάσματα που περιέχουν τα δύο ονόματα, τα οποία μπορεί να είναι εκείνα του Ιωράμ και του Αχαζία, μπορούμε να υποθέσουμε ότι στο απόσπασμα Β ο βασιλιάς Αζαήλ δικαιολογεί το πραξικόπημά του υποστηρίζοντας ότι ο θεός Αδάδ τον κατέστησε βασιλέα, ενώ στο απόσπασμα Α μιλά ο γιος του Bar Hadad II. Επομένως η στήλη του Tel Dan φαίνεται να αναφέρεται στις αραμαϊκές παραδόσεις, οι οποίες πιθανόν να επηρέασαν τη βιβλική ιστορία για τον Ελισσαίο, ο οποίος "ανακήρυξε" τον Αζαήλ βασιλέα κατά την επίσκεψή του στη Δαμασκό (2 Βασ 8,7-15).

Αnke Joisten-Prushke, "Über den wissenschaftlichen Umgang mit den aramäischen Papyri und Ostraka von Elephantine", 79-98
Στο παρόν άρθρο η συγγραφέας πραγματεύεται την προσέγγιση του Bezazel Porten στην ανάγνωση των παπύρων και οστράκων, την οποία παρουσιάζει στο εγχειρίδιό του Aramaic Documents και κάνει κάποια γενικά σχόλια για την παρουσίαση των παπύρων και οστράκων από την Ελεφαντίνη. Στη συνέχεια θέτει ερωτήματα σχετικά με τα αραμαϊκά κείμενα τα οποία ανακαλύφθηκαν ή επανανακαλύφθηκαν από τη δεκαετία του 1970 κι εξής. Καταγράφονται οι νέοι συνδυασμοί και ανακατατάξεις των σπαραγμάτων παπύρων, τους οποίους προτείνει ο Porten και γίνονται και κάποια κριτικά σχόλια. Τέλος με τη βοήθεια του παραδείγματος του πάπυρου Sachau 18, καταδεικνύεται ότι μία νέα ματιά στα πρωτότυπα των μουσείων θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέα συμπεράσματα.

Markus Lau, "Entlang des Weges gesät - doch nicht vergebens! : eine Notiz zu Mk 4,4 im Licht von Mk 10,46", 99-103
Στο άρθρο σημειώνεται η εσωτερική διακειμενική σχέση μεταξύ των Μκ 4,4.15 και 10,46, η οποία εξασφαλίζεται από την έκφραση παρὰ τὴν ὁδόν. Με βάση αυτό το υπόβαθρο η παραβολή του Σπορέως (Μκ 4,1-9) κατανοείται ως μία ιστορία της ελπίδας όσον αφορά στη διάδοση του λόγου του Θεού. Σύμφωνα με το Μκ 10,46 ακόμη και σπόρος που πέφτει δίπλα στο δρόμο δεν καταδικάζεται αυτόματα ή χάνεται (σε αντίθεση προς τη λογική του Μκ 4,4.15). Ο πιστός Βαρτίμαιος που κάθεται στην άκρη του δρόμου είναι ένα παράδειγμα γι' αυτό.

Ulrich Kellermann, "Die Klage der Witwe : Anmerkungen zu möglichen sozialen und rechtlichen Hintergründen von Lukas 18,2-5", 105-117
Η αφήγηση της παραβολής του Λκ 18,2-8 αντικατοπτρίζει σε πολλές λεπτομέρειές της την χαρακτηριστική κοινωνική και νομική κατάσταση της χήρας στην εποχή του Ιησού, που πρέπει να πολεμήσει για τα δικαιώματά της. Πολυάριθμα παραδείγματα της αδικίας που διαπράχθηκε εις βάρος της απαντούν στην εβραϊκή βίβλο και στα αρχαία ιουδαϊκά και ραββινικά κείμενα.

Rainer Schwindt, "Der Klageruf der Märtyrer : exegetische und theologische Überlegungen zu Offb 6,9-11 ; Teil 2", 119-130
Η κραυγή των ψυχών προς το Θεό στο Αποκ 6,10 που τον καλεί να πάρει εκδίκηση για το αίμα δεν εναρμονίζεται προς τη συνάφεια της Καινής Διαθήκης, όπου γίνεται λόγος για την αγάπη προς τους εχθρούς και για την άνευ όρων συμφιλίωση. Η βιβλική προϊστορία αυτής της εικόνας παραπέμπει στο παράδειγμα της θεϊκής τάξης της ζωής. Η διατάραξη αυτής της τάξης αφορά στην αγιότητα του Θεού. Η κραυγή για εκδίκηση των μαρτύρων του αίματος είναι μέρος της ιστορίας σύγκρουσης και δοκιμασίας που εντάσσεται στη συνάφεια της παγκόσμιας δομής μέσω εικόνων που υπερβαίνουν την ιστορία. Σε αυτήν τη δομή οι εποχές της λατρευτικής επιβεβαίωσης και συμμετοχής στη σωτηρία εναλλάσσονται με εποχές ανθρώπινης στράτευσης και θεϊκής κρίσης. Με βάση αυτό το υπόβαθρο αποδεικνύεται η κραυγή των μαρτύρων κλειδί για τη σωτηριολογία και τη θεολογία της ιστορίας του βιβλίου της Αποκάλυψης.

Δύο νέα ψηφιοποιημένα χειρόγραφα στο CSNTM / Two new digitized manuscripts on CSNTM

Από το ιστολόγιο Evangelical Textual Criticism πληροφορούμαστε ότι δύο νέα, μη καταλογογραφημένα χειρόγραφα έχουν αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του CSNTM. Πρόκειται για ένα χειρόγραφο του 11ου αι. που φυλάσσεται στο Christ's College στο Cambridge και περιέχει τμήμα του κατά Ιωάννην ευαγγελίου κι ένα χειρόγραφο του 10ου αι. που φυλάσσεται σε ιδιωτική συλλογή στην Αγγλία και είναι ένα μικρογράμματο χειρόγραφο 284 φύλλων που περιέχει τα κείμενα των ευαγγελίων. Για να δείτε τα ψηφιοποιημένα κείμενα, θα πρέπει να επιλέξετε "Manuscripts" στη σελίδα του CSNTM και να τα αναζητήσετε στον κατάλογο.

Ιστορικότητα και ιστορία στο νέο τεύχος του EvTh / Historicity and history in the recent issue of EvTh

Το νέο τεύχος του περιοδικού Evangelische Theologie 2009.3 είναι αφιερωμένο στο θέμα της ιστορικότητας και της αντίληψης της ιστορίας καθώς και στην επίδραση που μπορεί να ασκήσει ο επαναπροσδιορισμός αυτών των δύο εννοιών στη βιβλική επιστήμη.
Όπως σημειώνει ο Ulrich Lutz, ο οποίος προλογίζει το συγκεκριμένο τεύχος, το μοντέλο της ιστορικότητας, το οποίο εισήγαγε ο Leopold von Ranke, και το οποίο επικράτησε στην έρευνα μέχρι και τα μέσα του 20ου αι. αμφισβητείται σήμερα σοβαρά και έχει στο μεγαλύτερο βαθμό εγκαταλειφθεί από τους ιστορικούς αλλά και τους βιβλικούς επιστήμονες. Στο τεύχος παρουσιάζονται οι νέες τάσεις στη συζήτηση της ιστορικότητας και της ιστορίας και παρουσιάζονται παραδείγματα εφαρμογής τους στα βιβλικά κείμενα:

• Peter Lampe, "Der Modellfall Auferstehung Jesu. Zu einer konstruktivistischen Theorie der Geschichtsschreibung", 186-193
• Ulrich Lutz, "Geschichte und Wahrheit im Matthäusevangelium. Das Problem der narrativen Fiktionen", 194-208
• Philipp Stoellger, "Glaube als Geschichte – Religion als Gedächtnis. Vom Nutzen und Vorteil der Historie für den Glauben", 209-224

Κατά τις επόμενες μέρες θα παρουσιάσουμε τα κύρια σημεία των συγκεκριμένων άρθρων.

Ένα ντοκυμαντέρ για την προφορική και τη γραπτή παράδοση / A documentary about oral and written tradition

Από το ιστολόγιο του Torrey Seland, Philonica et Neotestamentica προέρχεται η ακόλουθη είδηση. Ένα νέο ντοκυμαντέρ θα κυκλοφορήσει σύντομα σχετικά με τις εξελίξεις στο χώρο της έρευνας όσον αφορά την προφορική παράδοση των βιβλικών ιστοριών και το ρόλο που διαδραμάτισε η προφορικότητα στη διαμόρφωση του γραπτού βιβλικού κειμένου. Κατά τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία μετατόπιση του ενδιαφέροντος των ερευνητών από τη γραπτή παράδοση στον τρόπο που λόγια και βιβλικές ιστορίες μεταδόθηκαν μέσα σε έναν πολιτισμό που στηριζόταν κατά βάση στην προφορικότητα. Για να δείτε το τρέιλερ αυτού του ντοκυμαντέρ, πατήστε εδώ.

Αναφορά για τις ανασκαφές στη βιβλική Tamar 2005-2009 / Tamar: Report of excavations in years 2005-2009

Στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation έχει αναρτηθεί η αναφορά για τις ανασκαφές στη βιβλική Tamar κατά τα έτη 2005-2009. Για να διαβάσετε το κείμενο, πατήστε εδώ.

Το ευαγγέλιο του Ιούδα στο νέο τεύχος του GOTR / The Gospel of Judas in GOTR

Το ευαγγέλιο του Ιούδα εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των βιβλικών επιστημόνων, όχι μόνον εξαιτίας της εκμετάλλευσης και προβολής του από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης αλλά και διότι αποτελεί ένα ενδιαφέρον κείμενο της εποχής του αρχέγονου χριστιανισμού.

Στο νέο τεύχος του Greek Orthodox Theological Review 50 (2009) δημοσιεύεται το εξής άρθρο σχετικά με αυτό το κείμενο:

Theodore Stylianopoulos, "A gospel in the Gospel of Judas?", 111-118

Σημ.: Καθώς το ιστολόγιο επισκέπτονται όχι μόνο ελληνόφωνοι αναγνώστες, αποφάσισα σε ένα πρώτο στάδιο να παραθέτω τον τίτλο κάθε ανάρτησης στα ελληνικά αλλά και στα αγγλικά. Σε ένα δεύτερο στάδιο ίσως υπάρξει και μια μετάφραση των αναρτήσεων στα αγγλικά, κυρίως αυτών που αφορούν στην ορθόδοξη πραγματικότητα, ώστε να είναι δυνατή η καλύτερη ενημέρωση όλων.

Χάρτης με πληροφορίες για τις ανασκαφές στο Ισραήλ

Η Υπηρεσία Αρχαιοτήτων του Ισραήλ έχει αναρτήσει στην επίσημη ιστοσελίδα της διαδραστικό χάρτη με πληροφορίες για τις περιοχές του Ισραήλ, όπου πραγματοποιούνται αρχαιολογικές ανασκαφές. Επιλέγοντας με το ποντίκι την περιοχή οδηγείται ο ενδιαφερόμενος στις επιμέρους αρχαιολογικές τοποθεσίες. Για να βρεθείτε στη σχετική σελίδα, πατήστε εδώ.

Το σπήλαιο του αποστόλου Παύλου στην Έφεσο

Στο φετινό σεμινάριο της SNTS με τον τίτλο "The Greco-Roman World of the New Testament: Language, Culture, Ideas" παρουσιάστηκε στην πρώτη συνεδρία το λεγόμενο "σπήλαιο του αποστόλου Παύλου" στην Έφεσο. Εισηγήτρια ήταν η Renate Pillinger, αρχαιολόγος του Ινστιτούτου Κλασικής Αρχαιολογίας του Παν/μίου της Βιέννης. Η ομιλήτρια παρουσίασε τα ευρήματα του συγκεκριμένου σπηλαίου, τα οποία μαρτυρούν τη χρήση του σε όλη τη βυζαντινή περίοδο. Παραστάσεις επίσης που βρέθηκαν σε άλλα σημεία του σπηλαίου παρουσιάζουν ομοιότητες με ανάλογες παραστάσεις σε εκκλησίες της Θεσσαλονίκης και τοποθετούνται περίπου στον 6ο αι. Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν διάφορα στρώματα ζωγραφικής με διαφορετικά κάθε φορά θέματα. Τα διάφορα εικονογραφικά θέματα συνδέονται με νέους θεολογικούς προσανατολισμούς που οδήγησαν σε νέες εικονογραφικές επιλογές. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η παράσταση του Παύλου, της Θέκλας και της Θεοκλίας στο μεγάλο χώρο του σπηλαίου (το σπήλαιο έχει δύο χώρους, ένα μεγαλύτερο κι ένα μικρότερο). Στο κέντρο εικονίζεται ο Παύλος καθισμένος να απευθύνεται στην Θέκλα που στέκεται στο παράθυρο, ενώ πίσω από τον Παύλο στέκεται η Θεοκλία, η μητέρα της Θέκλας, η οποία υψώνει το χέρι μάλλον επιτιμητικά (φωτ.). Η αρχαιολόγος υποστήριξε ότι η παράσταση συμφωνεί με την αφήγηση των απόκρυφων Πράξεων του Παύλου και τοποθέτησε την παράσταση στον 5ο αι. και σημείωσε ότι πρόκειται για την αρχαιότερη παράσταση του αποστόλου που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα στη Μ. Ασία.