Αρχέγονος Χριστιανισμός και Εσσαίοι

Στο ιστολόγιο The Bible and Interpretation έχει αναρτηθεί το άρθρο της επίκουρης καθηγήτριας Elizabeth McNamer, του Rocky Mountain College σχετικά με τις πιθανές σχέσεις της πρώτης Εκκλησίας με τους Εσσαίους. Όπως σημειώνει η ίδια το συγκεκριμένο άρθρο στηρίζεται κυρίως στο βιβλίο της Jesus and the First Century Christianity in Jerusalem, 2008.

Στην περίληψη που δίνεται στην αρχή του άρθρου συνοψίζονται οι βασικές θέσεις της McNamer. H συγγραφέας υποστηρίζει ότι στα κείμενα της Κ.Δ. διασώζονται διάφορες πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τη θέση της ότι η πρώτη χριστιανική κοινότητας της Ιερουσαλήμ υιοθέτησε πρακτικές των Εσσαίων. Μετά το θάνατο του Ιησού οι μαθητές επέστρεψαν στο υπερώο. Ήταν όλοι μαζί την Πεντηκοστή και την εόρτασαν σύμφωνα με τον ημερολόγιο των Εσσαίων. Εξέλεξαν τον Ματθία με κλήρο (στο Χάλκινο Κύλινδρο του Κουμράν γίνεται λόγος για μία οικία του Ματθία). Η Πεντηκοστή κατέστη η κύρια εορτή της αρχαίας εκκλησάις. Το βάπτισμα ήταν η τελετή ένταξης στην αρχαία Εκκλησία. Το άγιο Πνεύμα (για το οποίο δε γίνεται λόγος πουθενά στην Π.Δ., σύμφωνα με τη συγγραφέα) κατέχει κεντρική θέση στα κείμενα της Νεκράς Θάλασσας. Οι πρώτοι χριστιανοί είχαν ένα κοινό ιερό δείπνο. Ζούσαν όλοι μαζί. Και οι δύο ομάδες είχαν κανόνες οργάνωσης της κοινότητάς τους (για τους πρώτους χριστιανούς βλ. π.χ. τη Διδαχή). Υπήρχε μία ιεραρχία με επικεφαλής 12 πρόσωπα και στις δυο ομάδες. Οι ώρες προσευχής και στις δύο ομάδες είναι κοινές. Αναφέρονται θεραπείες και στις δύο ομάδες. Η McNamer υποστηρίζει ότι αυτό δε μπορεί να είναι τυχαίο. Θεωρεί μάλιστα ότι δε μπορεί να ήταν Σαδδουκαίοι , οι οποίοι εμφανίζονται στις Πράξεις ως αντίπαλοι των χριστιανών κι εκτιμά ότι η μόνη άλλη περίπτωση ομάδας με κοινά προς την πρώτη εκκλησία στοιχεία ήταν οι Εσσαίοι.

[Α.Τ.: η υπόθεση της πιθανής στενής σχέσης μεταξύ Εσσαίων και χριστιανών είναι σχετικά παλιά και κατά καιρούς επανέρχεται στο προσκήνιο. Θα πρέπει ωστόσο καταρχάς να σημειωθεί ότι όσα γνωρίζουμε για τους Εσσαίους είναι ελάχιστα και κυρίως προέρχονται από τον Ιώσηπο, ο οποίος μιλά γι' αυτούς με πολύ θετικό τρόπο, αλλά οι πληροφορίες του πάντοτε πρέπει να προσεγγίζονται με ιδιαίτερη προσοχή. Τα κείμενα του Κουμράν συνδέθηκαν από πολύ νωρίς με τους Εσσαίους, όμως αυτή η ταυτοποίηση παραμένει ένα ανοικτό ζήτημα στην έρευνα. Επομένως είναι δύσκολο να καταλήξει κανείς με βεβαιότητα σε οποιαδήποτε απευθείας σύνδεση της πρώτης εκκλησίας με τους Εσσαίους. Δεν είναι βέβαια απίθανο να υπάρχουν ομοιότητες μεταξύ των δύο ομάδων, όμως δεν θεωρώ ότι είναι και τόσο βέβαιο ότι τα στοιχεία σύγκλισης των δύο ομάδων-αιρέσεων (sects με την κοινωνιολογική σημασία του όρου) αποτελούν αποκλειστικά χαρακτηριστικά της ομάδας των Εσσαίων. Το κοινό δείπνο για παράδειγμα απαντά στον ιουδαϊσμό γενικότερα αλλά και στον εθνικό κόσμο. Το βάπτισμα αποτελεί χαρακτηριστικό και άλλων ομάδων, όπως π.χ. εκείνης της ομάδας του Ιωάννη του Βαπτιστή, για τον οποίο υπάρχουν αμφιβολίες ότι συνδέεται άμεσα με τους Εσσαίους. Τέλος η αναφορά της συγγραφέως στα κείμενα της Κ.Δ. και κυρίως των Πρξ για να τεκμηριώσει τη θέση της έχει κάποια προβλήματα. Πουθενά στην Κ.Δ. δε γίνεται λόγος για Εσσαίους, αντίθετα η πρώτη εκκλησία φαίνεται να βρίσκεται σε αντιπαράθεση προς τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους και κυρίως με τους πρώτους. Αυτό καθίσταται ιδιαίτερα σαφές σε εκείνα τα κείμενα όπου εικάζουμε μεγαλύτερη σχέση με ιουδαϊκές και ιουδαιοχριστιανικές ομάδες π.χ. κατά Ματθαίον. Αν πάρουμε στα σοβαρά όσα μας πληροφορεί η θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας, τότε συνήθως μεταξύ ομάδων με κοινά χαρακτηριστικά αναπτύσσονται τάσεις διάκρισης και υιοθετούνται πολεμικές στρατηγικές σαφούς ορισμού των ορίων τους. Κάτι τέτοιο φαίνεται να ισχύει και στην περίπτωση χριστιανών και Φαρισαίων. Μεταξύ των δύο ομάδων μπορεί κανείς να διαπιστώσει ομοιότητες όπως βέβαια και διαφορές. Καθώς μάλιστα είναι πολύ λίγα όσα γνωρίζουμε για τον Ιουδαϊσμό του 1ου αι. στην Παλαιστίνη, πολλά ερωτήματα, όπως αυτό της πιθανής επίδρασης συγκεκριμένων ιουδαϊκών ομάδων στην πρώτη εκκλησία, θα πρέπει να παραμείνουν προς το παρόν ανοικτά].

Ελληνοαγγλικό λεξικό της μετάφρασης των Ο΄

Από το ιστολόγιο Evangelical Textual Criticism πληροφορούμαστε την κυκλοφορία από τον εκδοτικό οίκο Peeters της νέας βελτιωμένης έκδοσης του ελληνοαγγλικού λεξικού της μετάφρασης των Ο΄του T. Muraoka:

A Greek-English Lexicon of the Septuagint, 2009
ISBN: 978-90-429-2248-8
95 ευρώ

Περιγραφή εκδοτικού οίκου
Η παρούσα έκδοση είναι βελτιωμένη σε σχέση προς τις δύο προηγούμενες (1993 και 2003)
Καλύπτεται όλη η Π.Δ. συμπεριλαμβανομένων και των αποκρύφων.
Για τα βιβλία των Σαμουήλ, Βασιλειών και Κριτών λαμβάνεται υπόψη η έκδοση της Αντιοχείας μαζί με την έκδοση του Rahlfs.
Kaλύπτονται επίσης οι δύο εκδοχές των βιβλίων Τωβίτ, Εσθήρ και Δανιήλ.
Στηρίζεται στην κριτική έκδοση του Göttingen, όπου αυτή είναι διαθέσιμη. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις το κείμενο αναφοράς είναι εκείνο του Rahlfs.
Αναφέρονται και αναλύονται το 60% περίπου των χωρίων στα οποία απαντούν οι 9.550 λέξεις του λεξικού.
Πρόκειται για ένα πλήρες λεξικό κι όχι απλώς για ένα γλωσσάρι.
Παρέχονται σημαντικές λεξικολογικές πληροφορίες, όπως συνώνυμα, αντίθετα, ιδιωματικές εκφράσεις, διάκριση μεταξύ της κυριολεκτικής και μεταφορικής χρήσης, συνδυασμοί με προθέσεις, πτώσεις ουσιαστικών, συντακτικές πληροφορίες (π.χ. ποια είναι τα άμεσα και έμμεσα αντικείμενα που μπορεί να έχει ένα ρήμα, με ποια ουσιαστικά χρησιμοποιείται ένα επίθετα κτλ.).
Λέξεις που απαντούν συχνά (προθέσεις, σύνδεσμοι) αναλύονται εκτενώς.
Λαμβάνονται υπόψη πληροφορίες από τη σύγχρονη προς τα κείμενα της Π.Δ. ελληνιστική Κοινή καθώς και από την ιουδαϊκή ελληνική συμπεριλαμβανομένης κι εκείνης της Κ.Δ.
Παρέχονται μορφολογικές πληροφορίες: χρόνοι ρημάτων, γενική κτλ.
Γίνονται αναφερές στη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία.

Τα τριάντα αργύρια του Ιούδα

Ο Tony Burke έχει αναρτήσει στο ιστολόγιό του Αpocryphicity τη μετάφραση ενός απόκρυφου που εξηγεί την προέλευση των 30 αργυρίων που δόθηκαν ως αμοιβή στον Ιούδα από τους αρχιερείς. Ο Burke μαζί με το συνάδελφό του Slavomír Čéplö του Πανεπιστημίου Comenius University (Σλοβακία) ετοίμασαν μία κριτική έκδοση του συριακού κειμένου. (Το απόκρυφο διασώζεται και σε άλλες γλώσσες. Για μία συζήτηση της αρμενικής εκδοχής από τον Burke σε παλαιότερη ανάρτηση, πατήστε εδώ). Υπάρχουν δύο εκδοχές του συριακού κειμένου: η δυτική και η συριακή (που συμπεριλαμβάνει τη γνωστή ιστορία του Άβγαρου).
Για να διαβάσετε την αγγλική μετάφραση της δυτικής εκδοχής, πατήστε εδώ.
Το απόκρυφο θα παρουσιασθεί από τον Burke στη συνάντηση της SBL στη Ρώμη τον επόμενο μήνα και σε σχετικό επιστημονικό άρθρο.

Άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος στο νέο RTR

Στο νέο τεύχος του Reformed Theological Review 68:1 (2009) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• John A. Davies, "The heavenly access of the Holy One", 3-11
• Stephen Liggins, "Distinguishing the cultural from the supracultural in the prescriptive material of the New Testament letters", 12-28
• Edwin A. Judge, "Synagogue and church in the Roman Empire : the insoluble problem of toleration", 29-45

Ένα άρθρο για την ιουδαϊκή Διασπορά στη Ρώμη

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Κirche und Israel 24:1 (2009), το οποίο είναι αφιερωμένο στον ιουδαιοχριστιανικό διάλογο δημοσιεύεται μεταξύ άλλων κι ένα άρθρο του E.W. Stegemann για την ιουδαϊκή Διασπορά της Ρώμης:

Ekkehard W. Stegemann, "Jüdische Lebenswelten im frühkaiserlichen Rom", 39-55

Βιβλιοκρισίες στο νέο RBL (7/6/2009)

Στο ιστολόγιο του Review of Biblical Literature έχουν αναρτηθεί μία σειρά από νέες βιβλιοκρισίες:

A. Berlejung and P. van Hecke, eds.
The Language of Qohelet in Its Context: Essays in Honour of Prof. A. Schoors on the Occasion of His Seventieth Birthday
Reviewed by Max Rogland

Joshua A. Berman
Created Equal: How the Bible Broke with Ancient Political Thought
Reviewed by Mark Leuchter

Constantine R. Campbell
Basics of Verbal Aspect in Biblical Greek
Reviewed by C. Michael Robbins

Sang Youl Cho
Lesser Deities in the Ugaritic Texts and the Hebrew Bible: 
A Comparative Study of Their Nature and Roles
Reviewed by Lena-Sofia Tiemeyer

A.-F. Christidis, ed.
A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity
Reviewed by Douglas Estes

Lowell K. Handy
Jonah's World: Social Science and the Reading of Prophetic Story
Reviewed by Karl Moller

Richard A. Horsley
Jesus in Context: Power, People, and Performance
Reviewed by Stephan Witetschek

Peter Jeffery
The Secret Gospel of Mark Unveiled:
Imagined Rituals of Sex, Death, and Madness in a Biblical Forgery
Reviewed by J. Harold Ellens

Anke Joisten-Pruschke
Das religiöse Leben der Juden von Elephantine in der Achämenidenzeit 
Reviewed by Robert A. Kugler

Katrin Keita
Gottes Land: Exegetische Studien zur Land-Thematik im Hoseabuch in kanonischer Perspektive
Reviewed by Sven Petry

Edward W. Klink III
The Sheep of the Fold: The Audience and Origin of the Gospel of John
Reviewed by Cornelis Bennema

Chaim Navon
Genesis and Jewish Thought
Reviewed by Bradley Embry

Albert Pietersma and Benjamin G. Wright III, eds.
A New English Translation of the Septuagint and the Other Greek Translations 
Traditionally Included Under That Title
Reviewed by Wolfgang Kraus

Thomas R. Schreiner
New Testament Theology: Magnifying God in Christ
Reviewed by Panayotis Coutsoumpos

Katherine M. Stott
Why Did They Write This Way? Reflections on References to Written Documents 
in the Hebrew Bible and Ancient Literature
Reviewed by Werner H. Kelber

David Shepherd, ed.
Images of the Word: Hollywood's Bible and Beyond
Reviewed by Christopher Fuller

Ένα νέο άρθρο στο JGRChJ

Στην ιστοσελίδα του τεύχους 6 (2009) του Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism έχει αναρτηθεί ένα νέο άρθρο για την ελληνιστική κοινή της Καινής Διαθήκης και μία ιδιαίτερη μορφή σύνταξης σε αυτήν (ρήμα + δύο μέρη του λόγου στην ίδια πτώση).
Για να διαβάσετε το άρθρο, πατήστε στον τίτλο του άρθρου:

Martin M. Culy, Double Case Constructions in Koine Greek

Χρήσιμοι ορισμοί σχετικά με τις παραβολές των ευαγγελίων

Διαβάζοντας το εξαιρετικό βιβλίο του Charles W. Hendrick, Many Things in Parables. Jesus and His Modern Critics, 2004 συνάντησα τους εξής χρήσιμους ορισμούς σχετικά με τις διάφορες λογοτεχνικές μορφές που χαρακτηρίζονται μέσα στα ευαγγέλια ως "παραβολές":

Η αφήγηση είναι μία λογοτεχνική μορφή, η οποία αφηγείται μία ιστορία (έχει δηλαδή πλοκή και χαρακτήρες) κι έχει αρχή, μέση και τέλος, π.χ. βλ. τα τρία μέρη της παραβολής του Σπορέως στο κατά Μάρκον: Μκ 4,3 (αρχή) -Μκ 4,4-7 (μέση) - Μκ 4,8 (τέλος)

Η παροιμία είναι ένα σύντομο, πυκνό λόγιο που συνοψίζει κάποια παραδοσιακή σοφή διαπίστωση της κοινότητας. Διατυπώνει αυτό που είναι σαφές και αναγνωρίζεται ως αληθινό, σωστό και πρέπον από αυτούς που συμμετέχουν στη ζωή αυτής της κοινότητας. Συχνά παροιμίες και αφορισμοί συγχέονται, επειδή αυτά τα λόγια έχουν παρόμοια "σφικτή" δομή και πυκνό νόημα.

Ένας αφορισμός είναι μια λακωνική δήλωση σχετικά με μία αρχή ή αντίληψη, η οποία δεν είναι σαφής αμέσως. Ο ακροατής ή αναγνώστης πρέπει να σκεφτεί ποιο είναι το πραγματικό νόημα αυτής της δήλωσης. Ο αφορισμός παρουσιάζεται ως παροιμία, στην πραγματικότητα όμως υπονομεύει την αποδεκτή σοφία της κοινότητας. Συχνά έχει το χαρακτήρα του παράδοξου: βλ. για παράδειγμα τα Λκ 9,60 (ἄφες τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς), Λκ 6,39 (μήτι δύναται τυφλὸς τυφλὸν ὁδηγῆσαι;), Μτ 10,16 (φρόνιμοι ὡς οἱ ὄφεις καὶ ἀκέραιοι ὡς αἱ περιστεραί).

H εικόνα, όπως προδίδει και η λέξη, είναι μία σειρά από λέξεις, οι οποίες περιγράφουν παραστατικά μία εμπειρία των αισθήσεων. Σκοπό έχει να βοηθήσει τον αναγνώστη / ακροατή να έχει μία "οπτική" αντίληψη των όσων διαβάζει. Βλ. για παράδειγμα τις εικόνες που χρησιμοποιεί ο Ιωάννης (ο οποίος τις ονομάζει "παροιμίαι): π.χ. ο καλός ποιμήν και τα πρόβατα, η άμπελος κτλ.

Ένα νέο βιβλίο για την ιουδαϊκή πρόσληψη των ελληνικών μεταφράσεων της Π.Δ.

Από τον εκδοτικό οίκο Bryn Mawr κυκλοφορεί το ακόλουθο βιβλίο, το οποίο περιέχει μελέτες σχετικά με την ιουδαϊκή πρόσληψη των ελληνικών μεταφράσεων της Π.Δ. κατά την ύστερη αρχαιότητα και το Μεσαίωνα:

Nicholas de Lange, Julia G. Krivoruchko & Cameron Boyd-Taylor (εκδ.), Jewish reception of Greek Bible versions : studies in their use in Late Antiquity and the Middle Ages, (TSMJ 23), Mohr Siebeck, Tübingen 2009
ISBN 978-3-16-149779-7
€ 99.00

Περίληψη εκδοτικού οίκου

Οι συγγραφείς των μελετών που περιέχονται στον τόμο πραγματεύονται την ιουδαϊκή πρόσληψη και χρήση των ελληνικών μεταφράσεων της Βίβλου κατά την ύστερη αρχαιότητα και μέχρι την πρώιμη σύγχρονη εποχή. Μόνο κατά τα τελευταία χρόνια η ιδέα μία τέτοιας ιουδαϊκής πρόσληψης άρχισε να κερδίζει έδαφος και ο παρών τόμος αποτελεί μία πρώτη προσπάθεια συγκέντρωσης μελετών ειδικών που προέρχονται όχι μόνο από τις βιβλικές και ιουδαϊκές σπουδές αλλά και από άλλους επιστημονικούς τομείς, όπως την επιγραφική, τη Βυζαντινή Ιστορία κτλ., οι οποίοι πραγματεύονται διάφορες πλευρές του ζητήματος. Αυτοί οι ειδικοί εξετάζουν όχι μόνον τους τρόπους που οι ελληνόφωνοι Ιουδαίοι διατήρησαν ζωντανή την παράδοση της ελληνικής Βίβλου από τα αρχαία ήδη χρόνια, αλλά επίσης τον τρόπο που αυτή αυτή η παράδοση επηρέασε και τη χριστιανική μελέτη της Βίβλου. Ανοίγουν ένα παράθυρο σε ένα ξεχασμένο κεφάλαιο της βιβλικής επιστήμης και την ίδια στιγμή ρίχνουν φως σε πλευρές της ιουδαϊκής ζωής κατά τον Μεσαίωνα.

Περιεχόμενα τόμου

• William Horbury, "The Septuagint in Cambridge", 9-38
• Marcos, Natalio Fernández :"Non placet Septuaginta : revisions and new Greek versions of the Bible in Byzantium", 39-50
• James K. Aitken, "The Jewish use of Greek proverbs", 53-77
• Philip S. Alexander, "The cultural history of the ancient Bible versions : the case of lamentations", 78-102
• Alison Salvesen, "The relationship of LXX and the three in Exodus 1-24 to the readings of F b", 103-127
• Silvia Cappelletti, "Biblical quotations in the Greek Jewish inscriptions of the diaspora", 128-141
• Giuseppe Veltri, "The Septuagint in disgrace : some notes on the stories on Ptolemy in Rabbinic and medieval Judaism", 142-154
• David Jacoby, "The Jewish Communities of the Byzantine World from the tenth to the mid-fifteenth century : some aspects of their evolution", 157-181
• Ben Outhwaite, "Byzantium and Byzantines in the Cairo Genizah : new and old sources", 182-220
• Saskia Dönitz, "Sefer Yosippon and the Greek Bible", 223-234
• Patrick Andrist, "The Greek Bible used by the Jews in the dialogues "Contra Iudaeos" (four-tenth centuries CE)", 235-262
• Timothy M. Law, "The use of the Greek Bible in some Byzantine Jewish glosses on Solomon's building campaign", 263-283:
• Dries de Crom, "The book of Canticles in Codex Graecus Venetus 7", 287-301
• Natalio Fernández Marcos, "Greek sources of the Complutensian Polyglot", 302-315

Ένα νέο βιβλίο για την ερμηνεία της Βίβλου στο Κουμράν

Κυκλοφορεί ένα νέο βιβλίο από τον εκδοτικό οίκο Mohr Siebeck με θέμα την ερμηνεία της Βίβλου στα κείμενα του Κουμράν:

Devorah Dimant - Reinhard G. Kratz, The dynamics of language and exegesis at Qumran, (FAT II, 35) Mohr Siebeck, Tübingen 2009
ISBN 978-3-16-149849-7
€ 54.00

Περίληψη εκδοτικού οίκου

H ανακάλυψη των χειρογράφων το Κουμράν πριν 60 χρόνια άλλαξε ριζικά τη μέχρι τότε αντίληψη για την εξέλιξη και την ερμηνεία της εβραϊκής Βίβλου. Κατέστη σαφές ότι εξέλιξη της Βίβλου και ερμηνεία της ήταν δύο αμοιβαία εξαρτώμενες διαδικασίες που άρχισαν κατά τα τελευταία στάδια της εβραϊκής Βίβλου και συνέχισαν μέχρι την τελική σύνταξη του κανόνα γύρω στα 100 μ.Χ. Καθώς τα κείμενα του Κουμράν χρονολογούνται μεταξύ του 300 π.Χ. και του 50 μ.Χ., τοποθετούνται ακριβώς στα κρίσιμα στάδια αυτών των εξελίξεων. Η πρόσφατη έκδοση όλης της συλλογής των χειρογράφων φωτίζει αυτά τα στάδια και ανοίγει νέους δρόμους κατανόησης της αρχαίας ερμηνείας της εβραϊκής Βίβλου καθώς και της δυναμικής αυτής της ερμηνείας. Οι συγγραφείς αυτού του τόμου πραγματεύονται αυτά τα ζητήματα υπό το φως του νέου υλικού. Αρκετές από τις μελέτες του τόμου ανιχνεύουν την εξέλιξη από την εσωβιβλική ερμηνεία στη συνέχειά της στα χειρόγραφρα του Κουμράν και σε άλλα αρχαία ιουδαϊκά κείμενα. Άλλες μελέτες εξετάζουν πώς διάφορες βιβλικές αφηγήσεις και μορφές ερμηνεύονται στα χειρόγραφα του Κουμράν. Η ερμηνευτική τεχνική των Pesharim, και ειδικότερα η ερμηνεία των βιβλικών προφητών, την οποία ακολουθούσαν οι αναγνώστες των κειμένων του Κουμράν. είναι τέλος το αντικείμενο δύο άρθρων του παρόντος άρθρου.

Περιεχόμενα τόμου

• Moshé Bar-Asher, "Qumran Hebrew between biblical and Mishnaic Hebrew : a morphological study", 3-17
• George J.: Brooke, "New perspectives on the Bible and its interpretation in the Dead Sea Scrolls", 19-37
• Annette Steudel, "Dating exegetical texts from Qumran", 39-53
• Ariel Feldman, "The Story of the Flood in 4Q422", 57-77
• Reinhard G. Kratz, "Friend of God, brother of Sarah, and father of Isaac : Abraham in the Hebrew Bible and in Qumran", 79-105
• Jan Joosten, "The interpretation of Deuteronomy 29:17-18 in the Hellenistic period : Septuagint, Qumran and parabiblical literature", 107-120
• Devorah Dimant, "The book of Tobit and the Qumran Halakhah", 121-143
• Ingo Kottsieper, "Look, son, what Nadab did to Ahikaros ..." : the Aramaic Ahiquar tradition and its relationship to the book of Tobit", 145-167
• Anja Klein, "From the 'right spirit' to the 'spirit of truth' : observations on Psalm 51 and 1QS", 171-191
• Liora Goldman, "The exegesis and structure of Pesharim in the Damascus Document", 193-202
• Peter Porzig, "The ark of the covenant in the non-biblical texts from Qumran", 203-218