Ελεύθερη πρόσβαση σε περιοδικά βιβλικού ενδιαφέροντος στο SAGE

Η ηλεκτρονική πλατφόρμα SAGE προσφέρει ελεύθερη πρόσβαση στα περιοδικά θεολογικού και βιβλικού ενδιαφέροντος μέχρι τις 31 Μαρτίου. Όσοι ενδιαφέρονται, θα πρέπει να εγγραφούν (είναι δωρεάν) στην πλατφόρμα (πατήστε εδώ). Τα περιοδικά, τα οποία διατίθενται ελεύθερα γι' αυτό το διάστημα είναι:

• Biblical Theology Bulletin
• Currents in Biblical Research
• Feminist Theology
• Irish Theological Quarterly
• Journal for the Study of the New Testament
• Journal for the Study of the Old Testament
• Journal for the Study of the Pseudepigrapha
• Social Compass
• Studies in Christian Ethics
• The Expository Times
• Transformation

Κατάλογος ψηφιοποιημένων χειρογράφων

Από το ιστολόγιο του Roger Pearse πληροφορούμαστε για την ύπαρξη στο διαδίκτυο καταλόγου ψηφιοποιημένων χειρογράφων του Μεσαίωνα (μεταξύ των οποίων και αρκετών της Αγίας Γραφής. Για να βρεθείτε στη βάση δεδομένων, πατήστε εδώ. Για να διαβάσετε τη σχετική ανάρτηση του Roger Pearse, πατήστε εδώ.

Ομιλία με θέμα τον Φώτιο ως ερμηνευτή της Καινής Διαθήκης

Στην επίσημη ιστοσελίδα της Εκκλησίας της Ελλάδος διαβάζουμε στο Δελτίο Τύπου σχετικά με τις εκδηλώσεις μνήμης του αγίου Φωτίου ότι φετινή εισήγηση είχε θέμα «Ο Μέγας Φώτιος ως Ερμηνευτής της Καινής Διαθήκης». Εισηγητής ήταν ο ο καθηγητής της Κ.Δ. και πρόεδρος του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Χρήστος Οικονόμου. Παραθέτουμε τα όσα αναφέρει από το λόγο του η ιστοσελίδα:

"Από το πλούσιο ερμηνευτικό έργο του ιερού Φωτίου φαίνεται ότι ο ιερός Πατήρ γνωρίζει άριστα την ελληνική γλώσσα και είναι αριστοτέχνης ερμηνευτής της Αγίας Γραφής. Προτάσσει τη γραμματική και συντακτική ανάλυση, επιμένει στην ορθή γραφή και στίξη, επεξηγεί τα διάφορα συντακτικά σχήματα, αναλύει τις διαφορετικές έννοιες πολλών λέξεων, φράσεων και ρημάτων, ανατρέχει σε πολλαπλά παράλληλα ομόηχα ή συνώνυμα χωρία της Αγίας Γραφής και της κλασσικής ελληνικής γραμματείας. Χρησιμοποιεί τις μεταφράσεις της Παλαιάς Διαθήκης (Ακύλα, Συμμάχου και Θεοδωτίωνος) και προκειμένου να επικυρώσει τις απόψεις του παραπέμπει στις ερμηνείες των πατερικών κειμένων, όπως του ιερού Χρυσοστόμου, του Θεοδωρήτου και του Γερμανού Κωνσταντινουπόλεως, γιατί γνωρίζει και προϋποθέτει την ερμηνευτική παράδοση των πατέρων της Εκκλησίας. Αξιοποιεί τόσο τις ερμηνείες τους όσο και τις ερμηνευτικές τους αρχές και θεωρίες. Ο ιερός Φώτιος προτάσσει την ιστορική και γραμματική ερμηνεία, την οποία συμπληρώνει με αναγωγική ή πνευματική θεωρία ή ερμηνεία. Έτσι ο ιερός Πατήρ επιβεβαιώνει την απόλυτη ισχύ των ερμηνευτικών αρχών, που χρησιμοποιούσαν οι Πατέρες της Εκκλησίας και επικύρωσε με τις αποφάσεις της η εν Τρούλλω Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος (691/92) με τον 19ο κανόνα της.Η Αγία Γραφή είναι για τον ιερό Φώτιο η κύρια πηγή της αληθινής πίστης, των ορθών δογμάτων και η οδός προς την αληθινή σωτηρία.

Σε άλλο σημείο υπογράμμισε :«Κομβικό σημείο για την κατανόηση των ερμηνευτικών θέσεων του ιερού Φωτίου είναι η άποψή του για τη σχέση των δύο Διαθηκών. Η Παλαιά και Καινή Διαθήκη αποτελούν τη θεόπνευστη Αγία Γραφή, η οποία περιέχει την θείαν Αποκάλυψη, προς τους ανθρώπους σε διάφορες εποχές και από διαφορετικούς θεόπνευστους ιερούς συγγραφείς. Γι’ αυτό οι δύο Διαθήκες έχουν την ιδίαν αυθεντίαν είναι ισόκυρες, ισάξιες και ισότιμες, γιατί η Παλαιά Διαθήκη περιλαμβάνει τις επαγγελίες του Θεού προς τον Ισραηλιτικό λαό, ενώ η Καινή Διαθήκη αποτελεί την πραγματοποίησή τους στο πρόσωπο του ενανθρωπήσαντος Ιησού Χριστού. Στην περίπτωση της Καινής Διαθήκης, υποστηρίζει ο ιερός Πατήρ, με τον ερχομό του Χριστού εκπληρώνονται οι προφητείες και οι ασάφειες διευκρινίζονται με το ευαγγέλιο της σωτηρίας, προς κάθε άνθρωπο και την οικουμένη ολόκληρη: «Χριστοῦ παραγεγονότος, διὰ τῆς πρὸς αὐτὸν ἐπιστροφῆς ἀνακαλυφθῆ τὸ θησαυριζόμενον». Για όλους αυτούς τους λόγους ο ιερός Φώτιος διακρίνει μία οργανική ενότητα και μια εσωτερική σχέση και σύνδεση των δύο Διαθηκών. Η μία είναι συνέχεια της άλλης, γι’αυτό η Παλαιά πάντοτε πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα της Καινής Διαθήκης, ως εκπλήρωση των προφητειών.Υπογραμμίζοντας την τυπολογική σημασία της Παλαιάς Διαθήκης ο ιερός Φώτιος την θεωρεί ως παιδαγωγό εις Χριστόν . Γι’ αυτό πολλές φορές ο ιερός Πατήρ χρησιμοποιεί παράλληλα χωρία της Παλαιάς Διαθήκης.

Τέλος ο κ. Οικονόμου, συμπλήρωσε: « Ο ιερός Φώτιος εντάσσεται στην αδιάκοπη παράδοση των μεγάλων ελλήνων ερμηνευτών Πατέρων, την οποία γνωρίζει πολύ καλά και αξιοποιεί κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Ο ένατος αιώνας δεν έχει να επιδείξει άλλο μεγαλύτερο πατέρα της Εκκλησίας με βαθειά γνώση της Γραφής και τόση επιμέλεια για την ερμηνεία της."

Σεμινάριο για τη λεγόμενη "Αποκάλυψη του Γαβριήλ"

Η April DeConick ανάρτησε σύντομη περίληψη των εισηγήσεων που διαβάστηκαν στο πλαίσιο σεμιναρίου στο Rice University για τη λεγόμενη "Αποκάλυψη του Γαβριήλ", ένα κείμενο που έχει προκαλέσει αρκετές συζητήσεις εδώ και ενάμιση περίπου χρόνο μεταξύ των ειδικών. Πρόκειται για μία εβραϊκή επιγραφή 87 στίχων, η οποία χρονολογείται στο τ. του 1ου αι. π.Χ. Σύμφωνα με την αποκατάσταση που προτείνει ο εκδότης της I. Knohl το κείμενο κάνει λόγο για τριήμερη ανάσταση εκ νεκρών, κάτι που οδήγησε στην υπόθεση ότι η ιδέα της τριημέρου αναστάσεως ήταν ήδη γνωστή στον Ιουδαϊσμό πριν από την έλευση του Χριστού και τη σύνταξη των ευαγγελίων. Το σημείο αυτό όμως του κειμένου είναι ιδιαίτερα φθαρμένο κι επομένως κατά την εκτίμηση μίας μεγάλης ομάδας ειδικών δύσκολο να αποκατασταθεί έτσι όπως προτείνει ο Knohl. Από όσο διαβάζω, το περιοδικό National Geographic έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την επιγραφή αυτή (ίσως θα αποτελέσει θέμα ενός από τα ντοκυμαντέρ, που εντελώς τυχαία προβάλλει λίγο πριν το Πάσχα...). Για να διαβάσετε τις ενδιαφέρουσες περιλήψεις της συνάντησης στο Rice University, πατήστε εδώ.

Διεθνές συνέδριο για τη μετάφραση των Ο΄ και τον αρχέγονο Χριστιανισμό

Από το ιστολόγιο του Chris Tilling πληροφορούμαστε ότι διοργανώνεται διεθνές συνέδριο από την Ευαγγελική Σχολή της Τυβίγγης με τον τίτλο "The Septuagint and Christian Origins - Die Septuaginta und das frühe Christentum" στις 1-3 Απριλίου 2009.

Δημόσιες διαλέξεις θα δώσουν οι: M. Hengel, C. Holladay, L. Stuckenbruck, E.Tov
Εισηγήσεις στο πλαίσιο του συνεδρίου θα κάνουν: E. Bons, S. Caulley, A. Despotis, J.c. de Vos, R. Fedmeier, R. Heine, A. Lange, H. Lichtenberger, D. Moessner, H.-D. Neef, W. Kraus, S. Krauter, U. Mittmann, A.M. Schwemer, F. Siegert, H. Spiekermann

Πρόγραμμα συνεδρίου

1 Απριλίου
13:45 Opening Session / Greetings
14:00 Stefan Krauter (Stuttgart), Die Septuaginta und andere Übersetzungen religiöser Text in der Antike
15:00 H. Spiekermann & Reinhard Feldmeier (Göttingen), Vom "Herrn der Heerschaften" zum "Allmächtigen" . Die LXX als Wegbereiterin einer christlichen Gotteslehre
16:30 Coffe break
16:45 J.Cornelis de Vos, Das Land Israels in der Sicht der LXX
18:00 Dinner Break
20:00 Public lecture: Emanuel Tov (Jerusalem), Jewish and Christian Aspects of the Septuagint
21:30 Stand-up reception

2 Απριλίου
8:15 Folker Siegert (Münster), Kanonischer und kritischer Text? Zur Handhabung der Konjekturen in der Septuaginta
9:15 Heinz-Dieter Neef (Tübingen), Das Hoseabuch im Spiegel der Septuaginta - Aspekte der Deutung
10:15 Coffee break
10:30 Armin Lange (Wien), Textpluralität und Textqualität im ägyptischen Judentum
11:30 Eberhard Bons (Strassburg), Beobachtungen zu theologischen Begriffen und Konzepten der griechischen Bibel und zu ihrem Einfluß auf das Neue Testament und die Schriften des Urchristentums
12:30 Lunch break
14:00 Public lecture: Carl Holladay (Atlanta), Luke's Use of the LXX in Acts
15:00 Gudrun Holtz (Tübingen), Zur Pentateuchrezeption in Hebr 7,1-10.18
16:00 Coffee break
16:15 Hermann Lichtenberg (Tübingen), Das Alte Testament in der Offenbarung des Johannes
17:00 Anna Maria Schwemer (Tübingen), Lukas als Kenner der Septuaginta
18:00 Dinner break
20:00 Public lecture: Loren Stuckenbruck (Durham), The Apocrypha and Pseudepigrapha in Septuagint Tradition

3 Απριλίου
8:30 David Moessner (Dubuque, Iowa), Joh 8,52-59 und LXX Genesis 22 im Vergleich mit MT Genesis 22
9:30 Athanasios Despotis (Bonn), Die Übersetzungsmethode der LXX und die Textstrategie des Paulus in Röm 9-11
10:30 Coffee break
10:45 Ulrike Mittmann (Osnabrück), Jes 53 MT oder Jes 53 LXX? Zum traditionsgeschichtlichen Hintergrund der Einsetzungsworte
11:45 Wolfgang Kraus (Saarbrücken), Die Rolle der LXX im NT: Amos 9,11f und die Aufnahme in Apg 15,16f
12:45 Lunch break
14:30 Scott Caulley (Tübingen), The Septuagint in the Bodmer Codex
15:30 Ron Heine (Eugene, Oregon), Origen and the Eternal Boundaries
16:30 Coffee break
16:45 Public lecture: Martin Hengel (Tübingen), Die LXX in den ersten christlichen Bibliotheken
18:15 Dinner

Το νέο τεύχος του SJOT

Στο νέο τεύχος του Scandinavian Journal of Old Testament 22:2 (2008) δημοσιεύονται τα εξής άρθρα:

• Nicolas Wyatt, "The mythic mind revisited : myth and history, or myth versus history, a continuing problem in biblical studies", 161-175
• Aron Pinker, "Qohelet 4,13-16", 176-194
• Philippe Guillaume, "Jerusalem 720-705 BCE : no flood of Israelite refugees", 195-211
• Peter Bauck, "1 Samuel 19: David and the "teraphim" : Yahwh im Dawid and the emplotted narrative", 212-236
• Pieter B. van Petegem, "Sur le psaume 95", 237-252
• Marieke den Braber ; Jan W. Wesselius, "The unity of Joshua 1-8, its relation to the story of King Keret, and the literary background to the Exodus and conquest stories", 253-274
• Louis C. Jonker, "The Chronicler and the Prophets : who were his authoritative sources", 275-295
• Tal Davidovich, "GB in the OT - a case of borrowing", 296-303

Το νέο τεύχος του Laurentianum

Στο νέο τεύχος του Laurentianum 49:2 (2008) δημοσιεύονται μεταξύ των άλλων και τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

• Frederic Raurell, "Ben Sira, lettore di testi biblici", 303-319
• Christopher T. Begg, "The Marah incident according to Josephus and Philo", 321-336
• Giuseppe Baldanza, "La libagione di Paolo alla luce di Fil 2,12-18", 337-351

Το μοντέλο της ταυτότητας στο εσωτερικό της ομάδας

Συνεχίζοντας τα ενδιαφέροντα άρθρα του για την κοινωνική ταυτότητα ο J.C. Baker δημοσίευσε πριν από λίγο ένα ακόμη κείμενο, το οποίο αυτήν τη φορά ασχολείται με το μοντέλο της κοινής ταυτότητας μέσα στην ομάδα (Common Ingroup Identity Model), το οποίο προτάθηκε από τον Samuel Gaertner. Παραθέτω τα όσα γράφει ο J.C. για αυτό το μοντέλο:

"Rather than eliminating the boundaries altogether, Gaertner et al. suggested that boundaries should be redrawn to bring the two identities into one superordinate identity so that ingroupers and outgroupers recognize their commonality and view one another as members of the same group."

Για να διαβάσετε ολόκληρο το κείμενο πατήστε εδώ.

Ένα νέο άρθρο στο JGrChrJ

Το πρώτο άρθρο στο νέο τεύχος του Journal of Greco-Roman Christianity and Judaism 6 (2009) έχει αναρτηθεί (πατώντας στον τίτλο θα βρεθείτε στο κείμενο του άρθρου σε μορφή pdf):

Jintae Kim, The Concept of Atonement in the Gospel of John

O συγγραφέας εξετάζει κατά πόσο το θέμα του εξιλασμού υπάρχει στο κατά Ιωάννην και καταλήγει ότι παρά τις παλαιότερες εκτιμήσεις ότι αυτό το θέμα απουσιάζει στην πραγματικότητα αυτό είναι παρόν έστω και με έμμεσο τρόπο. Πρώτα εξετάζει το Ιω 3,16.17. Τα στοιχεία που παρουσιάζει ως αποδείξεις είναι: 1) η συγχώρηση των αμαρτιών εννοείται έμμεσα σε φράσεις όπως "μὴ ἀπόληται", "κρίνῃ τὸν κόσμον", όταν τα βρίσκουμε μαζί (8,21-24. 5,24), 2) ο θάνατος του Ιησού προϋποτίθεται στην έκφραση "ὑψωθῆναι" (3,14. 12,32-33), 3) η χρήση του "δεῖ" και του ρήματος "ὑψώω" στο 3,14 παραπέμπει στις προρρήσεις του πάθους στη συνοπτική παράδοση και στο δούλο του Γιαχβέ στον Ησαΐα.

Το δεύτερο κείμενο που εξετάζεται είναι το Ιω 1,29. Θεωρείται ότι εδώ το θέμα του εξιλασμού αναφέρεται έμμεσα: 1) η φράση "ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ" παραπέμπει στο δούλο του Γιαχβέ, 2) η φράση συνδέεται επίσης με τις θυσίες και 3) η φράση "ὁ αἵρων τὴν ἁμαρτίαν" αναφέρεται στην αντιπροσωπευτική θυσία για εξιλασμό.

Το τρίτο κείμενο είναι το Ιω 10,15 (καὶ τὴν ψυχήν μου τίθημι ὑπὲρ τῶν προβάτων"). Και αυτή η φράση απηχεί τη γλώσσα του εξιλασμού: 1) είναι ιωάννεια συνώνυμα σε ανάλογες εκφράσεις του Μάρκου (Μκ 10,45), 2) το λεξιλόγιό του παραπέμπει στο Ησ 53.

Τέλος ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ευχαριστηριακή γλώσσα στο Ιω 6 απηχεί την αντίστοιχη στη συνοπτική παράδοση και τον Παύλο και περιέχει την ιδέα του εξιλασμού.

Ο συγγρ. καταλήγει ότι το θέμα του εξιλασμού υπάρχει σε εκφράσεις και κείμενα του κατά Ιωάννην.

Klauck: Die apokryphe Bibel (14)

Στο τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου του ο K. ασχολείται με τη λεγόμενη αλληλογραφία μεταξύ Σενέκα και Παύλου.

Απόκρυφη αλληλογραφία Σενέκα και Παύλου

1. Εισαγωγικά
Ο Κ. εκτιμά ότι ίσως αφορμή για τη σύνδεση Παύλου και Σενέκα δίνει η πληροφορία των Πρξ 18,12-17 ότι ο Παύλος στην Κόρινθο βρέθηκε μπροστά στον Γαλλίωνα, τον ανθύπατο της Αχαΐας (51/52 ή 52/53 μ.Χ.). Ο Γαλλίων ήταν ο μεγαλύτερος αδελφός του Σενέκα και υπηρέτησε ως ύπατος στη Ρώμη στα 58 μ.Χ. Επιπλέον ο Παύλος βρέθηκε δέσμιος στην Ρώμη (Πρξ 28,30) και ο φρουρός του ίσως ανήκε στους πραιτωριανούς του Burrus, ο οποίος μοιράστηκε την εξουσία με τον Γαλλίωνα στη Ρώμη μαζί. Μολονότι το θέμα της χρονολογίας της ζωής του Παύλου παραμένει ανοικτό, γενικά εκτιμάται ότι ο Παύλος έφτασε στη Ρώμη κάπου μεταξύ των 52 και 62 μ.Χ., εποχή που ο φιλόσοφος Σενέκας ήταν στο απόγειο της δύναμής του. Επιπλέον δύο αναφορές στην Φιλιππησίους ίσως συνδέονται με την παραμονή του Παύλου στη Ρώμη (1,13 και 4,22).
Η απόκρυφη αλληλογραφία Σενέκα και Παύλου, που περιλαμβάνει 14 επιστολές στη λατινική γλώσσα (8 του Σενέκα και 6 του Παύλου) τοποθετείται από τον συγγραφέα της σε αυτήν την περίοδο. Παραδίδεται σε 300 χειρόγραφα του Μεσαίωνα και περίπου 25 από την Ύστερη Αρχαιότητα συχνά μαζί με τα υπόλοιπα έργα του Σενέκα.
Η γνησιότητα αυτών των κειμένων είναι θέμα συζήτησης μέχρι και σήμερα. Πολλοί μάλιστα ερευνητές υποστηρίζουν με πάθος τη γνησιότητά τους. Ο Κ. παραπέμπει στο χαρακτηριστικό παράδειγμα του Giuseppe Giovanni Gamba, ο οποίος υποστηρίζει ότι στα 58/59 ο Σενέκας έγινε χριστιανός κάτω από την επίδραση του Παύλου αντίθετα από το σύγχρονό του Πετρώνιο και τον ίδιο τον Νέρωνα, οι οποίοι, ενώ αρχικά έδειξαν ενδιαφέρον για το χριστιανισμό, στη συνέχεια τον εγκατέλειψαν. Αποδίδει την τραγωδία Octavia στο Σενέκα. Σε αυτήν ο φιλόσοφος παρουσίασε με έμμεσο τρόπο χριστιανικές αξίες. Το Satyricon του Πετρώνιου είναι για τον Gamba μία κρυπτογραφημένη γελοιοποίηση των χριστιανικών μορφών και πρακτικών (π.χ. ο οικοδεσπότης της Cena Trimalchionis είναι ο ίδιος ο Παύλος). Επομένως αυτά τα κείμενα είναι γνήσια και επιτρέπουν την αποκατάσταση της χρονολόγησης της ζωής του Παύλου κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του.
Η κριτική ωστόσο έρευνα του κειμένου έχει αποδείξει ήδη από την εποχή του Εράσμου ότι πρόκειται για πολύ μεταγενέστερα κείμενα και σε καμιά περίπτωση για γνήσια.

2. Εποχή σύνταξης των επιστολών
Σύμφωνα με τον Έρασμο τα κείμενα αυτά θα πρέπει να συντάχθηκαν κάποια στιγμή πριν το 392 μ.Χ., γιατί αναφέρονται από τον Ιερώνυμο για πρώτη φορά στο έργο του De viris illustribus (12). Μάλλον στην εποχή του η ανάγνωση αυτών των κειμένων ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη και ίσως συνδέεται με μία πρόσφατη εμφάνισή τους. Από την άλλη ο Λακτάντιος, όταν στα 324 μ.Χ. κάνει λόγο για τον Σενέκα στο έργο του Divinae institutiones (VI 24,14) δεν αναφέρει αυτήν την αλληλογραφία.
Στην αλληλογραφία ο Σενέκας δεν εμφανίζεται ως χριστιανός αλλά ως ευσεβής εθνικός. Ο μύθος του χριστιανού Σενέκα γεννήθηκε από τους πρώτους ανθρωπιστές κατά τον 14ο αι. (βλ. το άρθρο του A. Momigliano, “Bemerkungen über die Legende vom Christentum Senecas“ [1950]).

3. Εσωτερικά κριτήρια χρονολόγησης
Υφολογικά και γλωσσικά χαρακτηριστικά οδηγούν στη χρονολόγηση των κειμένων αυτών στον 4ο αι.
Πιθανόν ο συγγραφέας είχε παρακολουθήσει κάποια μαθήματα ρητορικής και είχε γνώση των κανόνων της επιστολογραφίας της εποχής. Μάλιστα ο Claude W. Barlow διατύπωσε την υπόθεση ότι ίσως αυτές οι επιστολές γεννήθηκαν από τη σχολική πρακτική σύνταξης τέτοιων ψευδεπίγραφων επιστολών ως μέρος της σχολικής άσκησης.
Ο Κ. παραπέμπει επίσης στο έργο του H. Koskenniemi, Studien zur Idee und Phraseologie des griechischen Briefes bis 400 n.Chr. (1956), όπου γίνεται λόγος για τρεις κεντρικές έννοιες που συνδέονται με την αρχαία επιστολογραφία: α) η φιλοφρόνησις, δηλ. η φιλική διάθεση που οδηγεί στην ανταλλαγή επιστολών, β) η παρουσία, διότι τα κείμενα καλύπτουν την απόσταση μεταξύ φίλων και γ) ὁμιλία, διότι τα επιστολικά κείμενα έχουν διαλογικό χαρακτήρα. Αυτά τα τρία στοιχεία υπάρχουν φυσικά και στην αλληλογραφία Σενέκα και Παύλου.
Στη συνέχεια ο Κ. παρουσιάζει το περιεχόμενο των 14 επιστολών και συζητά κάποια σημεία τους καθώς και γνωστά κι από άλλα κείμενα επιστολικά μοτίβα.
Καταλήγοντας την παρουσίασή του ο Κ. σχολιάζει τη χαμηλή ποιότητα της γλώσσας αυτών των κειμένωνκαι παρατηρεί τα εξής:
- δεν είναι πιθανό να μεταφράστηκαν από τα ελληνικά
- απίθανο είναι επίσης τα κείμενα να συντάχθηκαν από ιουδαιοχριστιανικούς κύκλους για να δυσφημίσουν τον Παύλου
- θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη κριτικές μελέτες του κειμένου, σύμφωνα με τις οποίες μόνο οι επιστολές 10,11 και 12 είναι αρχαίες, ενώ οι υπόλοιπες ανάγονται στην καρολίνεια περίοδο

Η επιλογή του Σενέκα ως συνομιλητή του Παύλου οφείλεται στη μεγάλη εκτίμηση την οποία είχαν οι Πατέρες της Δύσης για το Ρωμαίο φιλόσοφο.
Ο Κ. βρίσκει επίσης ομοιότητες μεταξύ αυτών των κειμένων και της 3 Κορινθίους (επιστολή των πρεσβυτέρων της Κορίνθου με προτροπή του Θεοφίλου και απάντηση του Παύλου, που βρίσκεται στη Ρώμη). Υποστηρίζει επίσης ότι έχουν επηρεαστεί από τις απόκρυφες Πράξεις Παύλου. Είναι ίσως επίσης πιθανό ο συγγρ. τους να επέλεξε την αλληλογραφία ως είδος πάνω στο οποίο έστησε όλη την ιστορία του συνειδητά, επειδή γνώριζε ότι μια συνάντηση Παύλου και Σενέκα δεν έλαβε ποτέ χώρα.