Happy International Septuagint Day!

 Happy International Septuagint Day!

Journal for the Study of Judaism 57/1 (2026)

 Journal for the Study of Judaism 571 (2026)

• Annie Calderbank, "The Elusive Presence of God in Ezekiel’s Exagoge: A Proposal for Reading a Fragmented Text," 1–33 (OA)
• Martina Korytiaková, "Who Ought to Be Sentenced to Death and Why? Reasons and Legal Justifications of the Death Penalty in the Book of Judith," 34–62 (abstract)
• Ariel Feldman - Faina Feldman, "A Hebrew Liturgical Text from Dura-Europos (D.Pg. 25): New Readings and Interpretations," 63–101 (abstract)

Αγγλική μετάφραση του υπομνήματος του Οικουμένιου στην Αποκάλυψη / English translation of Oecumenius' commentary on Revelation

 (από το ιστολόγιο του Roger Pearse)

Στη γνωστή ψηφιακή βιβλιοθήκη Archive.org έχει ανεβεί η αγγλική μετάφραση του υπομνήματος του Οικουμένιου στο βιβλίο της Αποκάλυψης από τον John Litteral (CPG 7470). Στηρίζεται στο πρωτότυπο, όπως έχει εκδοθεί από τους Hoskier και De Groote.  Ίσως πρόκειται για το αρχαιότερο υπόμνημα στο τελευταίο βιβλίο της Καινής Διαθήκης στα ελληνικά (στη Δύση υπομνήματα κυκλοφορούν ήδη από τον 4ο αι.) και χρονολογείται γύρω στο 700 μ.Χ. 

John Litteral, Oecumenius Commentary on Revelation

--------------------------------------------

[ENG] 

(from Roger Pearse's blog)

The well-known digital library Archive.org has uploaded the English translation of Oecumenius's commentary on the book of Revelation by John Litteral (CPG 7470). It is based on the original text, as published by Hoskier and De Groote. This is perhaps the oldest commentary on the last book of the New Testament in Greek (in the West, commentaries have been circulating since the 4th century) and is dated around 700 AD.

John Litteral, Oecumenius Commentary on Revelation

Ένας δίσκος μάρτυρας ενός άωρου θανάτου: μνήμη, επιτελεστικότητα, μεταιχμιακότητα / A Disc Bearing Witness to an Untimely Death: Memory, Performativity, Liminality

 Ένας δίσκος που δεν ρίχτηκε ποτέ. Μια επιγραφή που δεν απευθύνεται στους ζωντανούς. Ένας θάνατος που δεν πρέπει να λησμονηθεί. Ένας αθλητής σκοτώνεται τραγικά από έναν συναθλητή του κι η οικογένειά του κάνει κάτι εντυπωσιακό: κατασκευάζει ένα ομοίωμα του φονικού οργάνου και στη λιτή επιγραφή του κατονομάζει τον δράστη και το γεγονός. Αυτός ο μαρμάρινος δίσκος, καρφωμένος πάνω στο φέρετρο του νεκρού Δορκείδη, αφηγείται, καταγγέλλει και παραπέμπει την υπόθεσή του στη δικαιοκρισία των χθόνιων θεών — ένα σπάνιο παράδειγμα υλικής επιτελεστικότητας του αρχαίου κόσμου.

Αλέξανδρος Τζανετάκης, "Ο ενεπίγραφος δίσκος του τάφου του αθλητή στην Άκανθο" ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΟΝ 14 (2025): 77-88

--------

[ENG] 

A discus that was never thrown. An inscription not addressed to the living. A death that must not be forgotten.

An athlete is tragically killed by a fellow competitor, and his family does something remarkable: they commission a replica of the deadly instrument and, in its brief inscription, they name the perpetrator and the act. This marble discus, nailed to the coffin of the deceased Dorkeidēs, narrates, accuses, and refers the case to the judgment of the chthonic gods—a rare example of material performativity in the ancient world.

Αλέξανδρος Τζανετάκης, "Ο ενεπίγραφος δίσκος του τάφου του αθλητή στην Άκανθο" ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΟΝ 14 (2025): 77-88

-----------------------------

Το 2004, στο αρχαίο νεκροταφείο της Ακάνθου στη Χαλκιδική, αποκαλύφθηκε ένας τάφος που κρύβει μια από τις πιο “συμπυκνωμένες” ιστορίες που μπορεί να αφηγηθεί η επιγραφική: σε ελάχιστες λέξεις, ένα αντικείμενο κατονομάζει θύμα και δράστη, αλλά ταυτόχρονα φαίνεται να λειτουργεί και ως πράξη κι όχι απλώς ως μνήμη.

Ένας τάφος, τρία αντικείμενα, μία ιστορία

Ο τάφος 11075 περιείχε τον καλά διατηρημένο σκελετό ενός άνδρα και λίγα κτερίσματα. Μια σιδερένια στλεγγίδα, τοποθετημένη κοντά στο δεξί χέρι και τον μηρό, παραπέμπει άμεσα στον κόσμο του γυμνασίου και της άσκησης. Υπήρχε επίσης ένα χάλκινο δακτυλίδι στο αριστερό χέρι (με ιδιαίτερη εικονογραφία, πιθανόν ανατολικής επίδρασης). Ωστόσο το εύρημα που συγκεντρώνει όλο το βάρος της ερμηνείας είναι ένα τρίτο αντικείμενο: ένας μαρμάρινος δίσκος.

Ο δίσκος (περ. 14 εκ. διάμετρος) είχε στο κέντρο του διαμπερή οπή με το σιδερένιο καρφί που τον προσήλωνε επάνω στο ξύλινο φέρετρο. Δεν μοιάζει με χρηστικό δίσκο αθλητικού αγώνα (τόσο εξαιτίας του υλικού όσο και του βάρους του)· περισσότερο θυμίζει συμβολικό αντίγραφο του αντικειμένου που σχετίζεται με τον θάνατο του νεκρού — ένα κτέρισμα φτιαγμένο για να συνοδεύσει τον άνθρωπο στον τάφο.

Η επιγραφή: δέκα λέξεις, ένας φόνος

Πάνω στον μαρμάρινο δίσκο χαράχθηκε σπειροειδώς επιγραφή σε αττικό/ιωνικό αλφάβητο (που παραπέμπει στην Άνδρο, τη μητρόπολη της Ακάνθου). Το κείμενο είναι λιτό:

Δορκείδεό ἐμι. Ἀντιμένον δέ με ἀπέκτενεν βαλόν.

Σε νεοελληνική απόδοση: «Ανήκω στον Δορκείδη. Ο Αντιμένων με σκότωσε ρίχνοντας [τον δίσκο].»

Η χάραξη φαίνεται βιαστική· ακόμη και ο χωρισμός της λέξης «ἀπέκτενεν» προδίδει ότι ο χαράκτης δεν “υπολόγισε” καλά το διαθέσιμο χώρο. Αυτό παραπέμπει μάλλον σε μία επείγουσα παραγγελία: η οικογένεια ήθελε να συνοδεύσει τον νεκρό στην αιώνιά του κατοικία ένα αντικείμενο που θα δήλωνε την αιτία του θανάτου.

Μέσα σε δέκα λέξεις η επιγραφή διηγείται μια τραγική ιστορία. Κάπου—πιθανόν στο γυμνάσιο της Ακάνθου—κατά τη διάρκεια άσκησης ή αγώνα δισκοβολίας, ο Αντιμένων έριξε το δίσκο του κι ίσως κατά λάθος ή από απροσεξία αυτός κτύπησε τον Δορκείδη και τον άφησε νεκρό. 

Από δημόσια μνήμη σε επιτελεστική πράξη

Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό το κείμενο δε φαίνεται να γράφτηκε για να το διαβάσουν οι ζωντανοί. Ο δίσκος θάβεται και είναι στερεωμένος πάνω στο φέρετρο: η “επικοινωνία” δεν είναι δημόσια, αλλά μάλλον είναι μια πράξη που αφορά τον νεκρό και τους υποχθόνιους  θεούς.

Η χρήση του καρφιού με το οποίο ο δίσκος προσηλώνεται στο ξύλινο φέρετρο αλλά και η σπειροειδής γραφή στην οποία είναι γραμμένη η επιγραφή υποδηλώνει τη μαγική και ιερή λειτουργία του δίσκου. Παραπέμπει στους γνωστούς μαγικούς καταδέσμους, αν και δεν ταυτίζεται με αυτούς. Δεν απαιτεί την τιμωρία του υπαίτιου, απλά τον κατανομάζει. Μάλιστα δεν απευθύνεται στους ανθρώπους (αφού το αντικείμενο θάβεται με τον νεκρό) αλλά στους υποχθόνιους θεούς παρουσιάζοντας σε αυτούς πια την υπόθεση του Δορκείδη. Πρόκειται για μία περίπτωση «βιαιοθάνατου» που θέτει τον νεκρό στο μεταίχμιο του κόσμου των νεκρών και του κόσμου των ζωντανών. Έτσι ο δίσκος συνδυάζει μία επιτελεστική (μαγική ενδεχομένως) λειτουργία με την αποτύπωση της μεταιχμιακότητας (liminality) του νεκρού Δορκείδη. 

Με άλλα λόγια, ο δίσκος λειτουργεί ως συμβολικό corpus delicti: το “όπλο” (έστω ως αντίγραφο) καθίσταται πλέον κτήμα του νεκρού και μέρος της ταυτότητάς του. Ταυτόχρονα, θέτει την υπόθεση του Δορκείδη υπό την κρίση των χθονίων δυνάμεων, μέσα σε ένα θρησκευτικό φαντασιακό όπου ο βιαιοθάνατος θεωρείται μεταιχμιακός — ένας νεκρός που δεν “περνά” απλά στον Άδη, αλλά μένει μετέωρος μεταξύ του κόσμου των νεκρών και των ζωντανών, άωρος, κοινωνικά επικίνδυνος και απαιτεί δικαιοσύνη.

Ποια η σημασία του ευρήματος

Το εύρημα είναι πολύ αρχαιότερο από την εποχή της Καινής Διαθήκης (τέλη 6ου–αρχές 5ου αι. π.Χ.). Είναι, όμως, πολύτιμο για όποιον ενδιαφέρεται για τον κόσμο μέσα στον οποίο θα ζήσουν αργότερα οι ιουδαϊκές και χριστιανικές κοινότητες της Μεσογείου: δείχνει πώς οι άνθρωποι επικοινωνούν με το θείο όχι μόνο με την προσευχή, αλλά και με αντικείμενα και κείμενα σε συγκεκριμένη μορφή· πώς ο άωρος θάνατος αποκτά υλική μορφή (ένα αντίγραφο του φονικού οργάνου)· και πώς η δικαιοσύνη μπορεί να μετατεθεί από το ανθρώπινο πεδίο στο θεϊκό/χθόνιο.

Τέλος, προσφέρει ένα μικρό μάθημα μεθόδου: πώς διαβάζουμε ένα κείμενο που δεν “στέκει” μόνο του, αλλά είναι δεμένο με την ύλη και τη μορφή του ίδιου του κειμένου και εν τέλει και με τον ίδιο τον νεκρό. 

--------------------------------------

[ENG] 

In 2004, an excavation at the ancient cemetery of Akanthos in Chalkidiki uncovered a tomb that conceals one of the most "condensed" stories that epigraphy can tell: in just a few words, an object names both victim and perpetrator, while simultaneously appearing to function as an act—not merely as memory.

One Tomb, Three Objects, One Story

Tomb 11075 contained the well-preserved skeleton of a man along with a few grave goods. An iron strigil, placed near the right hand and thigh, immediately evokes the world of the gymnasium and athletic training. There was also a bronze ring on the left hand (with distinctive iconography, possibly of Eastern influence). However, the find that bears the full weight of interpretation is a third object: a marble discus.

The discus (approx. 14 cm in diameter) had a hole through its center with an iron nail that fastened it to the wooden bier. It does not resemble a functional athletic discus (both because of its material and its weight); rather, it suggests a symbolic replica of the object connected to the deceased's death—a grave offering made to accompany the person to the tomb.

The Inscription: Ten Words, One Killing

On the marble discus, an inscription was carved in spiraling letters in the Attic/Ionic alphabet (which points to Andros, the mother-city of Akanthos). The text is terse:

Δορκείδεό ἐμι. Ἀντιμένον δέ με ἀπέκτενεν βαλόν.

In English: "I belong to Dorkeidēs. Antimenōn killed me by throwing [the discus]."

The carving appears hasty; even the splitting of the word "ἀπέκτενεν" reveals that the engraver did not calculate the available space well. This suggests an urgent commission: the family wanted to accompany the deceased to his eternal dwelling with an object that would declare the cause of his death.

In ten words, the inscription tells a tragic story. Somewhere—probably at the gymnasium of Akanthos—during a discus-throwing practice or competition, Antimenōn threw his discus and perhaps accidentally or through carelessness it struck Dorkeidēs and left him dead.

From Public Memory to Performative Act

Interestingly, this text does not appear to have been written for the living to read. The discus is buried and fastened to the bier: the "communication" is not public, but rather appears to be an act concerning the deceased and the chthonic gods.

The use of the nail with which the discus is fastened to the wooden bier, as well as the spiral script in which the inscription is written, suggests the magical and sacred function of the discus. It evokes the well-known magical curse tablets (defixiones), though it does not fully correspond to them. It does not demand punishment of the responsible party, but simply names him. Indeed, it does not address humans (since the object is buried with the deceased) but rather the chthonic gods, presenting to them now the case of Dorkeidēs. This is an instance of a "violent death" (biaiothanatos) that places the deceased at the threshold between the world of the dead and the world of the living. Thus the discus combines a performative (possibly magical) function with the inscription of the liminality of the deceased Dorkeidēs.

In other words, the discus functions as a symbolic corpus delicti: the "weapon" (even as a replica) becomes the deceased's possession and part of his identity. At the same time, it places Dorkeidēs' case under the judgment of the chthonic powers, within a religious imaginary where the violently dead person is considered liminal—a dead person who does not simply "pass over" to Hades but remains suspended between the world of the dead and the living, untimely (aoros), socially dangerous, and demanding justice.

The Significance of the Find

The find is much older than the era of the New Testament (late 6th–early 5th century BCE). However, it is valuable for anyone interested in the world in which the Jewish and Christian communities of the Mediterranean would later live: it shows how people communicate with the divine not only through prayer but also with objects and texts in specific forms; how untimely death acquires material form (a replica of the deadly instrument); and how justice can be transferred from the human realm to the divine/chthonic.

Finally, it offers a small methodological lesson: how we read a text that does not "stand" on its own but is bound to the materiality and form of the text itself and ultimately to the deceased person himself.

Το Σάββατο ως δείκτης ταυτότητας στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. / Shabbat as an Identity Marker in the Mid-Fifth Century BCE

Στο πρόσφατο άρθρο τους στην έγκριτη σελίδα TheTorah.com (4 Φεβρουαρίου 2026), οι Tova Ganzel (Bar-Ilan) και Jan Safford (Εβραϊκό Πανεπιστήμιο Ιερουσαλήμ) εξετάζουν πώς το Σάββατο αναδείχθηκε σε δείκτη ιουδαϊκής ταυτότητας στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. ("Shabbat, Mid-Fifth Century B.C.E."). 

Αφετηρία τους αποτελούν οι μεταρρυθμίσεις του Νεεμία για την επιβολή της σαββατικής ανάπαυσης στην Ιερουσαλήμ, όπως καταγράφονται στο βιβλίο Έσδρα-Νεεμία. Κεντρικό επιχείρημα του άρθρου είναι ότι ονόματα παραγόμενα από τη λέξη Shabbat (Shabbethai στο βιβλικό κείμενο, Shabbataya στις σφηνοειδείς πλάκες) εμφανίζονται για πρώτη φορά αποκλειστικά στην περίοδο των Αχαιμενιδών (περ. 550–330 π.Χ.): σε πλάκες από το Āl-Yāḫūdu, τη Νιππούρ και τα Σούσα (506–419 π.Χ.), καθώς και σε αραμαϊκά όστρακα από την Ελεφαντίνη. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι το όνομα αυτό δεν συνδέεται με το βαβυλωνιακό šapattu αλλά είναι γνήσιο ιουδαϊκό και τεκμηριώνουν τη θέση τους παραπέμποντας στην παρουσία του θεοφορικού στοιχείου Yawa στα πατρωνυμικά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση ανάμεσα στην Ελεφαντίνη, όπου τα τεκμήρια δείχνουν αποχή από εργασία κατά το Σάββατο (με εξαίρεση περιπτώσεις ακραίου εξαναγκασμού), και τη Βαβυλωνία, όπου οι Ιουδαίοι φαίνεται να συνέχιζαν τις οικονομικές τους συναλλαγές — μια διαφοροποίηση που ανοίγει ερωτήματα για τον βαθμό στον οποίο η τήρηση του Σαββάτου λειτουργούσε ομοιόμορφα ως δείκτης ταυτότητας στη διασπορά.

Για περαιτέρω μελέτη

• Oded Tammuz. “The Sabbath as the Seventh Day of the Week and a Day of Rest: Since When?” ZAW 131 (2019): 287–294.
• Bob Becking, Identity in Persian Egypt, Eisenbrauns, 2020

----------------------

[ENG]

In their recent article on the authoritative site TheTorah.com (February 4, 2026), Tova Ganzel (Bar-Ilan) and Jan Safford (Hebrew University of Jerusalem) examine how the Sabbath emerged as a marker of Judean identity in the mid-fifth century B.C.E. ("Shabbat, Mid-Fifth Century B.C.E."). Their starting point is Nehemiah's reforms to enforce Sabbath rest in Jerusalem, as recorded in the book of Ezra–Nehemiah. The article's central argument is that names derived from the word Shabbat (Shabbethai in the biblical text, Shabbataya in cuneiform tablets) appear for the first time exclusively in the Achaemenid period (ca. 550–330 B.C.E.): on tablets from Āl-Yāḫūdu, Nippur, and Susa (506–419 B.C.E.), as well as on Aramaic ostraca from Elephantine. The authors argue that this name is not connected to the Babylonian šapattu but is genuinely Judean, supporting their position by pointing to the presence of the theophoric element Yawa in the patronymics. Of particular interest is the comparison between Elephantine, where the evidence points to abstention from work on the Sabbath (except under extreme duress), and Babylonia, where Judeans appear to have continued their economic transactions — a discrepancy that raises questions about the degree to which Sabbath observance functioned uniformly as a marker of identity in the diaspora.

Further reading

• Oded Tammuz. “The Sabbath as the Seventh Day of the Week and a Day of Rest: Since When?” ZAW 131 (2019): 287–294.
• Bob Becking, Identity in Persian Egypt, Eisenbrauns, 2020

ΟΑ: Heroines of Greek and Roman Myth: An Intermediate Latin Reader

Maxwell Teitel Paule, Heroines of Greek and Roman Myth: An Intermediate Latin Reader (Open Book Publishers, (2026)

[via AWOL] 

Ο Maxwell Teitel Paule στο Heroines of Greek and Roman Myth: An Intermediate Latin Reader (Open Book Publishers, 2026) προσφέρει ένα πολύτιμο διδακτικό εργαλείο που συνδυάζει τη μελέτη της λατινικής γλώσσας με την εξέταση γυναικείων μορφών του μύθου. Το βιβλίο περιλαμβάνει διασκευασμένα κείμενα από λατινικές αρχαίες πηγές (π.χ. Οβίδιο, Βιργίλιο, Κάτουλλο), αλλά και με αξιοποίηση ευρύτερου μυθογραφικού υλικού και αφηγείται ιστορίες ηρωίδων, όπως της Μήδειας, της Διδούς, της Αριάδνης κ.ά.

Ο Paule έχει προσαρμόσει τα κείμενα για φοιτητές με γνώση λατινικών μεσαίου επιπέδου, αφαιρώντας σκηνές βίας και σεξουαλικού περιεχομένου προκειμένου να είναι κατάλληλα για διδακτική χρήση. Η επιλογή αυτή κάνει το βιβλίο ιδιαίτερα προσβάσιμο και χρηστικό στην εκπαιδευτική διαδικασία· ταυτόχρονα, όμως, συνεπάγεται ότι οι αφηγήσεις δεν αποδίδουν πάντοτε την πλήρη “ωμότητα” ή την πολυπλοκότητα της αρχαίας παράδοσης. Αυτή είναι μια αναγκαία επιφύλαξη όταν το αξιοποιούμε και για πολιτισμική/ιστορική συζήτηση.

Κάθε ενότητα συνοδεύεται από γλωσσάρια και γραμματικές παρατηρήσεις, ενώ παράλληλα προσφέρει πλούσιο υλικό για συζήτηση γύρω από το πώς οι αρχαίοι συγγραφείς κατασκευάζουν τις γυναικείες μορφές: άλλοτε ως θύματα ανδρικής απιστίας και εγκατάλειψης, άλλοτε ως ενεργά υποκείμενα με φωνή και πρωτοβουλία. Για όσους ασχολούνται με βιβλικά θέματα—ιδίως σε ρόλο εκπαιδευτικού—το βιβλίο λειτουργεί ως παράθυρο στο πολιτισμικό περιβάλλον της εποχής της Καινής Διαθήκης, δείχνοντας πώς η μυθολογία διαμόρφωνε ηθικά παραδείγματα και κοινωνικές προσδοκίες για τις γυναίκες. Κεφάλαια όπως αυτά της Μήδειας και της Κίρκης δίνουν αφορμή για συζήτηση γύρω από τη μαγεία και τις λαϊκές πρακτικές στο ελληνορωμαϊκό φαντασιακό, ενώ το κεφάλαιο για την Ίφιδα και την Ιάνθη θέτει σοβαρά ζητήματα για το σώμα, το φύλο και την έμφυλη ταυτότητα—θέματα που συναντάμε έμμεσα ή άμεσα και στα βιβλικά κείμενα.

Παρά τους περιορισμούς που θέτει η διδακτική προσαρμογή, ο τόμος δείχνει πειστικά πώς η γλωσσική εκπαίδευση μπορεί να συνδυαστεί με κριτική ανάγνωση των πολιτισμικών κατασκευών της αρχαιότητας γύρω από το φύλο και τους γυναικείους ρόλους.

------------------------

[ENG]

Maxwell Teitel Paule’s Heroines of Greek and Roman Myth: An Intermediate Latin Reader (Open Book Publishers, 2026) is a valuable pedagogical resource that combines intermediate Latin reading with a focused exploration of female figures from Greco-Roman myth. Drawing primarily on ancient Latin sources (e.g., Ovid, Virgil, Catullus) while also engaging broader mythographic traditions, the volume presents adapted narratives of heroines such as Medea, Dido, and Ariadne.

Designed for classroom use, the texts are adapted to support intermediate learners and to minimize depictions of sexual violence/assault, making the book especially accessible—though this pedagogical choice also means that the narratives cannot always convey the full “rawness” and complexity of the ancient tradition. Each section includes glossaries and grammatical notes, and it encourages discussion of how ancient authors construct women in myth: at times as victims of abandonment, at times as agents with voice and initiative.

For readers working with biblical topics—especially educators—the book offers a compact window onto the cultural environment of the New Testament era, highlighting how mythology shaped moral exemplars and social expectations for women. It also provides useful entry points for discussing themes such as magic and popular practice (e.g., Circe) and questions of body, gender, and gender identity (e.g., Iphis and Ianthe).

Στο τρέχον τεύχος του Toronto Journal of Theology / In the current issue of Toronto Journal of Theology

 Toronto Journal of Theology 41/1 (2025)

Jan M. Kozlowski - Dawid Opala, "Bereshit and Hesiod in Dialogue: The Dependence of Gen 1:1 on Theogony 45," 146-152 (abstract) 

Η αρχαιολογία της όσφρησης: βανίλια σε ταφικά αγγεία στη Μεγιδδώ / The Archaeology of Scent: Traces of Vanilla in Funerary Vessels at Megiddo

 Ένα ενδιαφέρον άρθρο της Vanessa Linares στο blog Bible History Daily (Biblical Archaeology Society) παρουσιάζει μία από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις της τελευταίας δεκαετίας στην ανατολική Μεσόγειο: την παρουσία βανίλιας σε νεκρικές προσφορές στη Μεγιδδώ της Μέσης Εποχής του Χαλκού (1650-1550 π.Χ.).

Vanessa Linares, "Vanilla-Spiced Afterlife at Canaanite Megiddo"

Η ανάλυση οργανικών καταλοίπων από τρία μικρά κεραμικά αγγεία που βρέθηκαν στον Τάφο 50 αποκάλυψε χημικά κατάλοιπα της βανίλιας—βανιλίνη, 4-υδροξυβενζαλδεΰδη και ακετονοβανιλόνη—ανατρέποντας την επικρατούσα άποψη ότι η βανίλια καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά από τους Αζτέκους στο Μεξικό το 1300 μ.Χ. Η ανακάλυψη μεταθέτει την ιστορία του αρώματος πίσω στο χρόνο κατά 2.500 χρόνια.

Το άρθρο ενδιαφέρει ιδιαίτερα τους αναγνώστες μας για τρεις λόγους: Πρώτον, αναδεικνύει τη σημασία των δικτύων εμπορίου μεγάλων αποστάσεων κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. και συνδέει τη Χαναάν με την Ανατολική Αφρική ή τη Νοτιοανατολική Ασία. Δεύτερον, προσφέρει σπάνια πληροφόρηση για τις νεκρικές πρακτικές και τις αντιλήψεις των Χαναανιτών για την άλλη ζωή. Τρίτον, καθιστά σαφή τη δύναμη της διεπιστημονικής μεθόδου: η συνδυασμένη χρήση αρχαιολογίας, χημικής ανάλυσης, βοτανικής και μελέτης εμπορικών δικτύων οδηγεί σε χρήσιμα συμπεράσματα που δεν θα ήταν δυνατά με μία μόνο προσέγγιση.

Κρίσιμα ερωτήματα

Η ανακάλυψη ανοίγει σειρά ερωτημάτων που χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης. Πώς ακριβώς χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι της Μεγιδδώ τη βανίλια; Η υπόθεση της ταρίχευσης, παρόμοια με τις αιγυπτιακές πρακτικές, είναι πειστική, αλλά θα μπορούσε να είχε λατρευτικές, θεραπευτικές ή ακόμα και γευστικές χρήσεις; Και δεύτερον: αν η βανίλια ταξίδεψε από την Ινδία ή την Αφρική μέσω τόσο μακρινών εμπορικών δικτύων, ποια άλλα εξωτικά αγαθά διακινούνταν στην περιοχή που δεν έχουμε ακόμα εντοπίσει αρχαιολογικά;

Βιβλιογραφία

Vanessa Linares et al., “First evidence for vanillin in the old world: Its use as mortuary offering in Middle Bronze Canaan,” Journal of Archaeological Science: Reports 25 (2019): 77–84.

A. Amir et al., “Burial offerings in intramural tombs at Middle Bronze Age Megiddo,” Archaeometry (2023).

---------------------------------------------------------

[ENG]

An interesting article by Vanessa Linares on the Bible History Daily blog (Biblical Archaeology Society) presents one of the most remarkable discoveries of the last decade in the eastern Mediterranean: the presence of vanilla in mortuary offerings at Middle Bronze Age Megiddo (1650-1550 BCE).

Vanessa Linares, "Vanilla-Spiced Afterlife at Canaanite Megiddo"

Organic residue analysis of three small ceramic vessels found in Tomb 50 revealed chemical traces of vanilla—vanillin, 4-hydroxybenzaldehyde, and acetonvanillone—overturning the prevailing view that vanilla was first cultivated by the Aztecs in Mexico around 1300 CE. This discovery pushes back the history of the spice by 2,500 years.

The article is of particular interest for three reasons: First, it highlights the significance of long-distance trade networks in the 2nd millennium BCE, connecting Canaan with East Africa or Southeast Asia. Second, it offers rare information about Canaanite funerary practices and conceptions of the afterlife. Third, it demonstrates the power of interdisciplinary methodology: the combined use of archaeology, chemical analysis, botany, and the study of trade networks leads to valuable conclusions that would not be possible with a single approach.

Critical Questions

The discovery opens a series of questions requiring further investigation. How exactly did the inhabitants of Megiddo use vanilla? The hypothesis of embalming, similar to Egyptian practices, is compelling, but it could also have had cultic, therapeutic, or even culinary uses. And second: if vanilla traveled from India or Africa through such distant trade networks, what other exotic goods were circulating in the region that we have not yet identified archaeologically?

Bibliography

• Vanessa Linares et al., "First evidence for vanillin in the old world: Its use as mortuary offering in Middle Bronze Canaan," Journal of Archaeological Science: Reports 25 (2019): 77–84.
• A. Amir et al., "Burial offerings in intramural tombs at Middle Bronze Age Megiddo," Archaeometry (2023).

Στο τρέχον τεύχος του Studia Theologica / In the current issue of Studia Theologica

 Studia Theologica 79/2 (2025)

Lars Johan Danbolt & Øystein Wang, "Seeking, Place, and Recognition in the Gospel of John: A Narrative and Theological Exploration of the Three Zētein-Dialogues," 189-206 (abstract)

Rivista Biblica 73/4 (2025)

 Rivista Biblica 73/4 (2025)

• A. Pagliari, "L’espressione «primo mese» in Nm 20,1: solo un indicatore cronologico?" 433-445
• M. Zappella, "Luce su «luce». A proposito di φῶς in Sir 24,27a," 447-459
• F. Carpinelli, "Did Luke Believe That Tamid Mediated Soteriological Gain?" 461-482
• P. Mascilongo, "La ricerca narratologica di I. de Jong e l’analisi narrativa biblica a confronto. II. La Guida alla narratologia dei classici," 483-510
•  A.G. Catalano, "La Vetus Latina, scrigno di tesori testuali e linguistici. Status quaestionis e domande aperte," 511-544

Ξαναδιαβάζοντας τις ιστορίες της Περπέτουας και του Κήρινθου: μεταξύ πηγών και ερμηνείας / Re-reading Perpetua and Cerinthus: Sources, Interpretation, and the Stories We Tell

Τι κοινό έχουν μια νεαρή μητέρα στη φυλακή του 3ου αι. και ένας "αιρετικός" θεολόγος που κατηγορήθηκε ότι πλαστογράφησε το Τέταρτο Ευαγγέλιο; Και στις δύο περιπτώσεις, οι ιστορίες που νομίζαμε ότι ξέραμε ίσως πρέπει να ξαναγραφτούν. Δύο άρθρα από το τεύχος 39 του Patristica Nordica Annuaria (2024) δείχνουν πώς η επανεξέταση γνωστών πηγών ανοίγει νέους δρόμους στην πατερική και βιβλική έρευνα. Και τα δύο άρθρα θέτουν ένα βασικό μεθοδολογικό ερώτημα:  ποιες φωνές "ακούμε" μέσα στα κείμενα, ποιες γραμμές της παράδοσης (και της ερμηνείας) υιοθετούμε. Τελικά, πώς οι ερμηνευτικές μας επιλογές διαμορφώνουν τις ιστορίες που θυμόμαστε και αφηγούμαστε; 

--------------

[ENG]

What do a young imprisoned mother in the 3rd century and a "heretical" theologian accused of forging the Fourth Gospel have in common? In both cases, the stories we thought we knew may need rewriting. Two articles from Patristica Nordica Annuaria 39 (2024) show how re-examining familiar sources opens new paths in patristic and biblical research. Both articles raise a fundamental methodological question: which voices do we "hear" within the texts, and which lines of tradition (and interpretation) do we adopt? Ultimately, how do our interpretive choices shape the stories we remember and tell?-

🔓Michael Kok, "Was Cerinthus a Johannine Theologian?" 79-103 

Ο Michael Kok αμφισβητεί την εδραιωμένη άποψη που υποστηρίζεται από μελετητές, όπως οι Simone Pétrement, April DeConick και M. David Litwa, ότι, δηλαδή,  ο Κήρινθος ήταν ένας πρώιμος ερμηνευτής και πλαστογράφος του Τετάρτου Ευαγγελίου, και ότι οι Ιωάννειες Επιστολές και η Epistula Apostolorum γράφτηκαν για να αντικρούσουν την ερμηνεία του. 

Ο Kok εξετάζει γραμματικά τα χωρία που παρουσιάζονται ως τεκμήρια της συντακτικής παρέμβασης του Κήρινθου στο κατά Ιωάννην και υποστηρίζει ότι ο Ιωάννης που αναφέρεται από τον Ειρηναίο είναι ο Ιωάννης ο Πρεσβύτερος. Άλλωστε η θέση ότι ο Κήρινθος παρενέβη συντακτικά στο κατά Ιωάννην εμφανίζεται για πρώτη φορά τον 4ο αι. κι είναι μάλλον αποτέλεσμα παρερμηνείας. 

Το άρθρο δείχνει πώς οι "ιστορικές βεβαιότητες" συχνά βασίζονται σε εύθραυστες ερμηνευτικές παραδόσεις. Η απλή ταύτιση "Ιωάννης = Απόστολος" από τον Ειρηναίο διαμόρφωσε αιώνες θεολογίας. Η ανασυγκρότηση των πρώιμων χριστολογικών διαμαχών απαιτεί προσοχή στις λεπτομέρειες - ποιος μίλησε σε ποιον, πότε, με ποια εξουσία. Αν ο Cerinthus δεν επηρεάζεται από την ιωάννεια θεολογία, τότε η ερμηνευτική ιστορία του Τετάρτου Ευαγγελίου πρέπει να ξαναγραφτεί.

🔓Alexandra Lembke-Ross, "Maternity and Mortality: A Matricentric Reading of the Prison Diary of Perpetua," 105-116 

Η συγγραφέας προτείνει μια νέα ανάγνωση του Passio Perpetuae et Felicitatis: η Perpetua καθίσταται μάρτυρας μέσω του μητρικού της σώματος. Εφαρμόζοντας τη μητροκεντρική λογοτεχνική θεωρία - μια νέα μέθοδο που αναδύεται από τα σπουδές της μητρότητας - η συγγραφέας αναδεικνύει πώς το μητρικό σώμα λειτουργεί ως μεταιχμιακός (liminal) χώρος μεταξύ ζωής και θανάτου. Επιπλέον, η Lembke-Ross συνδέει το μη γραμμικό χρόνο της αφήγησης του Πάθους με την écriture féminine της Hélène Cixous - η γυναικεία γραφή ως αντίσταση στα patriarchal αφηγηματικά σχήματα.

Στην αφήγηση του Πάθους η μητρική οδύνη τίθεται στο κέντρο του μαρτυρίου. Τέλος, η Περπέτουα συνδέεται με τη Μακκαβαία μητέρα η οποία στην πατερική ερμηνεία αναδεικνύεται σε παράδειγμα για τις απλές γυναίκες και μάλιστα τις παντρεμένες μητέρες. 

Η μεθοδολογία του άρθρου είναι συναρπαστική, αλλά εγείρει και κάποια ερωτήματα. Πόσο μπορούμε για παράδειγμα να διακρίνουμε μέσα στο κείμενο τη φωνή της Perpetua από τις παρεμβάσεις του συντάκτη/αναθεωρητή του κειμένου; Μήπως υπάρχει ο κίνδυνος προβολής σύγχρονων θεωριών σε ένα αρχαίο κείμενο;

Σε κάθε περίπτωση το άρθρο προσφέρει κάτι σπάνιο: μια ανάγνωση ενός κειμένου της πρώιμης χριστιανικής λογοτεχνίας που εστιάζει στην ενσώματη γυναικεία εμπειρία. Η Perpetua, ίσως είναι η μοναδική σωζόμενη γυναικεία φωνή από την αρχαιότητα που μιλάει για μητρότητα και θρησκευτική δέσμευση και γίνεται παράθυρο στο κόσμο αυτών των παραγνωρισμένων ανθρώπων της αρχαιότητας. Η μητροκεντρική θεώρηση, λοιπόν, δεν είναι απλά νέο "εργαλείο" - είναι η πρόσκληση να δούμε τα κείμενα με διαφορετική οπτική, να ακούσουμε φωνές που είχαν σιωπήσει.

-------------------

[ENG] 

🔓Michael Kok, "Was Cerinthus a Johannine Theologian?" 79-103 

Michael Kok challenges the established view supported by scholars such as Simone Pétrement, April DeConick, and M. David Litwa, namely that Cerinthus was an early interpreter and forger of the Fourth Gospel, and that the Johannine Epistles and the Epistula Apostolorum were written to counter his interpretation.

Kok examines grammatically the passages presented as evidence of Cerinthus's editorial intervention in the Gospel according to John and argues that the John mentioned by Irenaeus is John the Elder. Moreover, the claim that Cerinthus editorially intervened in the Gospel according to John first appears in the 4th century and is likely the result of a misinterpretation.

The article demonstrates how "historical certainties" often rest on fragile interpretive traditions. Irenaeus's simple identification "John = Apostle" shaped centuries of theology. The reconstruction of early Christological disputes requires attention to detail—who spoke to whom, when, with what authority. If Cerinthus was not influenced by Johannine theology, then the interpretive history of the Fourth Gospel needs to be rewritten.

🔓Alexandra Lembke-Ross, "Maternity and Mortality: A Matricentric Reading of the Prison Diary of Perpetua," 105-116 

The author proposes a new reading of the Passio Perpetuae et Felicitatis: Perpetua becomes a martyr through her maternal body. Applying matricentric literary theory—an emerging methodology from Motherhood Studies—the author demonstrates how the maternal body functions as a liminal space between life and death. Furthermore, Lembke-Ross connects the non-linear temporality of the Passion narrative to Hélène Cixous's écriture féminine—women's writing as resistance to patriarchal narrative schemas.

In the Passion narrative, maternal anguish is placed at the center of martyrdom. Finally, Perpetua is connected to the Maccabean Mother who in patristic interpretation emerges as an exemplar for ordinary women, specifically married mothers.

The article's methodology is exciting, but it also raises certain questions. To what extent, for example, can we distinguish Perpetua's voice in the text from the interventions of the editor/redactor? Is there a risk of projecting contemporary theories onto an ancient text?

In any case, the article offers something rare: a reading of an early Christian literary text that centers embodied female experience. Perpetua is perhaps the only surviving female voice from antiquity speaking of motherhood and religious commitment, and becomes a window into the world of these marginalized people of antiquity. Matricentric theory, therefore, is not simply a new "tool"—it is an invitation to see texts with a different lens, to hear voices that had been silenced.

Jewish Studies Quarterly 32/5 (2025)

 Jewish Studies Quarterly 32/5 (2025)

Rabbinization and Diversity: Methods, Models and Manifestations between 400 and 1000 CE, Part 2

• Avigail Manekin-Bamberger, "The Magic of Law: Exorcism, Excommunication and Rabbinic Authority in Late Antique Judaism," 275-293 (abstract)
• Abraham J. Berkovitz, "Rabbinization and Targumic Literature: Steps Towards a Historically Oriented Paradigm for the Study of Targum," 294-321 (abstract)
• Karen Britt, Ra'anan Boustan, "Jonah and the Three Fish in the Synagogue at Huqoq: Between Mosaic and Midrash," 322-355 (abstract)
• Hayim Lapin, "Slaughtering Practices, Rabbinization and the Western Mediterranean in the 9th Century," 351-372 (abstract)

Filología neotestamentaria 38[58] (2025)

 Filología neotestamentaria 38[58] (2025)

• Stanley E. Porter, "Verbal Aspect and Process Types in Ancient Greek from a Systemic Functional Linguistic Standpoint (Part TWO)," 3-26 (abstract)
• Jenny Read-Heimerdinger, "Linguistic Tools for Identifying the Structure of the Gospel of John," 27-46 (abstract)
• Chrys C. Caragounis, "Words that Do not Mean what They Say," 47-61 (abstract) 
• John A. L. Lee, "An Ingenious Greek Construction in the Septuagint and the New Testament," 63-75 (abstract)
• Peter R. Rodgers, "Papyrus 75 and Papyrus 4 Reconsidered," 77-88 (abstract)
• Stanley E. Porter, "Developments in Greek Language Studies: A Review Article," 89-118 (abstract)
• David Pastorelli, "History of the Text and Johannine Exegesis: Jn 13.14 as Test Case," 119-143 (abstract)
• Simon Gathercole, "Lexicography of Ένίστημι and the Eschatology of 1 Corinthians 7.25-26 and 2 Thessalonians 2.1-2," 145-186 (abstract)
• Yan Ma, "The Meaning of Σώφρων in the Pastoral Epistles: A Lexical Semantic Analysis," 187-199 (abstract)

Journal of Early Christian History 15/3 (2025)

 Journal of Early Christian History 15/3 (2025)

• James Alan Schetelich, "Disability as Narrative Prosthesis in John Chrysostom’s Homilies on John 9," : 1-16 (abstract)
• Ninnaku Oberholzer, "Surrounded by Wolves: A Reparative Visual Criticism of Susanna (LXX Daniel 13) in Text and Early Christian Art," 17-39 (OA)
• Joshua Joel Spoelstra, "Truth Concealed: The Crux Interpretum for Deception in Tobit and Judith," 40-54 (OA)
• Rantoa Letsosa & Daniel Orogun, "Between the Cross and the Parousia Consummation: An Analysis of Paul’s Love Ethics and Its Contemporary Lessons," 55-78 (OA)

Theologische Rundschau 90/4 (2025)

 Theologische Rundschau 90/4 (2025)

•  Jakob Wöhrle, "Das Zwölfprophetenbuch (2010–2020)," 443-517 (abstract)
•  Jan Philipp Turck, "Rudolf Bultmann, Hans Jonas und die Marburger Hermeneutik," 518-537 (abstract)

Η “βασιλική” πριν γίνει χριστιανική εκκλησία: ο ρωμαϊκός χώρος των δικαστηρίων και η Καινή Διαθήκη / Before the Christian Basilica: Roman Courts and the New Testament

Στις αφηγήσεις της Καινής Διαθήκης που περιέχουν σκηνές δημόσιας ακρόασης, απολογίας ή διαχείρισης του πλήθους, συνήθως εστιάζουμε στα πρόσωπα και στους λόγους τους—όχι στον χώρο μέσα στον οποίο λαμβάνει χώρα το γεγονός. Αυτό είναι εύλογο: τις περισσότερες φορές η ίδια η αφήγηση δεν περιγράφει αυτούς τους χώρους.

Μια πρόσφατη ανακάλυψη στην ιταλική πόλη Fano—η εύρεση μιας βασιλικής που ταυτίζεται με εκείνη που περιγράφει ο Βιτρούβιος—μας δίνει την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε πώς ο δημόσιος χώρος διαμόρφωσε την εμπειρία και τη σημασία τέτοιων επεισοδίων. Κι αυτό, επειδή στον ρωμαϊκό κόσμο ο δημόσιος βίος, και ειδικότερα η απονομή της δικαιοσύνης, ήταν άρρηκτα δεμένος με συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές δομές: το forum και τα διοικητικά συγκροτήματα που το πλαισιώνουν, αλλά και τη ρωμαϊκή basilica.

Η ανακάλυψη της basilica στη Fano (Fanum Fortunae)

Το 2022, στην Piazza Andrea Costa της ιταλικής πόλης Fano (της αρχαίας Fanum Fortunae), η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως εντυπωσιακές μαρμάρινες κατασκευές και δάπεδα, ενδεικτικά ενός δημόσιου μνημειακού συγκροτήματος. Περαιτέρω εργασίες αποκάλυψαν ένα ορθογώνιο κτήριο διαστάσεων περίπου 50 × 35 μέτρων, με περιμετρική κιονοστοιχία.

Μετά την επίσημη ανακοίνωση της 19ης Ιανουαρίου 2026, η αρμόδια Soprintendenza (ABAP Ancona–Pesaro Urbino) παρουσίασε στις 20 Ιανουαρίου 2026 τα βασικά δεδομένα: πέντε κίονες σε opus vittatum (τεχνική με εναλλασσόμενες σειρές τούβλων και λίθου), διαμέτρου περίπου 1,5 μ., σε απόσταση περίπου 4 μ. ο ένας από τον άλλο—σε αντιστοιχία με την περιγραφή του Βιτρούβιου (De Architectura 5) για τις πλευρικές κιονοστοιχίες. Οι βάσεις των κιόνων επικαλύπτονταν από μαύρο επίχρισμα.

Βάση/τμήμα κίονα από την ανασκαφή της basilica
στην Piazza Andrea Costa  στη Fano
(Φωτο: Ministero della Cultura, Ufficio Stampa e Comunicazione)

Η οριστική επιβεβαίωση ήρθε στις 16 Ιανουαρίου 2026, όταν με συστηματική έρευνα εντοπίστηκε η γωνιακή κολόνα του κτηρίου. Οι κίονες αυτού του κτηρίου, ύψους περίπου 15 μέτρων, στηρίζονταν σε φέροντες πεσσούς και παραστάδες για την υποστήριξη ενός δεύτερου ορόφου. Βρέθηκαν επίσης τμήμα του περιμετρικού τοίχου με μαύρο επίχρισμα, δύο τετράγωνες βάσεις (πιθανώς για αγάλματα), και εκτεταμένες επιφάνειες του δαπέδου της αίθουσας της βασιλικής.

Ας σημειωθεί ότι ήδη από το 2022 οι ανασκαφές στη via Vitruvio είχαν φέρει στο φως επιβλητικές οικοδομικές κατασκευές και μαρμάρινα δάπεδα που υποδήλωναν την παρουσία δημόσιων κτιρίων υψηλού επιπέδου. Η ανακάλυψη της βασιλικής συμπληρώνει την εικόνα αυτού του δημόσιου χώρου. Με βάση τα ευρήματα που έχουν μέχρι τώρα στη διάθεσή τους οι αρχαιολόγοι είναι σε θέση να αποκαταστήσουν την αρχική της μορφή και τις διαστάσεις της και την έχουν ταυτοποιήσει με τη βασιλική που περιγράφει ο Βιτρούβιος στο προαναφερθέν έργο του. Πρόκειται για την  πρώτη υλική απόδειξη της ύπαρξης του μοναδικού κτιρίου που ο Βιτρούβιος αποδίδει ρητώς στον εαυτό του.

Ανοιχτά ερωτήματα και μελλοντικές έρευνες

Η ανακάλυψη δημιουργεί μία σειρά από νέα ερωτήματα. Πού ακριβώς βρισκόταν ο aedes Augusti (ο ναός του Αυγούστου) που αναφέρει ο Βιτρούβιος; Πώς ήταν οργανωμένοι οι χώροι του forum; Οι έρευνες συνεχίζονται στην περιοχή του μοναστηριού του San Daniele, όπου εικάζεται ότι βρισκόταν το tribunalium και ο ναός. Προς την via Montevecchio, εντοπίστηκαν ήδη αρχιτεκτονικά υπολείμματα που πιθανόν σχετίζονται με το ρωμαϊκό macellum. Εκτιμάται ότι τα νέα ευρήματα θα επιτρέψουν την ανακατασκευή των άνω τμημάτων του κτηρίου της βασιλικής και θα οδηγήσουν στην επανεξέταση παλαιότερων υποθέσεων, όπως εκείνης του Palladio κατά το 16ο αιώνα.

Η ανακάλυψη της βασιλικής του Βιτρούβιου  είναι σημαντική όχι μόνο για τη ρωμαϊκή αρχαιολογία και την ιστορία της αρχιτεκτονικής αλλά και για την ιστορική μελέτη της εποχής της Καινής Διαθήκης. Μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τους χώρους, όπου η ρωμαϊκή εξουσία εκδηλώνεται ως δημόσια διαδικασία.

Η βασιλική ως δημόσιο κτήριο 

Μολονότι σήμερα η βασιλική να ταυτίζεται με συγκεκριμένο ρυθμό χριστιανικών ναών κι έχει αποκτήσει θρησκευτικό χαρακτήρα, στα ρωμαϊκά, όμως, χρόνια, ήταν ένα δημόσιο κοσμικό κτήριο συναλλαγών, διοίκησης και κυρίως δικαστικών διαδικασιών. Τα κτήρια, άλλωστε, του δημόσιου χώρου στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία είναι τόποι εξουσίας και φορείς ιδεολογίας. Ας θυμηθούμε εδώ ότι για τον Βιτρούβιο ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός πρέπει να ακολουθεί μία συγκεκριμένη τάξη κι αρμονία (για παράδειγμα, τα κτήρια πρέπει να ακολουθούν τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος). Η αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου, λοιπόν, επιβεβαιώνει και επιβάλλει μία συγκεκριμένη ιδεολογία και ιεραρχία της εξουσίας. 

Αυτός ο χώρος, όμως, είναι κι ο κόσμος στον οποίο κινούνται οι πρώτοι Χριστιανοί, οι οποίοι γίνονται αποδέκτες και κάποιες φορές θύματα της ιδεολογίας και της πολιτικής πραγματικότητας την οποία υπογραμμίζουν κτήρια, όπως η βασιλική του Βιτρούβιου. Θα πρέπει εδώ να θυμηθούμε, για παράδειγμα, ότι συχνά στις Πράξεις των Αποστόλων, διαβάζουμε για συλλήψεις και δίκες, κατηγορίες και απολογίες των αποστόλων, επαφές με τις αρχές και τη μεταφορά του ευαγγελίου από τον ιδιωτικό στο δημόσιο χώρο. Δε μπορούμε με βεβαιότητα πάντοτε να συνδέσουμε συγκεκριμένα περιστατικά των Πράξεων με αυτά τα δημόσια κτήρια που οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει. Ευρήματα, όμως, όπως αυτό στη Fano, επιτρέπουν να διαβαστούν με μεγαλύτερη ιστορική ακρίβεια σκηνές δημόσιας ακρόασης/αντιπαράθεσης που περιγράφονται στις πρώιμες χριστιανικές πηγές και καθιστούν απτό το υλικό και θεσμικό πλαίσιο αυτών των περιστατικών. Η έννοια της “κρίσης” και της “δικαιοσύνης” αποκτά λοιπόν και μια υλική/κοινωνική διάσταση: δεν είναι μόνο θεολογικό λεξιλόγιο, αλλά και εμπειρία ζωής μέσα σε συγκεκριμένους χώρους εξουσίας. Επομένως, η αρχαιολογία του χώρου δεν παρέχει απλά ένα αποδεικτικό συμπλήρωμα στον ερμηνευτή της Καινής Διαθήκης. Είναι ένα σημαντικό σημείο αφετηρίας της ερμηνείας και της κατανόησης του κειμένου μέσα στο ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό του πλαίσιο. Αν θέλουμε να διαβάσουμε αυτά τα κείμενα όπως τα διάβαζαν οι πρώτοι αναγνώστες, πρέπει να ανακατασκευάσουμε, κατά το δυνατόν, τον υλικό κόσμο μέσα στον οποίο εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα που περιγράφουν. 

Η βασιλική της Fano λειτουργεί, επομένως, όπως μία "γέφυρα ανάμεσα στο κείμενο και τον τόπο"  (πρώτα μεταξύ του κειμένου του Βιτρούβιου και το συγκεκριμένο κτήριο και, δεύτερον, μεταξύ των αφηγήσεων όπως εκείνων των Πράξεων και της υλικής πραγματικότητας και του χώρου στις πόλεις του ελληνορωμαϊκού κόσμου). Ευρήματα, όπως αυτό, μας υπενθυμίζουν ότι η ιστορία των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων δεν εκτυλίσσεται σε κενό αλλά μέσα σε συγκεκριμένες υλικές συνάφειες του αστικού βίου που η αρχαιολογία μπορεί να ανασυνθέσει με αυξανόμενη ακρίβεια. 

Πηγές

• Ministero della Cultura (Italia). «Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: “A Fano il cuore della …”». Comunicato stampa, 19/1/2026 
• Soprintendenza ABAP Ancona–Pesaro Urbino. «Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana», 20/1/ 2026 ] 
• Regione Marche. «Scoperta straordinaria a Fano: torna alla luce la Basilica di Vitruvio»1, 9/1/2026
• Smithsonian Magazine. «Archaeologists Say They’ve Finally Found a Long-Lost Basilica That Matches the Description the Architect Wrote 2,000 Years Ago». 22/1/2026
• Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026

-------------------------------------------------------

Ιn the New Testament narratives that contain scenes of public hearings, defenses, or crowd management, we typically focus on the individuals and their words rather than on the space in which the event takes place. This is because the narrative itself most often does not describe these spaces. A recent discovery in the Italian city of Fano—the finding of the first confirmed basilica of Vitruvius—gives us an opportunity to reconsider how these spaces shaped the meaning of these very texts. This is because in the Roman world, public life, and particularly the administration of justice, was inextricably bound to specific architectural structures: the forum and its administrative complexes, and especially the Roman basilica.

The discovery of the basilica at Fano (Fanum Fortunae)

In 2022, within the Piazza Andrea Costa in the Italian city of Fano (ancient Fanum Fortunae), the archaeological spade brought to light impressive marble architectural structures and floors. Further work revealed a rectangular building measuring approximately 50 x 35 meters with a perimeter colonnade. On January 20, 2026, the Italian Archaeological Service presented in a press conference (with the participation of Minister of Culture Alessandro Giuli) the extraordinary findings: five columns in opus vittatum (a technique with alternating rows of brick and stone), 1.5 meters in diameter, approximately 4 meters apart from one another—exactly as Vitruvius describes them in Book 5 of his work De Architectura for the lateral colonnades. The bases of the columns are covered with black plaster.

The definitive confirmation came on January 16, 2026, when through systematic investigation the corner column of the building was located. Its columns, approximately 15 meters high, rested on load-bearing piers and pilasters to support a second floor. Also found were a section of the perimeter wall with black plaster, two square bases (probably for statues), and extensive surfaces of the basilica hall's floor.

It should be noted that already in 2022, excavations on the via Vitruvio had brought to light imposing architectural structures and marble floors indicating the presence of high-level public buildings. The discovery of the basilica completes the picture of this public space. Based on the findings available to archaeologists so far, they are in a position to reconstruct its original form and dimensions and have identified it with the basilica that Vitruvius describes in his aforementioned work. This is the first material evidence of the existence of the only building that Vitruvius explicitly attributes to himself.

Open questions and future research

The discovery raises a series of new questions. Where exactly was the aedes Augusti, the temple of Augustus that Vitruvius mentions? How were the spaces of the complex organized? Excavations continue in the area of the monastery of San Daniele, where the tribunalium and temple may have been located. Toward the via Montevecchio, architectural remains have already been identified that probably belong to the Roman macellum. It is estimated that the new findings will allow the reconstruction of the upper sections of the building and the reexamination of earlier hypotheses, such as that of Palladio in the 16th century.

The discovery of Vitruvius's basilica matters not only for Roman archaeology and the history of architecture but also for the historical study of the New Testament period. It helps us better understand the spaces where Roman power manifests itself as a public process within buildings and public space.

The basilica as a public building

While today the basilica is identified with a specific style of Christian churches and has acquired a religious character, in Roman times it was a public secular building for judicial proceedings, administration, and politics. Moreover, the buildings of public space in the Roman Empire are sites of power and bearers of ideology. Let us recall here that for Vitruvius, architectural design must follow a specific order and harmony (for example, buildings must follow the proportions of the human body). The architecture of public space, therefore, confirms and imposes a specific ideology and hierarchy of power.

This space, however, is also the world in which the first Christians move, who become recipients of the ideology and political reality underscored by buildings such as Vitruvius's basilica. We should remember here, for example, that often in the Acts of the Apostles we read about arrests and trials, accusations and defenses of the apostles, contacts with authorities and the transfer of the gospel from private to public space. Without of course being able always to identify public buildings with certainty with specific incidents in Acts, findings such as that at Fano allow scenes of public hearing/confrontation described in early Christian sources to be read with greater historical accuracy. The concept of "judgment" and "justice" then acquires a material/social dimension as well: it is not only theological vocabulary, but also life experience within specific spaces of power. Therefore, the archaeology of space does not merely provide supporting evidence to the interpreter of the New Testament. It is an important point of departure for the interpretation and understanding of the text within its historical, social, and political context. If we want to read these texts as the first readers read them, we must reconstruct, as far as possible, the material world within which the events they describe unfolded.

The basilica at Fano thus functions as a "bridge between text and place" (first between Vitruvius's text and the specific building, and second, between narratives such as those of Acts and the material reality and space in the cities of the Greco-Roman world). Findings such as this remind us that the history of the early Christian communities does not unfold in a vacuum but within specific material contexts of urban life that archaeology can reconstruct with increasing accuracy.

---

Sources:

• Lauren K. McCormick, "Vitruvius and the Built World of the New Testament," Biblical Archaeology Society, January 30, 2026. https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-rome/vitruvius-and-built-world-of-new-testament/
• Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per le province di Ancona e Pesaro e Urbino, "Fano (PU) – Piazza Andrea Costa. Emergono i resti della Basilica Vitruviana," January 20, 2026. https://sabapancona.cultura.gov.it/fano-pu-piazza-andrea-costa-emergono-i-resti-della-basilica-vitruviana/
• Ministero della Cultura, "Scoperta Basilica di Vitruvio, Giuli: 'A Fano il cuore della più antica sapienza architettonica dell'Occidente'," January 19, 2026. https://cultura.gov.it/comunicato/28580
• Lauren K. McCormick, «Vitruvius and the Built World of the New Testament: First confirmed basilica of Vitruvius uncovered», Bible History Daily, Biblical Archaeology Society, 30/1/2026

Revue Biblique 132/4 (2025)

 Revue Biblique 132/4 (2025)

• Émile Puech, "Le pithos inscrit de l'Ophel à Jérusalem," 481-494 (abstract)
• Tomer Greenberg - Yoel Elitzur, "Roots and Words that Appear in the Books of Samuel, Kings, and the Latter Prophets but Absent from the Heptateuch," 495-516 (abstract)
• Alfio Giuseppe Catalano, "Hos 6,1-2 in the Septuagint and Old Latin: Shorter Forms and Textual Fluidity as Evidence of a Developing Hebrew Vorlage?" 517-533 (abstract)
• Manuel Nägele, "Paul and Contemporaneous Philosophy: Nous as a Test Case," 534-557 (abstract)
• Régis Burnet, "Who Said Armageddon was Megiddo?" 558-577 (abstract)
• Ronny Reich, "The Asymmetrical Pottery Flask of the Early Roman (= Late Second Temple) Period in Judea," 578-604 (abstract)
• KOZLOWSKI, Jan M. Kozlowski, "'Foxes Have Holes...' (Matt 8:20 / Luke 9:58): A Trace of an Unknown Greek Author," 605-607 

Dead Sea Discoveries 33/1 (2026)

 Dead Sea Discoveries 33/1 (2026)

Special Issue: Intersectional Investigations into the Complexity of Social Life in Early Judaism

Edited by Elisa Uusimäki and Hanna Tervanotko

Το τρέχον τεύχος του Dead Sea Discoveries αποτελεί μια σημαντική συμβολή στην κοινωνική ιστορία της πρώιμης ιουδαϊκής κοινωνίας. Οι επιμελήτριες του τεύχους, Elisa Uusimäki και Hanna Tervanotko, θέτουν ως κεντρικό άξονα την έννοια της διαθεματικότητας (intersectionality) και αναδεικνύουν την αναλυτική δυναμική του συγκεκριμένου μεθοδολογικού πρίσματος. Αντί να εξετάζουμε μεμονωμένα κάθε κατηγορία ταυτότητας —γένος, κοινωνική θέση, ηλικία, εθνότητα— η διαθεματική ανάλυση επιτρέπει να βλέπουμε πώς αυτές αλληλοεπιδρούν και πώς διαμορφώνουν σχέσεις ισχύος μέσα σε μια κοινωνία. Το πλαίσιο αυτό, που αρχικά αναπτύχθηκε στις σπουδές φύλου και στις κοινωνικές επιστήμες, εφαρμόζεται εδώ τόσο στα κείμενα της ερήμου της Ιουδαίας όσο και σε αρχαιολογικό υλικό από την Παλαιστίνη.

Τα άρθρα που φιλοξενούνται στο τεύχος αποτελούν επιμέρους μελέτες περίπτωσης, όπου το μεθοδολογικό αυτό πρίσμα εφαρμόζεται σε διαφορετικά παραδείγματα. Οι Millar, Comerford και Atkins επιχειρούν κάτι τολμηρό και πρωτοπόρο: αναδεικνύουν πώς η διαθεματική ανάλυση δεν αφορά μόνο τις ανθρώπινες ταυτότητες, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί και στον μη ανθρώπινο κόσμο, καθώς τα ζώα αποτελούν μέρος του κοινωνικού ιστού. Οι αναφορές στα ζώα, για παράδειγμα, στο Χειρόγραφο της Δαμασκού και στον Τωβίτ, αποκαλύπτουν δυναμικές ισχύος που δεν γίνονται εξίσου ορατές αλλού. Ο Martens, στη συνέχεια, εξετάζει το ζήτημα της εκπαίδευσης στην κοινότητα του Qumran και αναθεωρεί προηγούμενες αντιλήψεις, θέτοντας ένα κρίσιμο διττό ερώτημα: τι σημαίνει «εκπαίδευση» σε αυτήν την κοινότητα και κατά πόσο και τα κορίτσια είχαν πρόσβαση σε αυτήν. Στο επόμενο άρθρο του τεύχους, η Palmer φωτίζει ένα μικρό αλλά ενδιαφέρον κείμενο: ένα απόσπασμα από το Χειρόγραφο της Δαμασκού που αφορά την τροφό και δείχνει πώς η ταυτότητα αυτής της γυναίκας —εάν είναι ελεύθερη ή δούλη, Ιουδαία ή ξένη— μπορεί να δημιουργεί καταστάσεις συγκρούσεων σε σχέση με τους κοινοτικούς κανόνες. Τέλος, ο Nam στρέφεται στην οικονομική διάσταση: εξετάζει τα αρχεία του Ketef Jericho και αναδεικνύει ότι οι πρόσφυγες της Ιουδαϊκής Ερήμου δεν είναι απλώς «θύματα» του πολέμου· είναι ενεργοί οικονομικοί δρώντες που διατηρούν αρχεία, εντάσσονται σε δίκτυα συναλλαγών και καλλιεργούν μνήμη, ακόμη και μέσα σε συνθήκες προσφυγιάς.

• 🔓Elisa Uusimäki & Hanna Tervanotko, "Intersecting Identities: Towards a Refined Understanding of Social Life in Early Judaism," 1–24 
• 🔓Suzanna Millar, Charles Peter Comerford & Peter Joshua Atkins, "Blinding Birds, Bartered Bodies, and Bestial Betrothals: Exploring Interspecies Intersectionality in the Damascus Document and Book of Tobit," 25–51 
• John W. Martens, "Was There Universal Education of Girls and Boys in the Qumran Communities?", 52–86 (abstract)
• Carmen Palmer, "The Wetnurse and Her Conflicting Identities in the Damascus Document and Beyond," 87–115 (abstract)
• Roger Sangburm Nam, "Judean Desert Refugees as Economic Actors: Agency and Memory from the Ketef Jericho Archives," 116–141 (abstract)

------------------------------------------------------------------

The current issue of Dead Sea Discoveries represents a significant contribution to the social history of early Jewish society. The issue's editors, Elisa Uusimäki and Hanna Tervanotko, foreground the concept of intersectionality and highlight the analytical power of this methodological lens. Rather than examining each category of identity in isolation —gender, social status, age, ethnicity— intersectional analysis allows us to see how these categories interact with one another and how they shape relations of power within a society. This framework, originally developed in gender studies and the social sciences, is applied here both to the texts from the Judean Desert and to archaeological material from Palestine.

The articles hosted in this issue constitute individual case studies, in which this methodological lens is applied to different examples. Millar, Comerford, and Atkins undertake something bold and pioneering: they demonstrate how intersectional analysis does not concern only human identities, but can be extended to the nonhuman world as well, since animals form part of the social fabric. References to animals, for instance, in the Damascus Document and in Tobit, reveal dynamics of power that are not equally visible elsewhere. Martens, in turn, examines the question of education in the Qumran community and revisits previous assumptions, posing a crucial twofold question: what does "education" mean in this community, and to what extent did girls also have access to it? In the next article, Palmer sheds light on a small but fascinating text: a passage from the Damascus Document concerning the wetnurse, showing how this woman's identity —whether she is free or enslaved, Jewish or foreign— can give rise to situations of conflict in relation to the community's regulations. Finally, Nam turns to the economic dimension: he examines the Ketef Jericho archives and demonstrates that the refugees of the Judean Desert are not simply "victims" of war; they are active economic agents who maintain records, participate in networks of exchange, and cultivate memory, even under conditions of displacement.

• 🔓Elisa Uusimäki & Hanna Tervanotko, "Intersecting Identities: Towards a Refined Understanding of Social Life in Early Judaism," 1–24 
• 🔓Suzanna Millar, Charles Peter Comerford & Peter Joshua Atkins, "Blinding Birds, Bartered Bodies, and Bestial Betrothals: Exploring Interspecies Intersectionality in the Damascus Document and Book of Tobit," 25–51 
• John W. Martens, "Was There Universal Education of Girls and Boys in the Qumran Communities?", 52–86 (abstract)
• Carmen Palmer, "The Wetnurse and Her Conflicting Identities in the Damascus Document and Beyond," 87–115 (abstract)
• Roger Sangburm Nam, "Judean Desert Refugees as Economic Actors: Agency and Memory from the Ketef Jericho Archives," 116–141 (abstract)

Πρώιμος Χριστιανισμός και αρχαίος Ιουδαϊσμός: οι δρόμοι που δεν χώρισαν εύκολα / Early Christianity and Ancient Judaism: The Paths That Didn’t Easily Part

Μία από τις πιο ζωηρές συζητήσεις στην καινοδιαθηκική έρευνα τις τελευταίες δεκαετίες αφορά το λεγόμενο «χωρισμό των δρόμων» Ιουδαϊσμού και Χριστιανισμού (parting of the ways). Το μοντέλο που πρότεινε ο James Dunn το 1991 — ότι οι δύο κοινότητες αρχικά ήταν «αδελφές» που προέρχονται από την ίδια ρίζα, τον Ισραήλ του 1ου αιώνα μ.Χ., αλλά ακολούθησαν αργότερα διακριτές πορείες — έγινε αποδεκτό ως ένα χρηστικό εργαλείο μελέτης, ιδίως στην αγγλόφωνη έρευνα. Με τα χρόνια, ωστόσο, η κριτική που ασκείται στο μοντέλο αυτό αυξάνεται. Η Judith Lieu, ο Tobias Nicklas και άλλοι καινοδιαθηκολόγοι έχουν επισημάνει ότι το δίπολο που προϋποθέτει αυτό το μοντέλο (Χριστιανισμός - Ιουδαϊσμός) αφήνει έξω την πολυμορφία, τις συναντήσεις και τις συγκρούσεις που καταγράφουν τα κείμενα. Επομένως, η επιλογή μίας συγκεκριμένης «στιγμής χωρισμού» είναι τουλάχιστον προβληματική.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της γόνιμης κριτικής θα πρέπει να διαβαστεί και άρθρο του Markus Tiwald, καθηγητή Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα The Bible and Interpretation του Πανεπιστημίου της Αριζόνας. Το κείμενο, που αποτελεί εισαγωγή στο νέο του βιβλίο (Early Judaism and the Beginnings of Christianity: Common Roots and the Parting of the Ways, Kohlhammer, 2026 — διαθέσιμο σε open access), διατυπώνει με τρόπο συστηματικό και τεκμηριωμένο μία θέση που αρχίζει να κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος στην έρευνα: ότι, δηλαδή, αυτό που αποκαλούμε «πρώιμος/αρχέγονος Χριστιανισμός» δεν ήταν αρχικά παρά ένα ακόμη θρησκευτικό κίνημα μέσα στην σύνθετη ιστορική πραγματικότητα του Ιουδαϊσμού της εποχής του Δεύτερου Ναού.

Markus Tiwald, "The Beginnings of Christianity as an Integral Part of Early Judaism"

Η θέση του Tiwald

Ο Tiwald εκκινεί από τρεις παρατηρήσεις που τυγχάνουν πλέον ευρείας αποδοχής στην έρευνα. Πρώτον, η λεγόμενη «Σύνοδος της Ιάμνειας» δεν είναι ιστορικό γεγονός, και η birkat ha-minim (η προσευχή κατά των minim, των «αιρετικών»/«αποστατών») δεν τεκμηριώνεται με βεβαιότητα ως μηχανισμός αποκλεισμού των Χριστιανών από τη συναγωγή, όπως νομίζαμε. Δεύτερον, οι μεσσιανικές προσδοκίες και διεκδικήσεις ήταν πολύ πιο διαδεδομένες στον αρχαίο Ιουδαϊσμό απ’ ό,τι συχνά υποτίθεται—από τον Bar Kokhba και την αναγνώρισή του ως Μεσσία από τον ραββίνο Akiva, έως τους διάφορους προφήτες και χαρισματικούς επικεφαλής αποκαλυπτικών κινημάτων που αναφέρει ο Ιώσηπος. Τρίτον, η θεότητα του Ιησού δεν διατυπώθηκε ως δεσμευτικό δογματικό σχήμα παρά τον 4ο αιώνα, σε οικουμενικές συνόδους. Πριν από αυτές, οι τίτλοι «Υιός του Θεού» και «Μεσσίας» (οι οποίες για τους χριστιανούς δήλωναν τη θεότητα του Ιησού) ήταν ανοιχτές έννοιες που μπορούσαν να κατανοηθούν ποικιλοτρόπως, με μεταφορική ή κυριολεκτική σημασία, κι επομένως, δεν έθεταν αυτομάτως όσους τις χρησιμοποιούσαν για τον Ιησού εκτός του Ιουδαϊσμού.

Στη συνέχεια, ο Tiwald διατρέχει τις πηγές, αρχίζοντας από τον ιστορικό Ιησού και φτάνοντας στους Πατέρες του 5ου αιώνα. Κάθε σταθμός επαληθεύει την ίδια θέση: ο χωρισμός ήταν μία μακροχρόνια διαδικασία, έλαβε διάφορες μορφές, και συνήθως συνίστατο σε μία σειρά μικρότερων χωρισμών, διαφορετικών στη μορφή, στην ταχύτητα και την ένταση κατά τόπους.  Οι «ιουδαΐζοντες» χριστιανοί που αναφέρονται στα κείμενα δεν εξέλειπαν πλήρως ακόμη και τον 5ο αιώνα — απαντούν στο έργο του Ωριγένη, του Κυρίλλου Αλεξανδρείας, του Ιωάννη Χρυσοστόμου και του Ιερώνυμου. Όλοι τους αντιμετωπίζουν ως μία πραγματικότητα κι όχι ως μία θεωρητική απειλή. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο άρθρο του Tiwald παρουσιάζει η συζήτηση του Παύλου και του κύκλου του Στεφάνου.  Ο Tiwald επισημαίνει την αξιοποίηση του Ναού και της λατρείας του ως μεταφορικές εικόνες για τη χριστιανική εκκλησία και τη λατρεία της (η θεώρηση, για παράδειγμα, της εκκλησίας ως «ναού» ή η αντικατάσταση των θυσιών με τα «έργα αίνου»). Υποστηρίζει ότι δεν ήταν χριστιανική καινοτομία, αλλά μία τάση που παρατηρείται ήδη στην κοινότητα του Κουμράν και στον Φίλωνα. Ομοίως, η αποχή από τις διατάξεις περιτομής και καθαρότητας δεν ήταν αποκλειστικά θέση του Παύλου·  ήδη ακραίοι αλληγοριστές στους οποίους ασκεί κριτική ο Φίλων ή οι συντάκτες της Επιστολής Αριστέα συνιστούν μάρτυρες τέτοιων τάσεων στο εσωτερικό του Ιουδαϊσμού. 

Η περίπτωση της Αντιόχειας επί Ορόντου: ένα case study

Το άρθρο του Tiwald παρέχει ένα γενικό θεωρητικό πλαίσιο, πολύ σημαντικό για την κατανόηση των σχέσεων Χριστιανισμού-Ιουδαϊσμού στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Θα ήταν χρήσιμο, ωστόσο, να δοκιμαστεί αυτό το μοντέλο σε συγκεκριμένα γεωγραφικά και πολιτιστικά οριζόμενα παραδείγματα. Μία τέτοια ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι η Αντιόχεια επί Ορόντου. Δεν είναι μάλιστα τυχαίο ότι συχνά παρουσιάζεται ως το κατεξοχήν παράδειγμα του χωρισμού από εκείνους που ενστερνίζονται τη θεωρία του χωρισμού των δύο δρόμων.  Η πόλη αποτελούσε τόπο συνάντησης και συμβίωσης μίας ιουδαϊκής κοινότητας — με ισοπολιτεία που διατηρήθηκε ακόμη και μετά την καταστροφή του Ναού — και μίας ανερχόμενης χριστιανικής κοινότητας ποικίλης προέλευσης: Ιουδαιοχριστιανοί της Παλαιστίνης, Σύριοι πρώην εθνικοί, Ιουδαίοι της Διασποράς που έγιναν χριστιανοί, πρώην εθνικοί από Κύπρο και Κυρήνη.

Αν διαβάσουμε τα κείμενα που συνδέονται με την Αντιόχεια ακολουθώντας τη μεθοδολογική πρόταση του Tiwald, προκύπτουν ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Στις Πραξ 15, οι οδηγίες που δίνονται στους εξ εθνών χριστιανούς της Αντιόχειας ομοιάζουν στις αντίστοιχες συζητήσεις περί kashrut και τους κανόνες για τους gerim — εκείνους τους μη Ισραηλίτες, δηλαδή, που προσκολλήθηκαν στον Ισραήλ κατά την είσοδό του στη Γη της Επαγγελίας. Είναι δύσκολο να μιλήσουμε για «χωρισμό», όταν οι οδηγίες που δίνονται στην κοινότητα είναι οι ίδιες με εκείνες της ιουδαϊκής παράδοσης για τους ξένους που εισέρχονται στον Ισραήλ. 

Το περιστατικό που περιγράφει ο Παύλος στο Γαλ. 2 — η ένταση μεταξύ Παύλου και Πέτρου στην Αντιόχεια — είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό. Η έμφαση εδώ δεν είναι στη διάσταση μεταξύ Ιουδαίων και χριστιανών αλλά στο ερώτημα στο εσωτερικό της χριστιανικής κοινότητας: ποιες ιουδαϊκές πρακτικές θα πρέπει να αποτελούν κοινό στοιχείο της χριστιανικής ταυτότητας. Ο τρόπος που ο Παύλος χρησιμοποιεί τους όρους «Ἰουδαϊσμός» και «ἰουδαΐζειν» δε δηλώνει ένα απόλυτο ταυτοτικό μέγεθος αλλά μάλλον μία σειρά πρακτικών που συμμορφώνονται με τις ιουδαϊκές παραδόσεις και μπορούν να έχουν διαβαθμίσεις. Αυτή η κατανόηση ταιριάζει απόλυτα στο πλαίσιο που θέτει ο Tiwald κι ιδιαίτερα στην παρατήρηση ότι τα έργα νόμου στα οποία αναφέρεται ο Παύλος αφορούν κυρίως τις διατάξεις του τελετουργικού και της καθαρότητας. 

Πέρα από τον Tiwald: οι πολιτικοί και οικονομικοί παράγοντες

Η τοπική διάσταση της μελέτης των σχέσεων Ιουδαίων και Χριστιανών αναδεικνύει επίσης και μία σειρά άλλων μη θεολογικών παραγόντων στους οποίους δεν αναφέρεται ιδιαίτερα ο Tiwald στο άρθρο του. Είναι, δηλαδή, πιθανόν, ο χωρισμός των δρόμων να επηρεάζεται ή να επισπεύδεται από την περιρρέουσα  πολιτική κατάσταση ή τις κατά τόπους πολιτισμικές ιδιαιτερότητες (στην περίπτωση της Αντιόχειας, για παράδειγμα, το περιστατικό με τον Ιουδαίο "εξωμότη" Αντίοχο ή το αντι-ιουδαϊκό κλίμα στην πόλη). Ο συνυπολογισμός και των πολιτικών/πολιτισμικών παραγόντων καθιστά σαφές ότι ο χωρισμός δεν ήταν αποκλειστικά θεολογική απόφαση αλλά και σχέση πολιτικής ισορροπίας και κοινωνικής επιβίωσης.

Κατ' ανάλογο τρόπο, η αναφορά του Ιγνάτιου Αντιοχείας στον «Χριστιανισμό» ως αυτόνομο μέγεθος χρήζει μίας περισσότερο σύνθετης ανάγνωσης από αυτή που συνήθως γίνεται. Αν και η γλώσσα του παραπέμπει σε σαφή διάκριση Ιουδαϊσμού-Χριστιανισμού, οι εικόνες που χρησιμοποιεί — θυσία, θυσιαστήριο, η σχέση ΠΔ-ευαγγελίου ως χριστολογική συνέχεια, όχι ρήξη — δείχνουν ότι η αναφορά του Ιγνάτιου δεν θα πρέπει να κατανοηθεί μέσα από το δίπολο εμείς - οι άλλοι, αλλά έχει ένα πιο σύνθετο περιεχόμενο. 

Συμπερασματικά

Το άρθρο του Tiwald και φυσικά και το νέο του βιβλίο αποτελούν αξιόλογες συμβολές στη συζήτηση για το "χωρισμό των δρόμων", ιδιαίτερα στο γερμανόφωνο χώρο, όπου αυτό το μοντέλο δεν είναι ακόμη απόλυτα αποδεκτό. Η αφήγηση αυτού του χωρισμού, όπως προτάθηκε από τον Dunn κι άλλους, συνέβαλε αναμφίβολα στην εδραίωση ενός νέου παραδείγματος και στην απομάκρυνση από το παλαιότερο μοντέλο της "θεολογίας της αντικατάστασης". Ωστόσο, αυτό που πρέπει να είναι πάντα σαφές είναι ότι αυτή η διαδικασία δεν ήταν τόσο μονοσήμαντη όσο συχνά παρουσιάζεται. Το άρθρο του Tiwald σωστά επισημαίνει ότι δεν υπάρχει μία απόλυτη ιστορική στιγμή κατά την οποία έλαβε χώρα οριστικά και αμετάκλητα αυτός ο χωρισμός. Επιπλέον, είναι πλέον σημαντικό να αναρωτηθούμε ποιοι δείκτες διαφοροποίησης (κοινή τράπεζα/καθαρότητα/περιτομή/εορτές/Γραφή/θεσμοί/ρητορικός λόγος) οδήγησαν στη διαφοροποίηση και πώς αυτό επιτεύχθηκε κατά τόπους. Η μελέτη των πηγών καταδεικνύει ότι αυτή η διαδικασία δεν ήταν τόσο καθαρή παντού: μια κοινότητα μπορεί να διαφοροποιείται θεσμικά, αλλά να μοιράζεται πρακτικές· ή να οξύνει τη ρητορική της ενώ στην πράξη συνεχίζει να ζει σε «γκρίζες ζώνες» συνύπαρξης. Η ρητορική μπορεί να είναι στρατηγική—και ακριβώς γι’ αυτό είναι ιστορικό τεκμήριο, αλλά όχι “φωτογραφία” της καθημερινότητας.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

• Becker, Adam H. and Reed, Annette Yoshiko, επιμ. The Ways That Never Parted: Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages. Tübingen: Mohr Siebeck, 2003.
• Boyarin, Daniel. Border Lines: The Partition of Judaeo-Christianity. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2004.
• Dunn, James D. G. The Partings of the Ways: Between Christianity and Judaism and Their Significance for the Character of Christianity. 2nd ed. London: SCM Press, 2006.
• Fredriksen, Paula. When Christians Were Jews: The First Generation. New Haven, CT: Yale University Press, 2018.
• Kimelman, Reuven. “Birkat ha-Minim and the Lack of Evidence for an Anti-Christian Jewish Prayer in Late Antiquity.” Στο Jewish and Christian Self-Definition, τόμ. 2: Aspects of Judaism in the Graeco-Roman Period, επιμ. Sanders, E. P. με Baumgarten, Albert I. και Mendelson, Alan, 226–44. Philadelphia: Fortress Press, 1981.
• Lieu, Judith M.. Christian Identity in the Jewish and Graeco-Roman World. Oxford: Oxford University Press, 2004.
• Nicklas, Tobias. “Parting of the Ways? Probleme eines Konzepts.” Στο Juden – Heiden – Christen? Religiöse Inklusionen und Exklusionen im Römischen Kleinasien bis Decius, επιμ. Stefan Alkier και Hartmut Leppin, 21–41. WUNT I/400. Tübingen: Mohr Siebeck, 2018
• Carleton Paget, James. Jews, Christians and Jewish Christians in Antiquity. Tübingen: Mohr Siebeck, 2010.
• Zetterholm, Magnus. The Formation of Christianity in Antioch: A Social-Scientific Approach to the Separation between Judaism and Christianity. London: Routledge, 2003

-------------------------------------------------------

One of the most lively discussions in New Testament scholarship over the past few decades concerns the so-called "parting of the ways" between Judaism and Christianity. The model proposed by James Dunn in 1991 — that the two communities were originally "sisters" stemming from the same root, the Israel of the 1st century CE, but later followed distinct paths — was quickly accepted as a useful analytical tool, particularly in anglophone scholarship. Over the years, however, the criticism directed at this model has been growing. Judith Lieu, Tobias Nicklas, and other New Testament scholars have pointed out that the binary framework this model presupposes (Christianity vs. Judaism) leaves out the plurality, the encounters, and the conflicts that the texts actually record. Consequently, the selection of a specific "moment of parting" is, at the very least, problematic.

It is within this context of productive critique that we should read the recent article by Markus Tiwald, Professor of New Testament at the University of Vienna, published on the website The Bible and Interpretation of the University of Arizona. The piece, which serves as an introduction to his new book (Early Judaism and the Beginnings of Christianity: Common Roots and the Parting of the Ways, Kohlhammer, 2026 — available in open access), formulates in a systematic and well-documented way a position that is gaining ever more ground in scholarship: that what we call "early Christianity" was, initially, nothing other than one more religious movement within the complex historical reality of Judaism in the Second Temple period.

Markus Tiwald, "The Beginnings of Christianity as an Integral Part of Early Judaism"

---

Tiwald's Position

Tiwald begins from three observations that now enjoy broad acceptance in scholarship. First, the so-called "Council of Yavneh" is not a historical event, and the birkat ha-minim (the prayer against the minim, the "heretics"/"apostates") was not a mechanism for the exclusion of Christians from the synagogue, as was previously assumed. Second, the title "Messiah" ("christos") was far more common in ancient Judaism than had been maintained until now — from Bar Kokhba, who proclaimed himself Messiah with the support of Rabbi Akiva, to the various prophet-leaders of apocalyptic groups mentioned by Josephus. Third, the divinity of Jesus was not formulated as dogma until the 4th century, at ecumenical councils. Before these, the titles "Son of God" and "Messiah" (which for Christians denoted the divinity of Jesus) were open concepts that could be understood in various ways — figuratively or literally — and therefore did not automatically place those who used them with reference to Jesus outside of Judaism.

Tiwald then moves through the sources, starting from the historical Jesus and reaching the Church Fathers of the 5th century. Each stage confirms the same thesis: the parting was a long-term process, took various forms, and usually consisted of a series of smaller separations, different in form, speed, and intensity from place to place. The "Judaizing" Christians mentioned in the texts did not disappear fully even by the 5th century — they appear in the work of Origen, Cyril of Alexandria, John Chrysostom, and Jerome. All of them confront this as a living reality, not as a theoretical threat.

Of particular interest in Tiwald's article is the discussion of Paul and the circle of Stephen. Tiwald points out that the use of the Temple and its worship as metaphorical images for the Christian church and its worship (the understanding, for instance, of the church as a "temple," or the replacement of sacrifices with "works of praise") was not a Christian innovation, but a tendency already observable in the Qumran community and in Philo. Likewise, the abstention from the regulations on circumcision and purity was not exclusively Paul's position; already the radical allegorizers whom Philo criticizes, or the authors of the Letter of Aristeas, constitute witnesses to such tendencies within Judaism itself.

---

The Case of Antioch on the Orontes: A Case Study

Tiwald's article provides a general theoretical framework, very important for understanding the relations between Christianity and Judaism in the first Christian centuries. It would be useful, however, to test this model against specific geographically and culturally defined examples. One such interesting case is Antioch on the Orontes. It is no coincidence, in fact, that it is frequently presented as the paradigmatic example of the parting by those who embrace the theory of the two ways. The city constituted a place of encounter and coexistence between a Jewish community — with civic equality that was maintained even after the destruction of the Temple — and a rising Christian community of diverse origins: Jewish Christians from Palestine, Syrian former gentiles, Jews of the Diaspora who had become Christians, former gentiles from Cyprus and Cyrene.

If we read the texts connected with Antioch following Tiwald's methodological proposal, interesting conclusions emerge. In Acts 15, the instructions given to the gentile Christians of Antioch resemble the corresponding discussions about kashrut and the regulations for the gerim — the non-Israelites, that is, who attached themselves to Israel at the time of its entry into the Land of Promise. It is difficult to speak of a "parting," when the instructions given to the community are the same as those of the Jewish tradition for the foreigners who enter into Israel.

The incident described by Paul in Gal. 2 — the tension between Paul and Peter in Antioch — is even more revealing. The emphasis here is not on the division between Jews and Christians but on the question internal to the Christian community: which Jewish practices should constitute a common element of Christian identity. The way Paul uses the terms "Judaism" and "to Judaize" does not denote an absolute categorical identity but rather a series of practices conforming to Jewish traditions that can admit of degrees. This understanding fits perfectly with the framework set by Tiwald, and particularly with the observation that the "works of the law" to which Paul refers concern mainly the regulations of ritual and purity.

---

Beyond Tiwald: Political and Economic Factors

The local dimension of the study of Jewish-Christian relations also brings to light a series of other non-theological factors to which Tiwald does not refer particularly in his article. It is possible, that is, that the parting of the ways is influenced or accelerated by the surrounding political situation or by local cultural particularities (in the case of Antioch, for example, the incident with the Jewish "apostate" Antiochus, or the anti-Jewish climate in the city). Taking into account political and cultural factors as well makes it clear that the parting was not exclusively a theological decision but also a matter of political balance and social survival.

In an analogous way, Ignatius of Antioch's reference to "Christianity" as an autonomous entity requires a more complex reading than the one usually given. Although his language points to a clear distinction between Judaism and Christianity, the images he employs — sacrifice, altar, the relationship between the Old Testament and the gospel as christological continuity, not rupture — show that Ignatius's stance should not be understood through the binary of "us vs. them," but has a more complex content.

---

Conclusion

Tiwald's article and of course his new book constitute worthy contributions to the discussion about the "parting of the ways," particularly in the German-speaking world, where this model is not yet fully accepted. The narrative of this parting, as proposed by Dunn and others, undoubtedly contributed to the establishment of a new paradigm and to the move away from the older model of "supersessionist theology." However, what must always remain clear is that this process was not as straightforward as it is often presented. Tiwald's article correctly points out that there is no single historical moment at which this parting took place definitively and irreversibly. Furthermore, it is now important to ask which markers of differentiation (common table / purity / circumcision / feasts / Scripture / institutions / rhetorical discourse) led to differentiation, and how this was achieved locally. The study of the sources demonstrates that this process was not so clean-cut everywhere: a community can differentiate institutionally while sharing practices; or it can sharpen its rhetoric while in practice continuing to live in "grey zones" of coexistence. Rhetoric can be strategic — and precisely for that reason it is historical evidence, but not a "photograph" of everyday life.